Uber dieses Buch
Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im Rahmen eines Projekts, mit dem die Biicher dieser Welt online verfiigbar gemacht werden sollen, sorgfaltig gescannt wurde.
Das Buch hat das Urheberrecht uberdauert und kann nun offentlich zuganglich gemacht werden. Ein offentlich zugangliches Buch ist ein Buch, das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch offentlich zuganglich ist, kann von Land zu Land unterschiedlich sein. Offentlich zugangliche Biicher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles und wissenschaftliches Vermogen dar, das haufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin- nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.
Nutzungsrichtlinien
Google ist stolz, mit Bibliotheken in partner schaftlicher Zusammenarbeit offentlich zugangliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse zuganglich zu machen. Offentlich zugangliche Biicher gehoren der Offentlichkeit, und wir sind nur ihre Hitter. Nichtsdestotrotz ist diese Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfiigung stellen zu konnen, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehoren technische Einschrankungen fiir automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:
+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche fiir Endanwender konzipiert und mochten, dass Sie diese Dateien nur fiir personliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen liber maschinelle Ubersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchfiihren, in denen der Zugang zu Text in groBen Mengen niitzlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fordern die Nutzung des offentlich zuganglichen Materials fiir diese Zwecke und konnen Ihnen unter Umstanden helfen.
+ Beibehaltung von Google-Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information iiber dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material iiber Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalitdt Unabhangig von Ihrem Verwendungszweck mussen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein, sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafiirhalten fiir Nutzer in den USA offentlich zuganglich ist, auch fiir Nutzer in anderen Landern offentlich zuganglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist von Land zu Land verschieden. Wir konnen keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulassig ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und uberall auf der Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.
Uber Google Buchsuche
Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zuganglich zu machen. Google Buchsuche hilft Lesern dabei, die Biicher dieser Welt zu entdecken, und unterstutzt Autoren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen.
Den gesamten Buchtext konnen Sie im Internet unter http : //books . google . com durchsuchen.
.\
i \
i •
\
1*
.)
y
X
V J
Ai\
^
f
digitized by GOOgle
Digitized by
?7?.? 7?V7^ /ft 6
Digitized by
Digitized by
s
i
BRIEFWECHSEL
I'. EAT IS RHE NANUS.
RTFELI
.oo<
Digitized by
S<
Digitized by
Facsimile einer eigenhandigen Unterschrift des Rhenanus. (Heidelberger Universitatsbibliothek.)
Digitized by
• T » *
1886.
Digitized by
Digitized by
liKIKFW HSEL
B VIM'S RHENANU&
; HuKAWITZ
ed by
G(
\5J Vb
Man bedauere den nicbt, der sicb mit diesen anscheinend irockenen Stndien beschaftigt und daruber den Genufs mancbes beiteren Tages vers'aurat! Es iet wabr, es sind todte Papiere; aber sie sind Dberreete eines Lebens, dessen Anscbaunng dem Geiste nacb und nacb aus ibnen emporsteigt.
Leo p. v. Ranke, Deutsche Gescb. im ZeitalW d. Reformation. I6 p. VII.
Fur una iet diese Brieflitteratur wie ein Spiegel, der uns die Denk- und Lebensweise jener Menscben offenbart.
G. Voigt, Die Wiederbelebung d. klass. Alter- thums II2 423.
Digitized by
DEN HERREN
Geh. Justizrat Professor Dr. FELIX DAHN
IN KONIGSBERG I. P.
UND
Professor Dr. ADOLF HAUSMTH
IN HEIDELBERG
GEWIDMET.
Digitized by
Digitized by
Vorrede.
Der gro'fste Teil der Briefe von und an Rhenanus, die in dieser Publikation vereinigt sind, erscheint hier zum erstenmal im Druck. Sie lagen bis jetzt an verschiedenen Orten zerstreut; manche von ihnen wnrden von Forschern tiber die Zeit des Humanismus und der Reformation benutzt, sehr viele sind g&nzlich nnbeachtet geblieben.
Es mo'gen bier zuerst die verscbiedenen Orte genannt werden, wo die handscbriftlicben Vorlagen der Briefe sich befinden:
1) Weitaus der grBfste Teil stammt aus der stadtiscben Bibliotbek zu Scblettstadt. Beatus Rhenanus bat aufser seiner Bibliothek aucb seinen Briefwecbsel der Vaterstadt vennacht, aber dieser kfistlicbe littera- riscbe Scbatz fiel der Yergessenbeit anbeim und wurde verwahrlost, bis der grofse SchSpflin im Jabre 1754 ibn von neuem entdeckte. Aucb Grandidier besucbte in der zweiten Hftlfte des 18. Jahrbunderts Schlett- stadt und bat die Bibliotbek des Rhenanus geseben. Neue Vergessenbeit lagerte sicb aber von da an tiber den Nachlafs des Rhenanus, bis Professor Mahly 1856 durcb seinen Aufsatz tiber Beatus Rhenanus wieder darauf aufmerksam macbte. Aber eine Krankbeit, von welober er in. Schlettstadt befallen wurde, hinderte ihn diese reichen Materialien ausznbeuten. Die Benutzung derselben wurde durch die wenig liberale Art, die der Schlettstadter Bibliotbek nocb von der franzSsiscben Zeit her eigen ist, erschwert. Die Manuskripte dtirfen namlich nur an Ort und Stelle benutzt werden: sie werden nicbt einmal an solcbe Orte gelieben, wo Bibliotheken und Archive jede mSgliche Sicherheit gewahren. Die Folge dieser Verhaltnisse flir uns war einerseits ein langsames Vorschreiten in der Arbeit, da wir beide, durcb un6ern Beruf gebunden, nur einen kleinen Teil des Jab res in Scblettstadt uns aufhalten konnten, andernteils mufsten wir uns aucb vielfacb fremder Hilfe bedienen. Einen Teil der Manuskripte bat Dr. Unger abgeschrieben, und sebr dankens- wert war die Nachkollation einer grofsen Anzabl von Briefen, welcbe Herr Oberlehrer Dr. G. Knod zu Scblettstadt flir uns unmittelbar vor dem Druck besorgt hat. Erscbwerend hat auch der Zustand eines Teils der Vorlagen gewirkt. Die frtlbere Verwahrlosung, die lftnger als zwei Jahrhunderte gedauert bat, hinterliefs an vielen Briefen ihre traurigen Spuren. Nicbt blofs dafs die Tinte bei mancben sehr verblicben ist, an vielen sind die Rander ausgefranzt, die Ecken weggerissen, das Papier durchlo'chert und dergl.1)
1) Vgl. das Genauere bei Ad. Horawitz, Die Bibliothek und Korre- Bpondenz des Beatus Rhenanus (Sitzungsber. d. Wiener Akad., philos.-bietor. CI. Bd. 78 [1874] S. 313). ^^
Digitized by
VI VORREDE.
2) Einen weiteren Teil der Briefe lieferte Basel. Es mo'ge ver- stattet sein darttber die gtttigen Mitteilungen des Hrn. Oberbibliotbekar Dr. L. Sieber bier einzufugen: „Die meisten Briefe des Beatus Rbenanus befinden sich in einem Foliobande der sogenannten Antistitiums-Bibliothek oder genauer des Basler Kirchenarchivs, das seit 1885, wiewobl riiumlich von der Universit&tsbibliothek getrennt, meiner Verwaltung unterstellt ist. Der betreffende Band tragt die Bezeicbnung K. A. (Kircben-Archiv) C. I. 2 (Epistolae virorum eruditorum saeculi XV. Tom. I). Rhenans Briefe Allien S. 9 — 46; sie sind an Bonifacius Amerbacb gericbtet. Einige weitere Briefe enth< die Amerbachiscbe Briefsammlung der Universitatsbibliotbek und zwar der G. II. 30 signierte Band, nfimlicb ein kleines Billet an Joh. Amerbacb, den Drucker, vom Jabr 1512 (nr. 30 unserer Publikation) , einen Brief an dessen Sobn Bruno 1518 (nr. 74), einen weiteren an denselben (8 Zeilen) von 1519 (nr. 122), einen an Brunos Bruder Basilius (7 Zeilen) von 1519 (nr. 123) und endlicb nocb zwei kleine Zettelcben an Bruno, das eine von 1519 (nr. 427), das andere obne Datum (nr. 415). Ptinf Zeilen des Beatus Rbenanus finden 6icb am Fufse eines Briefes von Gonr. Pellican an Bruno Amerbach (obne Datum); dieser Brief stebt in dem Bande G. II. 13a auf S. 57 (nr. 71).a — Der verstorbene Herr Professor Dr. W. Vischer bat die grofse Gtite gebabt, diese Briefe fUr uns' abzuscbreiben.
3) Einige weiteren Briefe, welcbe in der Hamburger Bibliothek vorbanden, steuerte uns Herr Oberlehrer Dr. G. Knod in liberalster Weise bei.
4) Eine grofse Anzabl von Briefen entstammt einem MUncbener Papiercodex (Clm. 4007 der Hof- und Staatsbibliotbek), welcber die Abscbriften von Briefen an und von Micbael Hummelberg entbalt, und den Michaels Bruder Gabriel nacb dessen Tod herstellen liefs. Es ist das dieselbe Handschrift, aus welcher scbon einige andere Publikationen geschflpft sind.1) Herr Bibliotheksekret&r Dr. Keinz in Mtinchen bat die Gtite gebabt die Abschriften dieser Briefe anzufertigen. Eine weitere Nummer bat die berdhmte Sammlung der Camerarii in der nSmlicben Bibliothek ergeben.
5) Von Nutzen war auch die Einsicht der Kopien von Briefen aus der Reformationszeit, die aus der Verlassenscbaft des Professors Baum stammen und unter dem Titel Thesaurus Baumianus sich auf der Uni- versitStsbibliothek in Strafsburg befinden. Herr Oberbibliothekar Dr. Barack gestattete in zuvorkommendster Weise die Benutzung dieser bandereichen Sammlung. Docb ergab sich im Laufe der Arbeit, dafs die Baum'schen Abschriften durchaus nicht zuverlOssig sind und nur dadurch Wert haben, dafs von manchen dieser Briefe seither die Originale zersttfrt wurden oder verloren gegangen sind. Aufserdem lieferte das Thomas- Archiv in Strafsburg zwei Briefe, welche Herr Oberlehrer Dr. P. Kanne- giefser fur uns abgeschrieben hat.
1) Vgl. Ad. Horawitz, Mich. Hummel berger. (Berlin 1875) und einige weitere Publikationen deeselben Verfassers in den Sitznngsberichten der Wiener Akademie (philos.-histor. EL), die unten genauer genannt sind.
Digitized by
VORREDE. VII
6) Die Wiener Hof- und Staatsbibliothek lieferte aus ihrein Cod. Palat. nr. 8457 einen einzigen Brief.
7) Ein Teil der Briefe wurde schon gedruckten Sammlungen ent- nommen. Da wir eine mQglichste Vollst&ndigkeit des Briefwecbsels erstrebten, so nahmen wir auch diese auf; denn einzelne der Schriften, aus denen sie ausgeboben warden, sind Seltenheiten und selbst an manchen Universita'tsbibliotheken nicbt zu finden gewesen, und aufser- dem konnten wir zu vielen gedruckten Nummern zahlreiche und wesent- licbe Verbesserungen liefern.
8) Ferner wurden die Dedikationsepisteln der zablreicben Scbriften des Rbenanus ebenfalls aufgenommen, mit Ausnahme der vita Erasmi und de Missarum varietate, die nur wegen ihres grofsen Umfangs aus- geschlossen wurden. Ohnedem ist die vita Erasmi mehrfach sonst gedruckt und leicht zu bescbaffen, die zweite Scbrift, die docb wohl nur nocb bistorisebes Interesse besitzt, hat blofs zuf&llig die Form eines Briefes erbalten Es ist in der Tbat eine gelehrte Abhandlung, welcher der Verfasser eine Briefadresse vorangestellt hat. In diesen Dedikations- episteln steckt eine reicbe Ftille von Material fiir die Zeit des Huma- nismus, und manche, besonders der frtiheren Schriften des Rbenanus sind bibliographische Rarit&ten, deren sicb nicbt viele Bibliotheken riihmen konnen.
9) Als Einleitung wurde den Briefen die vita Sturmii vorangestellt, die trotz ibrer mannigfacben M&ngel das Beste ist, was das 16. Jahr- hundert tiber Rhenanus gesagt hat. Ohnedem verdient sie wegen der Person ibres Autors allergenaueste Beachtung.
10) Den Scblufs des Briefwechsels bildet ein Brief von Hedio aus dem Thesaurus Baumianus in Strafsburg an Erb, der vom Tode des Rhenanus berichtet, und der aufgenommen ist, weil durch ihn die bis- herige Vorstellung von der kirchlichen Stellung des Rhenanus in seinen letzten Lebensjahren vollst&ndig umgestofsen werden dtirfte.
Rhenanus hat nur in jungen Jahren sich in Vers en versucht. Diese wenigen Proben seiner dicbterischen Muse wurden aus den alten Drucken gesammelt und unter nr. IX bier wieder abgedruckt. Wie viele Huma- nisten, hatte Rhenanus eine grofse Neigung zur Verfassung romischer prosaischer Inschriften; aus den Briefen ersehen wir, dafs seine Freunde dieses Talent an Rhenanus hoch sch&tzten. Er hat eine grofse Anzahl solcher Inscriptionen auf fremde Anregung verfafst. Die uns bekannt gewordenen sind hier zusammengestellt als Abteilung VIII; doch dtirfte jemand, der selbst im Elsafs lebt, ihre Zahl nocb betrachtlich ver- mehren ko'nnen.
Eine Publikation tiber Rbenanus, dessen Verdienste so tlberwiegend in seiner litterariscben Th&tigkeit bestehen, wurde nicbt vollstandig gewesen sein, wenn nicbt auch ein Verzeichnis der Schriften, die er selbst verfafste oder wenigstens zum Drucke besorgte, beigefugt worden ware. Daftir war der ktirzlich erschienene Index bibliographicus des Rhenanus von Herrn Oberlebrer Dr. G. Knod eine sehr wertvolle Vor- arbeit. Besonders die Sch&tze der Munchener, Heidelberger und Frei- burger Bibliotbek ermo'glichten es, diese sorgfaltige Zusammenstellung nocb inehrfach zu erweitern. Als unser Bucb schon gedruckt war, erschien
Digitized by
VIII VORREDE.
von demselben Verfasser in derselben Zeitschrift (Centralblatt f. Bibliotheks- wesen, Jhrg. 1886, S. 265 — 274) ein Nachtrag zu dieser Bibliographic. Derselbe bot einige spatere Ausgaben, die jetzt in die „Erganzungen und Berichtigungen" nach der Vorrede p. XII aufgenommen sind, aufserdem aber noch ein Werk, welches Rhenanus dem Drucker Matthias Schtirer tiberlassen hat und dessen genauer Titel folgendermafsen lautet: PALAE- PHATI | scriptoris Graeci opusculum | de non credendis fabulo | sis narrationibus, Inter | prete Philippo Pha | sianino Bono ) niensi | Cum Gratia & priuilegio Imperiali, ad sexenniura. | — Am Schlufs; Argento- rati ex Aedibns Matthiae Schurerij Mense Ianuario. Anno M.D.XVII. — 32 num. BU. 4°. Randleisten.
Wie Mit- und Nachwelt liber Rhenanus urteilte, ergiebt sich neben anderen Quell en auch aus den lateinischen Epigrammen, die verse- gewandte Humanisten auf ihn dichteten und von denen hier eine Anzahl in Abteilung X zusammengestellt ist. Wir haben zwar auch hier nach besten Kraften nach Vollstandigkeit gestrebt, aber bei dem grofsen Umfang und der teilweisen Seltenheit der alteren humanistischen Litteratur steckt vielleicht noch da und dort Manches der Art verborgen.
Aus den Briefen selbst ergiebt sich, dafs wir nur einen verhaltnismafsig kleinen Teil der Korrespondenz des Rhenanus hiermit der Offentlichkeit ilbergeben. Zu zahlreichen Briefen an Rhenanus feKlt seine Antwort, die der gefallige und humane Mann wohl ganz selten nur unterlassen hat, und bei vielen Briefen des Rhenanus mangelt die Antwort der Adressaten. Das epistelfrohe 16. Jahrhundert war in Korrespondenzen erstaunlich produktiv. Aber Briefe sind fliegende Blatter, die leicht der Vernichtung anheim fallen, und eine pietfit- und verstandnislose Folgezeit hat uns viele kostlichen Denkmale des Zeitalters des Humanis- mus und der Reformation zersttfrt. Nicht einmal das wagen wir zu behaupten, dafs wir sftmtliche noch vorhandenen Briefe des Rhenanus hier vereinigt haben. Aber ein Verdienst nehmen wir in Anspruch, das ist das, nach Kraften nach Rhenanusbriefen gesucht zu haben.
Zum Teil infolge brieflicher Mitteilungon, zum Teil durch personliche Einsichtnahme der betreffenden Handschriftenkataloge konnen wir fest- stellen, dafs folgende Bibliotheken und Archive handschriftliche Briefe von oder an Rhenanus nicht besitzen: die Stadtbibliothek zu Augs- burg, das Archiv und die Stadtbibliothek zu Bern, die Stadt- und die Universitatsbibliothek zu Breslau, die Stadtbibliothek zu Bremen, die Stadtbibliothek zu Colmar, die Stadtbibliothek zu Frankfurt a. M., die Universitatsbibliothek zu Freiburg i. B., die Universitatsbibliothek zu Heidelberg, das General-Landesarchiv und die Hof- und Landes- bibliothek zu Karlsruhe, die 6'fFentliche Bibliothek in Luzern, die Ambrosiana und die Bibliothek der Brera in Mai land, die Stadt- bibliothek zu Mtilhausen i. E., die Stadtbibliothek zu Niirnberg1), die Burger- und Stadtbibliothek (Vadiana) zu St. Gall en, die zwei offentlichen Bibliotheken in Salzburg, die konigliche Bibliothek^ zu Stuttgart, die Universitatsbibliothek zu Tttbingen, die Bibliothek in
1) Nflrnberg hatte allerdings einige Manuskripte, die jedoch schon gedruckt waren.
Digitized by
VORREDE. IX
der Wasserkirche zu Ztirich, welch leiztere nur die Abschrift eines schon gedruckten Briefes des Rhenanus in der Simlerschen Sammlung besitzt. Von mehreren Bibliotheken und Archiven erhielten wir keine Antwort. Ftir jede Mitteilung noch weiterer ungedruckter und gedruckter Briefe wtirden wir sehr dankbar sein.
Befreundete Gelehrte haben in den Bibliotheken zu Paris, Florenz, Rom und Venedig fur uns nachgeforscht, aber nichts gefunden.
Absichtlich haben wir von Mitteilung blofser Regesten Abstand genommen. Bei Mitteilung von Urkunden vermag ein genaues und sorg- fiiltiges Regest in sehr vielen Fallen den ausftihrlichen Text selbst zu ersetzen. Anders liegt die Sache bei Briefen, die in der Regel sehr ver- schiedenes enthalten. Oft sind gerade gelegentlich eingestreute Notizen, die doch keine Aufnahme in das Regest finden ko'nnten, mit das aller- wichtigste. Es leitete uns dabei ein Ausspruch Lessings, der von jedem, welcher sich mit geschichtlichen Untersuchungen schon beschaftigt hat, unbestritten bleiben wird: „Was uns nicht dient, dient einem andern. Was wir weder ftir wichtig noch fur anmutig halten, halt ein anderer dafttr. Vieles ftir klein und unerheblich er- klSren, heifst 6'fter die Schwache seines Gesichts bek*ennen als den Wert der Dinge schatzen."
Bei der Behandlung des Textes waren wir insofern konservativ, als wir viele Eigenttimlichkeiten der humanistischen Schreibweise nicht verwischen zu dtirfen glaubten. So liefsen wir charus fttr carus, syn- cerus fur sincerus, comunis, comittere, letor, paciencia u. a. Andererseits war auch der leichten Benutzbarkeit durch nicht philologisch geschulte Leser Rechnung zu tragen, und deshalb wurde ftir das e oder § des Genetivs der ersten Deklination ae gesetzt, u nur als Vokal, v als Eonsonant gebraucht Eigennamen und von Eigennamen abgeleitete Adjektiva er- hielten grofse Anfangsbuchstaben, wo sie nicht schon solche hatten, was meistens der Fall war. Umgekehrt wurden gelegentlich vorkommende grofse Anfangsbuchstaben bei Nomina appellativa oder bei Titeln durch kleine ersetzt. Dafs wir diese geringftigigen Verttnderungen selbst bei schon gedruckten Briefen durchfuhrten, wird uns derjenige nicht ver- argen, welcher die altesten Drucke des 15. und 16. Jahrhunderts durch Autopsie kennt und weifs, wie prinziplos die Humanistenzeit in der Orthographie war, wo man auf derselben Seite eines Buches die Schreib- weise autor und author und almliches finden kann. Bei griechischen Citaten mufsten Ofter die Accente verbessert werden. Dieses ist meist stillschweigend geschehen, ohne besondere Anmerkung. Wenn der Zweck der Interpunktion darin bestehen soil, dem Leser das Verstandnis zu erleichtern, so haben die Herausgeber unserer alten Drucke davon oft keine Ahnung gehabt. Denn ein Komma oder gar Doppelpunkt z. B. zwischen Subjekt und Pradikat zu setzen, Substantiv und Adjektiv durch ein Zeichen zu scheiden, kann doch sicherlich dem Leser von heute nur Schwierigkeiten bereiten. Ein Festhalten des Alten, wofttr nur das Recht des Alters und kein verntinftiger Grand angeftihrt werden kann, hatte die Benutzung dieser Brief sammlung nur unnfttig erschwert.
Leider sind viele Briefe ohne Datum. Bei einer Anzahl derselben gelang es durch Schltisse aus dem Inhalt dasselbe mit Sicherheit und
Digitized by
X VORREDE.
bei andern mit grofser Wahrscheinlichkeit festzuetellen. In solchen Fallen, wo das Datum erst zu er6chliefsen war, wurden Klammern fiir die Jahreszahl angewendet, ebenso, wenn der Ort des Schreibers nicht im Briefe stand und conjiciert werden mufste.
Zu Anfang des 16. Jahrbunderts wiihlte man fur die Form des Briefes das antike Muster, so dafs z. B. geschrieben wurde „Beatus Rbenanus Desiderio Erasmo S. D." Allmahlich gab man diese Form, wenigstens zum Teil, auf und schrieb seinen Namen unter den Brief, den Namen des Adressaten blofs auf die Aufsenseite. Da aber zur Orientierung des Lesers die antike Form sehr bequem ist und wir eine gewisse Gleichmafsigkeit anstrebten, so wurde diese Form aucb bei den spateren Briefen erganzt, jedoch durch Klammern das Hinzugefugte vom Original unterschieden. Das Wo'rtchen sic wurde in Klammern beigeftigt, wo der Leser vielleicht Neigung batte, einen Druck- oder Lesefehler anzu- nehmen, um einer solcben Annabme vorzubeugen. Zu sonstigen Kor- rekturen glaubten wir uns nicbt berechtigt. Manche der hier vertretenen Humanisten scbreiben ein sehr maTsiges Latein, und selbst solcbe Ver- stofse, wie die Verbindung des finalen und consecutiven ut mit dem Indicaflv, finden sicb gelegentlieh. Eine Verbesserung scbien dennoch unerlaubt, da die Eigenttimlichkeit des Briefes durch solche willkurliche Anderungen verwischt worden ware.
Was die Anmerkungen betrifft, so ware es ein Leichtes gewesen, dieselben betrachtlich zu vermehren. Ohne Schwierigkeit . konnte man besonders aus der neuerdings sehr stark anwachsenden Litteratur tiber Humanismus und Reformation mit ausgedehnten Anmerkungen die Seiten full en. Wir glaubten davon absehen zu sollen. Denn erstens ist es durch die Vier beigegebenen Register mSglich, die Materialien, mit denen die Briefe sich selbst erklaren, leicht zusammenzutragen, und in solchen Fallen, wo dies wegen eines mangelnden Eigennamens in der betreffenden Stelle mit Hilfe der Register nicht geschehen konnte, wurde durch kurze Verweisungen geholfen. Dann aber bleibt der Text bei 6olchen Publikationen doch immer die Hauptsacbe, und die Anmerkungen haben blofs den Zweck die notigen Erklarungen zu geben. Gelehrte Exkurse, zu denen. vielfach Anlafs gewesen, schienen auch mit Rticksicht auf den Umfang des Buches ausgeschlossen werden zu mtissen. Trotz- dem aber wird es vielleicht manchem scheinen, als ob wir ab und zu die Anmerkungen zu reichlich gegeben. Wer selbst auf diesem Gebiete mitarbeitet, wird uns jedoch gewifs fur die zahlreichen Litteraturangaben dankbar sein, da wir immer uoch keine ausreichende Bibliographie zur Geschichte des Humanismus und der Reformation besitzen.
Das beigegebene Bild ist eine Wiedergabe des in Reusners Icones befindlichen Portrats des Rhenanus. Das Facsimile der Namensunter- schrift ist nach einer Dedikation hergestellt, die sich auf dem S. 262 beschriebenen Buch der Heidelberger Universitatsbibliothek befindet.
Die Briefe enthalten reichen Stoff fiir Kirchen- wie Profangeschichte, fur Geschichte der Gelehrsamkeit und der wissenschaftlichen Studien, des Buchdrucks, fur Lokalgeschichte des Oberrheins u. a. Nur durch sehr betrachtlich e Opfer an Zeit und Geld ist es uns raOglich gewesen, diese SchStze der wissenschaftlichen Forschung zuganglich zu machen.
Digitized by
VORREDE. XI
Wir haben aber diese Opfer gern gebracht, indem wir unsere wissen-' schaftliche Gabe zugleich als eine patriotische ansehen.
Es erilbrigt uns noch, hier unsern besten Dank alien den- jenigen auszusprechen , die uns mit Rat und That untersttttzt haben. Es sind das aufser der kaiseiiichen Akademie der Wissenschaften in Wien, die einen namhaften Betrag zu einer Reise gespendet hat, zunachst die oben schon genannten Herren, sodann die Leiter und Beamten der zahlreichen erwShnten Bibliotheken und Archive. Aufser- dem waren uns bei unseren Nachforschungen noch die Herren Professoren Dr. K. Schmidt und Dr. J. H. Holtzmann in Strafsburg sowie Pastor Dr. Dechent in Frankfurt a. M. behilflich. Zu ganz besonderem Danke aber hat uns Herr Oberlehrer Dr. Gustav Knod in Schlettstadt durch seine nie ermttdende Gefalligkeit und liberale Hilfe verpflichtet.
Abteilung II, III und IV ist gemeinsame Arbeit von uns beiden; I, V — XIV ist die ausschiefsliche Arbeit Hartfelders.
Wien und Heidelberg, an Ostern 1886.
Digitized by
Erg&nzungen und Berichtigungen.
Seite
2 Anm. 6 ist das Citat aus G. Voigt zu streichen. Dafur sei bemerkt, dafs Johannes Picus von Mirandola zu unterscheiden ist von seinem Neffen Johann Franciscus Picus von Mirandola, der ebenfalls humanistiscbe Bildung besafs (vgl. Namenregister). Cf. Dreydorff, das System des Joh. Pico. Marburg 1858. 12 Anm. 2. Vgl. dazu die vorangehende Erganzung zu S. 2. 18 Anm. 2. Das Citat am Ende ist zu streichen. 40. Anm. 2 ist zu streichen. 55 Brief nr. 31 ist jetzt auch gedruckt im Centralblatt f. Bibliothekwesen Jbrg.
1886. S. 266. 121 Z. 18 von oben: nach fore ist Komma zu setzen. 166 Z. 8 von unten: das Komma nach Wolfgango ist zu streichen. 170 Die Bemerkung unter Brief nr. 122 ist zu verandern in: Original in der Basler Universitatsbibliothek G. II. 30, die Bemerkung unter Brief nr. 123 durch die Einschaltung von G nach Basel. 190 Anm. 4. Der dort erwahnte Phasianinus wird erklart durch den Titel des
Palaephatus in der Vorrede S. VIII. 375 Anm. 1. Rhenanus hat die Udschrft. aus Gorze epater erhalten. Vgl.
unten S. 609. c. 415 Anm. 3. Zu Gaguin vgl. jetzt Geigers Vierteljahrsschrift I (1885) S. 22
bis 26 und 309. 539 Z. 17 von oben: Lies G fur N.
577 nr. 431 ist jetzt auch gedruckt im Centralbl. f. Bibliothekwesen Jhrg. 1886. S. 265.
594 Zu nr. 6 ist jetzt von Enod auch eine Ausgabe von 1516 nachgewiesen
(Centralbl. f. Bibliothekwesen 1886. S. 274).
595 Zu nr. 9 weist Knod a. a. 0. auch eine Ausgabe von 1517 nach. Von
demselben Werke erschien 1535 eine Obersetzung durch „M. Leonard Brunner, Predikant zu Worms" in Strafsburg „durch Jacob Cammer- landern von Mentz gedruckt."
596 Z. 8 von oben. Nach gaudijs ist das Wort Dialogus einzuschalten. „ Z. 12. Lies Repraehensona fur Repraetensona.
„ Von.nr. 13 soil es eine Ausgabe von 1509 geben, die ich aber nicht gefunden habe.
597 Z. 2 von oben. Lies explicatarum fur explicatatum.
600 Von nr. 24 giebt es auch eine Ausgabe von 1516, wie Knod a. a. 0.
S. 268 nachgewiesen hat. 607 Die zu nr. 44 erwahnte Ausgabe von 1518 ist jetzt von Knod a. a. 0.
S. 272 genauer nachgewiesen. 649 Lies Bedrotus fur Bedratus.
Digitized by
I. Inhaltsvefzeichnis. *)
n.
8«ite
Beati Rhenani vita per Ioannem Sturminm 1
III. Briefe von und an Rhenanus.
1507.
1. An Johannes Franciscus Apezonibus (Dedikationsepistel). Schlettstadt. 31. Dezember 1607 12
1508.
2. An Jakobus Full on iu 8 (Dedikationsepistel). Strafsburg. 13. Jan. 1508 15 3.* An Michael Hummelberg.2) Schlettstadt. 16. Mai 1508 16
4. An Hieronymus Gebweiler(Dedikationsepistel). Schlettstadt. 31. Aug. 1508 1 7
5. An Arnoaldus (Dedikationsepistel). Schlettstadt. 1. Dezember 1508. 18
1509.
6. An Jakobus Fullonius (Dedikationsepistel). Stra&burg. 1. Febr. 1509 19
7.* Von Michael Hummelberg. Paris. 2. April 1509 20
8. An Johannes Kierher (Dedikationsepistel). Strafsburg. 29. Mai 1509. 21
9.* An Michael Hummelberg. 30. Juli 1609 22
10* An Michael Hummelberg. Strafaburg. 27. September 1609 23
li. An Johannes Renchlin. Schlettstadt. 10. November 1509 24
12. An den Leser (Dedikationsepistel). 1509 26
1510.
13. An Theodoricus Gresemundus (Dedikationsepistel). Strafaburg. 12. Jan.
' 1610 27
14. An Johannes Renchlin. Strafsburg. 14. April 1510 29
15. An Jodocus Gallus (Dedikationsepistel). Schlettstadt. 15. Mai 1510. 29
16. Vita Geileri von Rhenanus. Schlettstadt. (15. Mai 1510) 31
17. An Thomas Aucuparius (Vogler). (Dedikationsepistel). Schlettstadt.
9. Juni 1610 35
18* Von Michael Hummelberg. Ravensbnrg. 23. September 1510 ... 36
1511.
19. An Matthias Schurer (Dedikationsepistel). Schlettstadt. 16. Jan. 1511 37
20. Von Jacobus Favre (Dedikationsepistel). St. Germain. 24. Juni 1511 37
1) Die Ziffern bedeuten die Seitenzahlen. Die mit Sternchen versehenen Briefe erscheinen hier zum ersten Male — wenigstens in der ganzen Aus- dehnnng — gedruckt. Mit Ausnahme von nr. 448 sind es nur Briefe von und an Rhenanus, so dafs Rhenanus in den Cberschriften wegbleiben konnte.
2) So ist die richtige Form dee Namens. Vgl. S. 635. Zu S. 6.
Digitized by
XIV INHALTSVERZEICHNIS.
Seite
21.* An Michael Hommelberg. Basel. 1. August 1511 38
22. Von Badius Ascensius (Dedikationsepistel). Paris. 1511 39
23. Rhenanus an die Studiosi (Dedikationsepistel). 1511 40
1512.
24. An Jacobus Favre (Dedikationsepistel). Basel. 1. Marz 1512 .... 41
25. Von Johannes Cono (Dedikationsepistel). Basel. 7. Marz 1512 .. . 45
26. Rhenanus an den Leser (Dedikationsepistel). Basel. 13. April 1512 . 50
27. An Clichtovens (Dedikationsepistel). Basel. 8. Mai 1512 52
28. An Wilhelm Nesen (Dedikationsepistel). Basel. 5. September 1512 . 53
29* Von Michael Hummelberg. Bavensburg. 3. Oktober 1512 54
30.* An Johannes Amerbach. Schlettstadt. 28. Oktober 1512 54
1513.
31. An Matthias Schurer (Dedikationsepistel). Basel. 2. Februar 1513 . 55
32 * Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 5. April 1513 56
33. Von Konrad Peutinger (Dedikationsepistel). Augsburg. 13. Juni 1513 57
34. Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 16. Juni 1513 58
35. Rhenanus an die studiosi (Dedikationsepistel). Basel. 13. August 1513 59
1514.
36. An Johannes Ruser (Dedikationsepistel). Schlettstadt. 18. Februar 1514 61
37. An Easpar Westerburg (Dedikationsepistel). Schlettstadt. 18. Feb r. 1514 62
38. An Lukas Paliuros (Dedikationsepistel). Schlettstadt. 1. Marz 1514. 63 39.* Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 25. Marz 1514 ..... . 63
40.* An Michael Hummelberg. Basel. 2. September 1514 66
41. Von Willibald Pirckheimer. Nflrnberg. 9. Dezember 1514 67
42* Von Michael Hummelberg. Rom. 11. Dezember 1614 68
1515.
43* Von Michael Hummelberg. Rom. 29. Januar 1516 89
44. An Thomas Rapp. (Dedikationsepistel). Basel. 30. Marz 1515 ... . 71
45. An Martin Ergersheimer (Dedikationsepistel). Basel. 31. Marz 1515 72
46. Von Desiderius Erasmus (Dedikationsepistel). St. Omer. 13. April 1616 73
47. An Desiderius Erasmus. Basel. 17. April 1515 74
48. An Desiderius Erasmus. Basel. 30. April 1515 76
49* An Bonifacius Amerbach. Basel. 25. Mai 1616 77
50.* Von Michael Hummelberg. (Rom 1515.) 77
61 * Von Michael Hummelberg. Rom. 29. Mai 1515 78
52.* Von Michael Hummelberg. Rom. 16. September 1616 78
68* Von Michael Hummelberg. Rom. 7. November 1516 79
54. An Otmar Luscinius (Dedikationsepistel). Basel. 31. Dezember 1515 80
65.* Von Michael Hummelberg. Rom. (J616) 81
1510.
56* An Bonifaz Amerbach. Basel. 11. Februar 1516 82
67* An Bonifaz Amerbach. Basel. 21. Februar 1616 82
58. Von Michael Bentinius. Basel. 1. Marz (1616) 83
69. An Ulrich Zasius. Basel. 31. August 1516 84
60. An Desiderius Erasmus. Basel. 3. September 1516 86
61. An Paul Volz (Dedikationsepistel). Basel. 8. September 1516 ... 87
62. An Lucas Edenberg (Dedikationsepistel). Basel. 5. November 1516 . 89
Digitized by
1NHALTSVERZEICHNIS. XV
Seite
1517.
63. An Desiderius Erasmus. Basel. 22. Marz 1517 90
64. An Desiderius Erasmus. Basel. 24. April 1517 92
65. An Desiderius Erasmus. Basel. 10. Mai 1517 94
66.* Von Johannes Ruser. Strafsburg 7. Juli 1517 95
67. An Desiderius Erasmus. Basel. 8. Juli 1517 96
68. Von Desiderius Erasmus. L6wen. 23. August 1517 96
69. An Willibald Pirckheimer. Basel. 18. November 1517 98
70. Von Desiderius Erasmus. LCwen. 6. Dezember 1517 99
71* Brief des Pellicanus nnd Rhenanus an Bruno Amerbach. Basel. 1517 101
1518.
72 AnWillibaldPirckheimer(Dedikationsepistel). Basel. 23.Februarl618 102
73. Von Desiderius Erasmus. L(5wen. 13. Marz 1518 104
74* An Bruno Amerbach. Basel. 18. Marz 1618 . 105
75. Von Martin Butzer. Heidelberg. 1. Mai 1518. (Oabei die Thesen 17—40 Luthers bei der Heidelberger Disputation.) 106
76. An Jakob Sturm (Dedikationsepistel). Basel. 15. Juli 1518 ... 116
77. Von Mutianus Rufus. Gotha. 11. August (1518?) 118
78. An Michael Hummelberg (Dedikationsepistel). Basel. 22. Aug. 1518 119
79.* Von Martin Butzer. Frankfurt. 14. September 1518 120
80 An Nicolaus und Crato Stalberger (Dedikationsepistel). Ba«el.
22. November 1618 122
81. An Ulrich Zwingli. Basel. 6. Dezember 1518 123
82. An Joh. Jacobus a Lilio (Dedikationsepistel). Basel. 9. Dez. 1518 124
83. An Ulrich Zwingli. Basel. 26. Dezember 1518 126
84. Von Desiderius Erasmus. Lflwen. 1618 126
1519.
85. An Johannes Faber (Dedikationsepistel). Basel. 10. Januar 1519 . 132
86. An Johannes Grolierius (Dedikationsepistel). Basel. 12. Januar 1519 133
87 * Von Oswald Myconius. Zurich. 22. Januar 1619 135
88. An Ulrich Zwingli. Basel. 13. Februar 1619 136
89.* Von Johannes Faber. Konstanz. 21. Februar 1519 137
90. Von Ulrich Zwingli. Zurich. 22. Februar 1619 137
91.* Von Johannes Faber. Konstanz. 28. Februar 1619 139
92.* Von Johannes Grolierius. Mailand(?). 6. Marz 1519 139
93. An Ulrich Zwingli. Basel. 8. Marz 1519 141
94. Von Ulrich Zwingli. Zflrich. 9. Marz 1619 141
95.* Von Martin Butzer. Heidelberg. 10. Marz 1519 142
96. An Ulrich Zwingli. Basel. 13. Marz 1619 143
97. An Ulrich Zwingli. Basel. 19. Marz 1519 143
98.* Von Michael Sander. Zurich. 21. M&rz 1619 145
99. Von Ulrich Zwingli. Zurich. 21. Marz 1519 146
100.* Von Oswald Myconius. Zurich. 22. Marz 1519 146
101. Von Ulrich Zwingli. Zflrich. 24. Marz 1519 147
102.* Von Ambro8ius Yphofer. Klausen. 30. Marz 1519 149
103. An Ulrich Zwingli. Basel. 4. April 1619 150
104 * Von Ambr08ius Yphofer. Klausen. 4. April 1519 160
106 Von Jacobus Favre. Paris. 9. April 1519 151
106. Von Ulrich Zwingli. Zflrich. 24. April 1519 153
107. Von Ulrich von Hutten an Rhenanus und die Amerbache. Baden.
30. April 1519 154
108. Von Ulrich Zwingli. Zflrich. 2. Mai 1519 155
Digitized by
XVI • INHALTSVERZBICHNIS.
Seite
109. An Ulrich Zwingli. Basel. 7. Mai 1519 165
110.* Von Petrus Tschudi. Paris. 17. Mai 1519 156
111. Von Ulrich Zwingli. Zurich. 21. Mai 1619 158
112. Ad Ulrich Zwingli. Basel. 21. Mai 1519 168
113. An Ulrich Zwingli. Basel. 24. Mai 1519 159
114. Von Ulrich Zwingli. Zurich. 7. Juni (1519?) 161
115* Von Oswald Myconins. Zurich. 17. Juni 1619 162
116. Von Ulrich Zwingli. (Zurich.) 24. Juni 1619 162
117. An Ulrich Zwingli. Basel. 2. Juli 1619 163
118. Von Ulrich Zwingli. Zurich. 2. Juli 1619 164
119* Von Martin Butzer. Heidelberg. 30. Juli (1519) 165
120 * Von J. Calvus. (Mailand oder Ravenna. Zwischen Mitte Marz und
Herbst) 1619 167
121.* Von Martinus Dorpius. LOwen. 3. August 1519 169
122.* An Bruno Amerbach. Schlettstadt 26. August 1619 170
123.* An Basilius Amerbach. Schlettstadt. 25. August 1519 170
124.* Von Albert Burer. Basel. 31. August 1519 .* 170
125* Von Albert Burer. Basel. 9. September 1619 172
126.* Von Martin Dorpius. L&wen. 22. September 1519 176
127 * An Bruno Amerbach. Schlettstadt. 28. September 1519 176
128.* Von Albert Burer. Basel. 30. September 1519 177
129 * Von Albert Burer. Basel. 10. November 1519 181
130.* Von Albert Burer. Basel. 10. November 1519 184
131.* Von Albert Burer. Basel. 10. November 1519 184
132* An Wilhelm Nesen. Schlettstadt. (Herbst 1519) 185
138* Von Albert Burer. Basel. 12. November 1519 187
134* Von Albert Burer. Basel. 12. November 1519 189
136.* An Albert Burer. Schlettstadt. (Mitte November 1519) 189
136* Von Albert Burer. Basel. 17. November 1619 191
137 * Von Albert Burer. Basel. 17. November 1619 192
138.* An Marcus Bersius. Schlettstadt. 29. November 1519 ....... 192
139. An Ulrich Zwingli. Basel. (1619) 193
140. An Jakob Spiegel. Schlettstadt. (1519) 194
141* Von Albert Burer. Basel. 6. Dezember 1519 195
142.* Von Andreas Asper. Vor 1620 195
1520.
143.* Von Albert Burer. Basel. 4. Januar 1620 196
144. An Ulrich Zwingli. Schlettstadt. 10. Januar 1520 198
146 * Von Otto Brunfels. Karthause bei Strafsburg. 13. Januar 1520 . 199
146 * Von Martin Butzer. Speier. 16. Januar 1620 201
147* Von Albert Burer. Basel. 18. Januar 1520 204
148 * Von Albert Burer. Basel. 19. Januar 1520 205
149.* Von Albert Burer. Basel. 31. Januar 1520 206
160.* Von Otto Brunfels. Karthause bei Strafsburg. 6. Februar 1520 . 206
151 * Von Peter Frabenberger. Einsiedeln. 9. Februar 1520 207
162 * Von Albert Burer. Basel. 15. Februar 1620 208
153 * Von Albert Burer. Basel. 23. Februar 1520 209
154.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 29. Februar 1620 210
155. Jakob Spiegel an Volz, Wimpfeling, Phrygio, Rhenanus und Sapi-
dus (Dedikationsepistel). Augsburg. 1. Marz 1620 211
156.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 5. Marz 1620 211
157.* Von Albert Burer. Basel. 20. Marz 1620 212
158* Von Otto Brunfels. Karthause bei Strafsburg. 18. Marz 1520 . . 213
Digitized by
INHALTSVERZEICHNIS. XVII
Seite
159.* Von Albert Burer. Basel. 19. Marz 1620 214
160.* Von Martin Butzer. Heidelberg. 19. Marz 1520 216
161.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. (Vor April) 1520 217
162. Von Martin Butzer. Heidelberg. 2. April 1520 219
163. Paul Volz, Jakob Wimpfeling, Paul Phrygio, Jakob Wolf, Beatus Rhenanus, Martin Butzer, Johann Sapidus, Beatus Arnoaldus, Jobann Gunther, Lazarus Schurer, Jobannes Re statins, Martin Ergersheim,
Johannes Maius, Lazarus Igerinus und Jobannes Priscus an Jakob
Viliinger (Dedikationsepistei). Schlettstadt. 1. Mai 1520 221
164. Von Ulrich Zasius. Freiburg. 4. Juni 1520 223
165 * Von Otto Brunfels. Schlettstadt. 9. Mai 1620 224
166.* Von Albert Burer. Basel. 26. Mai 1520 224
167. Von Desiderius Erasmus. LQwen. 27. Mai 1520 226
168. Von Ulrich Zasius. Freiburg. 6. Juni 1520 229
169.* Von Michael Hummelberg. Konstanz. 7. Juni (1620) 231
170. An Jakob Spiegel. Schlettstadt. 14. Juni 1620 232
171. Von Ulrich Zwingli. Ziirich. 17. Juni 1520 235
172.* Von Albert Burer. Basel. 22. Juni 1620 238
173.* Von Albert Burer. Basel. Sommer 1620 240
174.* Von Nicolaus Episcopius. Basel. Sommer 1620 242
175.* Von Martin Schalling. Schlettstadt. 28. Juli (1520) 242
176.* Von Otto Brunfels. Karthause bei Strafsburg. 1. August 1520 . . 243
177* Von Otto Brunfels. Karthause bei Strafsburg. 29. August 1620 . 246
178.* Von Georg Schirmus. Mailand. 10. September 1620 246
179 * Von Thomas Rapp. Strafsburg. 22. September 1620 248
180. Von Ulrich Zwingli. Zurich. 12. Oktober 1620 249
181.* An Bonifaz Amerbach. Basel. 8. November 1620 260
182.* Von Otto Brunfels. Karthause bei Strafsburg. 11. November 1520 252
183 * Von Michael Hummelberg. Konstanz. 12. November 1520 .... 263 184. An den Leser. ( Schlufsepistel zu Velleius Paterculus). Basel.
15. November 1520 254
185.* Von Albert Burer. Basel. 26. November 1520 256
186. An Kurfurst Friedrich von Sachsen (Dedikationsepistei). Schlett- Btadt. 8. Dezember 1620 257
187. An Lucas Bathodiqs (Dedikationsepistei). Schlettstadt. 13. Dezember 1520 258
188 * Von Albert Burer. Basel. 18. Dezember 1520 260
189.* Von Johannes Alexander Brassicanus. Konstanz. 23. Dezember 1520 261
190.* Von Simon Stumpf. Hoengg. 1620 262
191* An Jakob Nepos. Schlettstadt. (1620) 263
192.* Von Balthasar Pacimontanus. 1520 263
193. Von Gerhard Listrius. (Zwolle) (1520) 264
1521.
194. An Bonifaz Amerbach. Basel. 7. Januar 1621 266
195.* Von Kaspar Frey (Eleutherius). Baden (in der Schweiz). 18. Januar
1521 267
196. Von Ulrich Zwingli. Zurich. 8. Marz 1521 268
197. An Georg Spalatinus. Basel. 11. Marz 1621 269
198* Von Georg Spalatinus. Worms. 24. Marz 1521 271
199. Von Ulrich Zwingli. Zurich. 5. April 1521 .......... . 271
200.* Von Martin Butzer. Ebernburg. 6. April 1521 272
201* Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 12. April 1521 273
202* Von Martin Butzer. Worms. Zwischen 26. April und 26. Mai 1521 276
Uorawitz-Hartfoldor, Beatus Bhenanus. b
Digitized by
XVIII INHALTSVEBZEICHNIS.
Seito
203.* Von Wolfgang Schiver. (Basel.) 12. Mai 1621 276
204* Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 23. Mai 1521 279
206. An Ulrich Zwingli. Basel. 30. Mai 1621 280
206* Von Albert Barer. Wittenberg. 30. Juni 1521 280
207. An Stanislaus Turzo (Dedikationsepistel). Basel. 1. Juli 1521 . . 282 208 * Von Johannes Xylotectus. Luzern. 17. Juli 1521 288
209. An den Leser (Dedikationsepistel). Juli 1521 289
210. Von Dlrich Zwingli. Zunch. 8. September 1521 291
211. Von Nikolaus Prugner. Muhlhausen im E. 18. September 1521 . 293
212.* Von Albert Burer. Wittenberg. 19. Oktober 1521 293
213* Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 22. Oktober 1521 ... 295
214.* Von Peter Eberbach. Erfurt. 27. November 1521 296
1622.
215.* Von Paul Volz. (Schlettstadt.) 8. Februar 1522 297
216.* Von Peter Eberbach. 17. Marz 1522 298
217* Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 23. Marz 1522 299
218. Von Ulrich Zwingli. Zfirich. 25. Marz 1522 300
219. An Eoban Hesse. Basel. 26. Marz 1522 302
220. Von Albert Burer. Wittenberg. 27. Marz 1522 303
221* Von Johannes Faber. Rom. 7. April 1522 304
222. Von Johannes Oekolampad. Ebernburg. 15. April (1522) .... 307
223.* Von Kasper Ursinus Velius. Wien. 26. Mai 1622. ....... 308
224. Von Ulrich Zwingli. Zurich. 30. Juli 1522 309
225.* Von Paul Volz. (Hugshofen.) 3. September 1522 310
226.* Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 19. September 1522 . . 311
227.* Von Johannes Botzheim. Konstanz. 11. Oktober 1522 312
228.* An Bonifaz Amerbach. Basel. 12. Oktober 1522 313
1523.
229.* Von Paul Volz. Schlettstadt. 13. April 1523 314
230.* Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 19. April 1523 314
231 * Von Wolfgang Schiver. Wittenberg. 4. Mai (1523) 318
232* Von Martin Butzer. Strafsburg. 23. Mai 1523 319
233 * An Michael Hummelberg. (Basel.) (1523) 320
233* Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 15. Juli 1523 321
234. An Stanislaus Turzo (Dedikationsepistel). Basel. 25. August 1523 322
235.* Von Simon Stumpf. (Hoengg.) Vor 19. November 1623 326
236.* Von Martin Butzer. Strafsburg 327
287.* Von AugustinuB Gemoseus. Vor 1525 327
1525.
238.* Von Michael Hummelberg. (Ravensburg.) 8. Mai 1625 329
239 * Von Kilian Praus (Clemens). Strafsburg. 21. August 1525 . . . 330
240. An Michael Hummelberg. Basel. 1. September 1626 334
241.* Von Paul Volz (Schlettstadt.) 6. September 1525 335
242* Von Michael Hummelberg. ttberlingen. September 1526 .... 338
243. An Johann Aventinus. Basel. 4. Oktober 1525 340
244.* Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 2. November 1525 . . . 341
245.* Von Paul Volz. Schlettstadt. 20. November 1626 343
246. Von Johann Aventinus. Abensberg. 22. November 1525 344
247 .* Von Gabriel Hummelberg. Feldkirch. 22. November 1525. ... 347
248.* Von Martin Butzer. (Strafsburg.) (November 1525) 348
Digitized by
INHALTSVERZEICHNIS. XIX
152«. S.if
249.* Von Justus Diemus. Rom. 12. Januar 1526 361
250 * Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 13. Januar 1526 .... 352
261.* Von Gabriel Hummelberg. Feldkirch. 4. Februar 1526 364
252. An Johannes von Lasco (Dedikationsepistel). Basel. 13. Februar 1526 355
253.* Von Sebastian MOnster. (Heidelberg?) 6. Marz 1526 358
254. Von Johannes Aventinus. Abensberg. 8. Marz 1626 360
255 * Von Paul Volz. Schlettstadt. 5. April 1526 363
256.* Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 6. April 1526 364
257.* Von Michael Hummelberg. Ravensburg. 20. Mai 1526 366
258* Von Johannes Aventinus. Regensburg. 1. Juni 1626 368
259 * An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 25. August 1526 369
260 * An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 6. November 1626 369
261* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 29. November 1526 .... 370
262.* An Michael Hummelberg. (Vor 1527) 371
1527.
263. An Johann von Lasko. Schlettstadt. 17. Mai 1527 372
264* Von Johannes Huttichius. Strafsburg. 30. November 1627 .... 372
265. An Johann von Laako. Basel. 15. Dezember 1527 374
1528.
266. An den Leser (Dedikationsepistel). Basel. 29. Februar 1628 . . . 374 267.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 24. September 1528 .... 376
1529.
268.* Von Michael Westermann. Worms. 18. September 1529 .... 377
269. Von Willibald Pirckheimer. Nflrnberg. 20. November 1529 ... 378
1530.
270.* Von einem Unbekannten. Freiburg. 24. Marz 1530 379
271. Von Willibald Pirckheimer. (Nflrnberg.) (Vor 1531) 380
1531,
272.* Von Jacobus Ottelinus. Lahr. 15. Februar 1531 381
273. An Konig Ferdinand (Dedikationsepistel). Schlettstadt. 1. Marz 1531 384
274. An Philipp Puchaimer (Anhangsepistel). Schlettstadt. 3. Marz 1531 387
275.* Von Heiurich von Eppendorf. Strafsburg. 9. Marz 1531 396
276.* Von Vitns Chrumerus. Freising. 18. April 1631 395
277.* Von Ioannes Xraius. Prag. 21. Mai 1631 396
278.* Von Beatus Arnoaldus. Gent. 6. Juni 1531 397
279.* Von Gabriel Hummelberg. Feldkirch. 29. Juni 1531 397
280* Von Paul Volz. Strafsburg. 7. Juli 1531 400
281.* Von Johannes Herwagen. Basel. 29. Juli 1531 400
282. An Bonifaz Amerbach (Dedikationsepistel). Schlettstadt. 17. August 1531 402
283. An Johannes Herwagen (Dedikationsepistel). Schlettstadt. 27. August 1531 406
284 * Von Ursinus Velius. Speier. 16. Oktober 1631 407
285* Von Martin Butzer. Strafsburg. 18. Oktober (1531) 408
286. Von Johann Aventinus. (1631) 408
•b*
Digitized by
XX INHALTSVERZEICHNIS.
1532. Seite
287.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 29. Oktober 1532 411
288. An Bi8chof Bernhard von Trient (Dedikationsepistel). Schlettstadt.
6. Dezember 1632 411
1533.
289.* Von Paulus Phrygio. Basel. 27. Mara 1533 414
290.* An Bonifaz Amerbach. 14. April 1533 416
1535.
291.* Von Matthias Held. Palermo. 14. September 1535 416
292* Von Johannes Huttichius. 20. September 1636 417
1536.
293.* Von Paul Volz. Strafsburg. 1. Marz 1636 418
294.* Von Nikolaus Brieffer. Basel. 4. Marz 1536 419
296.* Von Heinrich von Eppendorf. Strafsburg. 11. Marz 1536 ... . 420
296.* Von Johannes Herwagen. Basel. 17. Juli 1536 420
297.* Von Nikolaus Brieffer. Basel. 21. Juli 1636 421
298.* Von Paul Volz. Strafeburg. 3. August 1536 422
299.* An Erzbischof Hermann von K5ln (Dedikationsopistel). 15. August
1636 423
300* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 20. August 1536 429
301.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 28. September 1636 .... 430
302* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 3. Oktober 1536 431
303 * Von Konrad Peutinger. Augsburg. 22. Oktober 1536 431
304. An Aegidius Tschudi. Schlettstadt. 13. November 1536 433
306* Von Johannes Huttichius. Strafsburg. 22. November 1536. . . . 435
306. Von Aegidius Tschudi. Glarus. Ende November oder Dezember 1536 436
307. Von Paul Volz. Strafsburg. 1. Dezember 1636 440
1537.
308.* Von Nikolaus Episcopius. Basel. 9. Januar 1637 441
309.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 24. Januar 1537 442
310 * Von Paul Volz. Strafsburg. 26. Januar 1637 443
311.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt 29. Januar 1637 444
312. An Balth. Entzesperger (Dedikationsepistel). Schlettstadt Ende
Januar 1537 444
313.* Von Nikolaus Brieffer. (Basel.) 15. Februar 1537 445
314.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt 20. Februar 1537 446
316* Von Paul Volz. Strafsburg. 10. August 1637 447
316 * An Nikolaus Brieffer. (Schlettstadt.) (Zwischen 20. Februar und
20. August 1537) ' 447
317.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 20. August 1537 448
318.* Von Bernhard Rueff. Freiburg i/B. 21. August 1537 448
319 * Von Nikolaus Pruckner. Frankfurt a/M. 13. September 1537 . . 449
1538.
320.* Von Simon Stumpf. Holderbach. 2. Januar 1538 450
321.* Von Nikolaus Brieffer. Basel. 20. Januar 1538 . 451
322* Von Nikolaus Brieffer. Basel. 5. Mai 1638 452
323.* Von Georg Eder. Sennheim. 8. Juni 1638 463
324* Von Gervasius Sopher. Strafsburg. 10. Juni 1538 464
325.* Von Otto Werdmulier. Basel. 29. Juli 1638 456
Digitized by
1NHALT8VERZEJCHNIS. XXI
1589. Seiu
326.* Von Georg Eder. Sennheim. (Januar) 1539 45*
327* Von Christian Schedler. Radolfeell. 13. Juni 1539 456
328.* Von Hubertus Custineus. Gorze. 1. Juli 1539 457
329.* Von Johannes Herold. Basel 1. November 1539 468
1540.
330. Ah Johannes Hofmeister. Schlettstadt. 24. Januar 1540 459
331 * Von Paul Volz. Strafsburg. 12. Marz 1640 459
332* Von Michael Cnderius. Altkirch. 20. Marz 1540 461
333.* Von Hieronymus von Lasko. Rheinhansen. 24. Marz 1540 .... 462
334.* Von Paul Volz. Strafsburg. 16. April 1540 462
336 * An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 6. Mai 1540 463
336.* Von Matthias Gyntzer. Kolmar. 9. Mai 1640 464
337. An Kaiser Karl V. (Dedikationsepistel). 1. Juni 1540 464
338 * An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 28. Juli 1540 465
339* Von Paul Volz. (Strafsburg.) 16. August 1540 465
340 * Von Paul Volz. (Strafsburg.) 22. Oktober 1540 466
341.* Von Damianus a Goes. Lowen. 24. Oktober 1540 467
342* Von Nikolaus Brieffer. (Basel.) 11. November 1540 468
343.* Von Paul Volz. (Strafsburg.) 11. November 1540 469
344.* Von Johannes Herwagen. Basel. 12. November 1540 470
345.* Von Konrad Harzbach. Worms. 5. Dezember 1540 471
346.* Von Paul Volz. Strafsburg. 24. Dezember 1540 472
347.* Von Raiser. (1540) 473
1541.
348* Von Paul Volz. (Strafsburg.) 6. Januar 1541 474
349.* Von Paul Volz. Strafsburg. 29. Januar 1541 475
350* Von Paul Volz. Strafsburg. 11. Februar 1641 476
351 * Von Johannes Huttich. (Strafsburg.) 21. Februar 1541 477
352* An Bonifaz Amerbach. (Schlettstadt?) 20. Mai 1541 479
353* An Bonifaz Amerbach. (Schlettstadt?) 25. Juni 1541 479
354.* Von Nikolaus Brieffer. Basel. 28. Juni 1541 480
355.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 1. Juli 1541 481
356* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 9. Juli 1541 482
1542.
357* Von Rudbertus von Moshein. Speier. 13. Februar 1542 483
358.* Von Georg Witzel. Speier. 6. Marz 1542 484
359.* Von Damianus a Goes. LQwen. 1. Juni 1542 485
360.* Von Johannes Herwagen. Basel. 12. August 1542 486
361* Von Paul Volz. Strafsburg. 8. September 1642 486
1543.
362* Von Paul Merbelius. Mailand. 14. Februar 1543 487
363* Von Johannes Huttich. 22. Februar 1643 488
364.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 31. Marz 1543 489
366.* An Bonifaz Amerbach. Schlettstadt. 22. April 1643 493
366 * Von Nikolaus Brieffer. Basel. 29. April 1543 494
367 * Von Peter Merbelius. Mailand. 1. Juli 1643 495
368. An Matthias Erb. Schlettstadt. 29. Juli 1543 ... 496
369.* Von Martin Peyer. Basel. 16. Oktober 1543 502
370.* Von Martin Peyer. Basel. 24. Oktober 1643 603
Digitized by
XXII 1NHALT8VERZEICHNIS.
Seite
371* Von Johannes Oporinus. Basel. 26. Oktober 1543 604
372* An Bonifaz Amerbach. Schiettstadt. 7. November 1543 604
373.* Von Peter Merbelius. Mailand. 10. November 1643 605
374.* Von Johannes Funck. Basel. 13. November 1643 607
1544.
375.* Von Peter Merbelins. Mailand. 14. Januar 1644 508
376.* Von Johannes Huttich. (StraTsburg.) 26. Januar 1644 ..../. 509
377.* Von Peter Merbelius. Mailand. 18. April 1544 511
378.* Von Peter Merbelius. Mailand. 23. Juni 1544 512
379.* Von Nikoiaus Hug. Speier. 21. Juli 1544 513
380.* Von Peter Merbelius. Mailand. 1. August 1544 617
381* Von Nikoiaus Hug. Speier. 6. September 1544 617
382* Von Martin Butzer. StraTsburg. 10. September 1544 618
383* Von Sebastian Hambacher. StraTsburg. 18. September 1544 . . . 519
384.* Von Johannes Tarschelius. StraTsburg. 1. November 1544. . . . 620
385.* Von Ambrosius Volmari. StraTsburg. 7. November 1644 520
386. Von Krato Mylius. StraTsburg. 14. November 1544 521
1545.
387.* Von Nikoiaus Hug. Speier. 3. Januar 1545 622
388.* Von Peter Merbelius. Mailand. 16. Januar 1546 624
389.* Von Sebastian Hambacher. 14. Februar 1545 526
390.* Von Peter Merbelius. Mailand. 18. Februar 1546 628
391.* Von Albert Hardenberg. Bonn. 22. Marz 1545 528
392* Von Georg Riecker. Worms. 13. April 1545 530
393.* Von Peter Merbelius. Mailand. 12. Mai 1646 531
394* Von Nikoiaus Brieffer. Basel. 6. Juli 1545 '. 633
395* Von Peter Merbelius. Mailand. 22. Juli 1545 684
396.* Von Nikoiaus Brieffer. (Basel.) 13. August 1546 635
397.* Von Protasius Gebwiler. 20. August 1545 536
398* Von Matthias Erb. Reichenweyer. 2. September 1546 637
399.* Von Sebastianus Austrius. Colmar. 26. Oktober 1645 538
400* Von Nikoiaus Brieffer. Basel. 15. November 1545 638
401* Von Wolfgang Lazius. Wien. 1545 540
1546.
402* Von Peter Merbelius. Mailand. 22. Januar 1546 644
403.* Von Nikoiaus Brieffer. Basel. 3. Februar 1546 645
404* An Johannes Herwagen. Schiettstadt. 6. Februar 1546 646
406.* Von Konrad Pellican. Ziiricb. 10. Februar 1646 647
406. An Friedrich Nausea. Schiettstadt 2. April 1546 648
407* Von Wolfgang Meurer. Leipzig. 3. April 1546 650
408.* Von Johannes Oporinus. Basel. 15. Mai 1546 651
409.* Von Nikoiaus Brieffer. Basel. 23. Mai 1546 552
410.* Von Friedrich Nausea. Wien. 28. Mai 1646 652
411.* Von Apollinaris Kirscher. Freiburg i. B. 19. Juni 1546 653
412.* Von Peter Merbelius. Mailand. 1. August 1646 664
413.* Von Matthias Erb. Reichenweyer. 12. Oktober 1546 665
IV. Undatierte Briefe.
414. Von Hubertus Thomas Leodius. Nach 1531 556
416.* An Bruno Amerbach. Schiettstadt. Vor 1619 558
416* Von Johannes Hovius. L8wen. 6. Juli (1619) 658
Digitized by
INHALTSVERZEICHNIS. XXIII
Seito
417. Von Ulrich Zasius. Freiburg i. B. 30. Marz 559
418.* Von Kilian Praus (Clemens). Schlettstadt 560
419.* Von Kilian Praus (Clemens) 561
420.* An Wolfgang Capito. Schlettstadt. 1519 562
421.* Von Sandi Zeller. Schlettstadt. Nach dem Sonntag Invocavit
zwischen 1517 und 1523 562
422. Von Willibald Pirckheimer. (Nurnberg.) (1514) 564
423. An Wolfgang Lazius. Schlettstadt. (15*5) 564
424.* Von Johannes Herwagen. Strafsburg. 6. Juni (zwischen 1524
und 1528) 568
425. Von Crato Mailer. Nach 1535 569
426* An Peter Aegidius. (1519) 570
427.* An Bruno Amerbach. Vor 1519 • . . . . 571
428.* Gutachten des Rhenanus, vermutlich an die Einwohner von
Schlettstadt gerichtet 572
429.* Von Valerian Ubidigus. Vor 1536 573
V. Nachtrag.
430. An Jakob Wimpfeiing. Paris. 24. September (1506) 576
431. Von Druinus Blesensis. Strafsburg. 10. Oktober 1508 576
432. An Johannes Sapidus. 1509 577
433. An den Leaer. 21. Februar 1510 578
434. An Sebastian Brant. Schlettstadt. 14. September 1510 578
435. An Jakob Spiegel. Schlettstadt. 1. November 1510 579
436.* An Johannes Sapidus. Schlettstadt. 14. Dezember 1510 580
437 * An Johannes Sapidus. Basel. 29. Dezember 1511 580
438. Von Desiderius Erasmus (Dedikationsepistel). (St. Omer.) ( 13. April 15 15) 581
439 * An Sebastian Brant. Basel. 29. Juni 1516 581
440. An den Leser. Basel. 1. Oktober 1516 582
441. An Johannes Froben (Dedikationsepistel). Basel. 27. Oktober 1516 583
442. An Johannes Fry. Basel. 28. April 1517 583
443* Von Kaspar Volland. Tubingen. 2. Januar 1520 584
444.* Von Peter Frabenberger. Einsiedeln. 17. Mai (?) 1520 586
445 * Von Ulrich Zasius. Freiburg i/B. 3. Juni 1520 587
446.* Von Johannes Gallinarius. Breisach. 28. Marz (1525) 588
447* An Kaspar Hedio. Schlettstadt. Marz 1545 589
VI.
448* Hedio an Erb fiber den Tod des Rhenanus. (Strafsburg.) 29. Juli 1547 590
vn.
Index bibliographicus des Beatus Rhenanus 592
VIII. Von Rhenanus verfafste Inschriften.
1. Grabschrift der Mutter des Rhenanus 619
2. Grabschrift des Crato Hoffmann 619
3. Epitaphium Thomae Volphii iunioris decretorum doctoris conditum a Beato Rhenano Selestatino 619
4. Epitaphium Johann Geilers von Kaisersberg 620
5. Grabschrift des Matthias Kingmann 620
6. Grabschrift fur den Nurnberger Dominikaner Conon (Kuno) 620
7. Grabschrift des Oheims von Rhenanus 620
8. Inschrift auf Kaiser Maximilian 1 621
9. Grabschrift des Grofsvaters und Vaters von Rhenanus 621
Digitized by
XXIV INHALTSVERZEICHNIS.
fieite
10. Drei Grabschriften auf Johann Amerbach and seine Frau Barbara, geb. Ortenberg 621
11. Epitaphium des Jakob Wimpfeling 621
12. Grabschrift des Beatus Arnoaldus 622
13. Grabschrift des Desiderius Erasmus 622
14. Inscbrift auf die romischen Ruinen von Horburg im Elsafs .... 622 16. Inschrift auf Manatius Plancus 622
16. Inschrift auf Kaiser Friedrich II. und Rudolf von Habsburg zu Schlett- stadt 623
17. Inschrift auf den ftberfall von Herrlisheim durch die Scblettstadter 1448 623
18. Inschrift auf Schutz von Trubach 624
19. Inschrift auf Schlettstadt 624
20. Grabschrift des Johannes Huttich 624
21. Grabschrift auf einen Verwandten des Apollinaris Kirscher. . . . 624
22. Grabschrift auf Hieronymus Geb wile r 624
IX. Gediohte des Rhenanus.
1505.
1. Beati Rbenani Alsatici ad lectores epigramma 625
2. Beatus Rhenanus lectori bene agere 625
150G.
3. Beatus Rhenanus 626
1507.
4. Beati Rhenani Sletstatini 626
5. Beati Rhenani Alsatici ad Robertum Fortuimtum Macloviensem Carmen 626
6. In Ranciscum Olidum. 1540 627
X. Epigramme auf Rhenanus.
1. Grabschrift des Beatus Rhenanus 628
2.* Michael Hummelbergius R. Beato Rhenano Sel. Suo S 628
3. (Ioannes Sapidus) ad Beatum Rhenanum, municipem suum .... 629
4. Monumentum Beati Rhenani Ioanne Sapido autore 629
5. Von Reusner 630
6. Von Kaspar Ursinus Velius 630
7. Von Georg Fabricius 630
8. Epigramma Casparis Cunradi Sil 631
9. Epigramma Hier. Treutleri 631
10. Epigramma loan. Atrociani 631
11. Epigramma Aeg. Periandri 631
12. Von Elias Veiel 631
13. Von Johannes Ulrich Pregitzer, D. et professor d 632
14. Von Joh. Euchar. Senger, d. et syndicus 632
15. Von C. F. Paullini 633
16. Von M. Michael Beck, Eccles. et p. p. Ulmens 633
17. Beatus Rhenanus Selezestadiensis 633
18. An Beatus Rhenanus 634
19. Epigramma Stephan. Paschasii 634
XI. Erganzungen und Verbesserungen 635
XII. Verzeichnis der Briefschreiber 640
XIII. Verzeichnis der Adressaten 642
XIV. Namenregister 643
Digitized by
II.
Beati Rbenani1) vita per Ioannem Sturminm1).
Beato Rhenano oppidum Rhenacum, unde pater Selestadium adve- nerat, cognomentum dedit. Id oppidum supra Argentoratum ad quatuor milliaria Rheno alluitur, ab eodemque ex parte maiore alluvionibus aut diminutum lenibus aut subitis absumptum est, quae causa nonnullis inde migrandi fuit. Ex hoc loco quoniam pater advena Selestadii erat, An- tonius Rhenanus*) est cognominatus. Aliquoties ex Beato filio auditum eat saepe se poenituisse, quod adventicium nomen retinuerit, avitum non ursurparit. Nam maiores eius Bildii antiquitus appellabantur. Fuit An- tonius pater diligens suanim rerum pater familias, qui cum artem lanio- niam praecipue factitaret, ex parva pecunia, quam Rhenaco apportaverat, parsimonia et assiduitate mediocriter magnam confecit: ratione bona, ut in senatum paucis annis fuerit delectus, et consulatum gesserit et functus sit omnibus eius urbis muneribus. Hoc parente generatus fuit Beatus Rhenanus MCCCCLaXXV Fridericho tertio imperatore augusto, pontifice Innocentio octavo, rege Galliae Ludoico undecimo. Eodem quo natus fuit anno, matrem amisit Barbaram Kegeliam, cuius virtutem mariti Antonii vita vidua comprobavit3). Nam eadem, quae prima, etiam postrema uxor fuit, cum unus solum films esset Beatus, patris haeres, idque ante aetatis flexum. Audio enim ex familiaribus Rhenani post fiiium natum et uxo- rem mortuam ultra trigesimum quint um filii annum pervenisse neque suae vitae attigisse annum octuagesimum. Ergo in spe pater non con-
f) Cber Beatus Rhenanus A. Horawitz, Beatus Rhenanus. Eine Bio- graphie (in der auch die Schrifb Mahlys benutzt wurde), Wien 1872. A. Hora- witz, des B. Rhenanus litterarische Thatigkeit in den Jahren 1608—1631, Wien 1872. Derselbe, des B. Rhenanus literarische Thatigkeit in den Jahren 1631 — 1547, Wien 1873. Derselbe, des Beatus Rhenanus Correspondenz und Bibliothek zu Schlettstadt, Wien 1874.
1) tJber Johannes Sturm (geb. 1. Oktober 1607), den beruhmten Pada- gogen in Strafsburg, cf. Eohrich, Geschichte der Reformation im Elsafs, I— II, Strafsburg 1830. 1832. L. Kuckelhahn, J. St., Strafsburgs erster Schulrector, besonders in seiner Bedeutung fiir die Geschichte der Padagogik, Leipzig 1872. E. Laas, die Padagogik des Johannes Sturm historisch und kritisch beleuchtet, Berlin 1872.
2) tfber Antonius Bild vgl. Horawitz Beatus Rhenanus 9f. 26. Er starb am 21. November 1620.
8) tTber die Mutter vgl. die im Anhange mitgeteilten Inskriptionen.
Horawitz, Boatas Rhenauus. 1
Digitized by
2 BEATI RIIENANI VITA PER IOANNEM STURMIUM.
cepta, sed confirmata de iilii probitate mortuus est, et filius seculo lite- rarum non infoelici fuit natus. Angelus enim Politianus4) usque ad vigesimum quartum annum Beati Rhenani vixit, intra quod tempus etiam Hermolaus Barbaras5), qui ante Politianum natus fuit, et Joannes Picus Mirandula0) et Theodoras Gaza7) et Georgius Trapezuntius8) et Marsi- lius Ficiniis9) et Iovianus Pontanus10) literaram laudibus floruerunt, quan- quam in Germania eo tempore infantia adhuc studiorum et literarum erat. Nam praeter Rudolphum Agricolam11), Alexandri Hegii12) magistrum, et Erasmum Roterodamum 13) , Hegii discipulum, Germania nihil magnum atque praeclarum in Uteris viderat. Sed tamen horum scriptis probabile est et ex eius aevi hominibus intelligitur istis exemplis turn excitata
4) tJber Angelo Poliziano, den Philologen und Dichter, L. Geiger, Renais- sance und Humanismus, S 196. Isidore del Lungo (der Herausgeber einer Schrift des A. P.) im Archivio storico italiano Ser. III. Bd. 2 und Nuova antologia Bd. 10. Mencken, Historia vitae A. P., Leipzig 1736. S. F. W. Hoffmann, Lebcns- bilder beruhmter Humanisten , Leipzig 1887 S. 71 f, wo auch viele Briefe ge- druckt sind. Moldy, A. P., Leipzig 1864. Neuerdings II Poliziano Filologo. Studi di Luigi Ruberto. I. Torino 1883.
5) Ermolao Barbaro (f 1493), der grofse venetianische Kritiker, hat sich besonders um den Plinius verdient gemacht. (Vgl. ubrigens Rhenanus1 Plinius- Emendationen.) Siehe Burckliardt, Cultur der Renaissance, 3. Aufl. bes. von L. Geiger P 71. 296. 339 ff. Reumont, Lorenzo di Medici II, 101. und aus- fuhrlich Agostini, Notizie istorico - critiche iDtorno la vita je le opere degli scrittori Veniziani, Venezia 1762. p. 229 ff. Vgl. auch Nr. 11.
6) ttber Picus Graf von Mirandola, den beruhmten Philologen, Dichter und Philosophen, vgl. aufser G. Voigt, Geschichte des Wiederaufbluhens der Wissenschaften, vor allem J. Burckhardt, 1. c. 1, 33 f. 114 fg.
7) Ober Tlieodorus Gaza (f 1478), den beruhmten Cbersetzer und Gram- matiker, vgl. Baehr, allgemeine Encyklopadie. Voigt, Wiederbelebung des klassischen Altertums II, 146 ff. Didot, Aide Manuce et rHellenieme a Venise, Paris 1878.
8) Ober Georgios Trapezuntios, den gelehi-ten Byzantiner (1396—1486) vgl. Hodius, de Graecis illustribus. Boerner, de doctis Graecis, und G. Voigt, 1. c. besonders II, 138 ff.
9) Marsilius Ficinus, der ausgezeichnete Philolog, war 1433 geboren. tJber ihn und seine Schriften vgl. Galeotti, Saggio intorno alia vita et agli scritti di M. F. im Archivio storico Ital. II. B. IX. Th. 2, Alfred von Beumont, Lorenzo di Medici I, 559 und G. Voigt, Wiederbelebung des klassischen Altertums II , 123 (und 326), wo namentlich seine Bedeutung als Begrunder der mystischen PhUo- sophenschule dargelegt wird.
10) Des Jovianus Pontanus „Opera omnia soluta oration e composita lib. I— III." erschienen Venetiis in aedibus Aldi 1518. 1519, auch Basileae 1638.
11) Rudolph Agricola. Vlber diesen grofsen Humanisten vgl. den Artikel Geigers in der Allg. deutsehen Biographie, wo auch die Litteratur angegeben ist, und die treffenden Bemerkungen F. v. Bezolds in v. Sybels Historischer Zeitschrift 1883.
12) Alexander Hegius (f 7. Dezember 1498), der bekannte Schulmann von Deventer und Lehrer des Erasmus. Vgl. fiber ihn den Artikel von L. Geiger in der A. d. B. samt Angabe der Litteratur.
13) Ober Erasmus von Rotterdam besitzen wir trotz der weitlaufigen Litteratur in alien Sprachen doch kein vQllig genfigendes Werk. Sehr gut sind die Bemerkungen von L. Geiger in seinem Buche Renaissance und Huma-
Digitized by
BEATI RHENANI VITA PER IOANNEM 8TURMIUM. 5
fuisse adolescentum et iuvenum ingenia ad maiorem non modo doctrina- rum , sed etiam sermonis atque linguarum puritatem. Adolescebant eadem tempestate studia Philippi Melanchthonis u), qui duodecim annis, ut opinor, minor erat. Apparet etiam ex historiis pontifices et imperatores et reges et respublicae delegisse ad sua consilia homines eruditos, quibus Maximilianus cum primis fait delectatus. Hisce hominum temporibu6 homo mediocriter locuples, unius filii pater, mortua uxore filium Uteris deditum esse voluit et literarum causa ad alias gentes proficisci. Credo enim non solum naturae bonitate patrem eo impulsum esse, verum etiam autoritate rerum- publicarum atque principum et exemplo doctorum et hortatu atnicorum, ut haeredem unum literarum doctrina vellet a puero erudiri. Nam cum primum idonea aetas esse coepit, Cratoni Udenhemio15) datus ad insti- tuendum est, qui turn Selestadii litems docuit, magno et morum gravi- tate et doctrinae opinione, prout ilia erant Germaniae tempora, viro, quo mortuo, Hieronymo Gebvilero16) traditus, spe statim de principio apud utrunque bona eos fecit progressus, ut caeteris condiscipulis inferio- rum ordinum praeficeretur et diligentiae et profectus causa, quemadmo- dam ex Sapido17) intellectum est, qui se unum ex iis fuisse dicit, quibus fait praefectus, et quos non solum docuit, verum etiam castigavit. Post hanc disciplinam missus Lutetiam est, quo etiam Sapidus tertio post anno subsecutus Beatum domi Aristotelis Oeconomica explicantem audivit. Florere ea aetate coeperunt magis quam antea in Gallia et Germania literae. Graecas enim turn Lutetiae Georgius Hermonymus Spartanus docuit, quern diu multumque audivit, et dialectica physicaque Iacobus Faber18) eiusque discipulus Iodocus Clitoveus19) explicabant, quorum
nismus S. 526 und von Maurenbrechtr, Gescbichte der katbol. Reformation. Nftrdlingen 1880. Vgl. auch J. Janssen, Gesch. d. deutschen Volkes (Freiburg 1883) II9 S. 7—27.
14) Cber Philipp Melanchthon bildet K. Schmidts Buch (Elberfeld 1861) noch immer das Hauptwerk.
16) Vrato von UttenJieim (auch Kraft HoffmanD) wurde 1490 als Lehrer nach Schlettstadt berufen, wo er Lehrer dee B. Rhenanus war; cf. Struvert die Schule zu Schlettstadt, Leipzig 1880 (Dissert.).
16) Hieronymus Gebwiler war Lehrer an der bertihmten Schule von Schlettstadt, vgl. Rohrich, Mitteilungen aus der Geschichte des Elsasses I. 98. Gebwiler war, wie Schulthefs, Zwingli Opp. VIII 1. S. 196 n. 4 bemerkt, zu Hagenau Lehrer des Rhenanus. Er schrieb ein Werk de rebus domus Habs- burgicae. AusfOhrliche Angaben in K. Schmidt, Histoire litte*raire d' Alsace B. II. S. 169 und W. Struver, Die Schule zu Schlettstadt, Leipzig 1880, S. 28 ff.
17) Johannes Sapidus ( Witz), Padagog in Schlettstadt (1611), wo er spater wegen der Reformation in Weiterungen geriet. Vgl. Struver a. a. 0. 46 if.
18) Jacob Leftvre oder Favre des Estaples, der grofte Aristoteliker und freisinnige franzOsische Theologe, bekannt dnrch seine Konflikte mit der Sor- bonne, die ihn durch ihre Verfolgung zwang, aus Frankreich zu fliehen, war Lehrer des Rhenanus. Vgl. Dittmar, Aventin S. 91. Ranke, franz5sische Ge- schichte 1. S. 150, be8onder8 aber Graf in Niedners Zeitschrifb fflr historische Theolbgie II. 1. S. 41. M. Hummelberger nennt ihn den deus philosophorum. Cf. auch Karl Schmidt, hist, litteraire d1 Alsace I, 52. II, 90.
19) Jodocus Clichthoveus (Jose Clictou) Neoportaensis, Doctor der Sor-
1*
Digitized by
4 BEATI RHENANI VITA PER IOANNEM STURMIUM.
utrique fuit faniiliaris. Fuit circa id etiara tempus Lutetiae Erasmus Roterodamus, qui primum Adagiorum divulgatione coepit magis quam antea inclarescere. Faustus etiam Andrelinus 20) ibi magna auditorum frequentia poetas docuit et epistolas suas adagiales conscripsit; uter ab altero provocatus, a Faustone Erasmus, qui adagia prope Latinae Grae- caeque linguae omnia et collegit et digessit, an ab Erasmo Faustus, qui quam plurima paucis rerum argumentis contexuit, mihi incognitum est. Bona tunc temporis literarum conditio fuit, quae diuturna et inveterata barbarie suppressae, posteaquam in lucem revocari coeperunt, magnum sui desiderium excitarunt, turn natura sui, quae est suavissima, turn etiam praemiis, 1 audi bus, honoribus, quae omnia nostris moribus sublata inopiam brevi praenunciant non solum doctorum hominum, verum etiam studiosorum. Is huius temporis status magno adiumento Beato Rhenano fuit; nam primi praeceptores Crato et Hieronymus Gebvilerus, tametsi pro doctis et bonis habebantur, tamen bonitas in lis maior quam doctrina fuit. Occupabant enim turn adhuc literarum gymnasia Alexander gram- maticus21) et Petrus Hispanus22) dialecticus et Tartaretus 23) commen- tator, et in theologia plus poterant authoritate Scotus24) et Lyra25) quam ii ipsi scriptores, quos sunt interpretati. Id etiam, quod ex Ari6totele et caeteris scriptoribus Graecae philosophiae tradebatur, non solum verbis impurum, verum etiam sententiis aut obscurum erat aut depravatum aut falsum. Sed velut in plantis et herbis fit, in quibus quae probae naturae sunt, eae meliores succos e solo ad eoalescendum exugunt, ita ingeniis etiam hominum accidit, ut qui meliore indole praediti sunt, illi meliora
bonne, Lehrer des Rhenanus zu Paris, stand auch mit Erasmus in Yerkehr (cf. Opera Erasmi ed. Clericus III, 1). Er schrieb ein „opus stultissimum" (Zwingli Opera edd. Schulthefs et Schuler VII, 36) gegen Oekolampad, vgi. den Brief des Rhenanus an Michael Hummelberger (Mai 1508) und des Erasmus Brief an Rhenanus v. 23. August 1617. Fechter im III. Bande der Beitrage zur vater- landisehen Geschichte von Basel 176. Dittmar, Aventin 91. 95. Karl Schmidt, Histoire 1. I, 130. n. 64.
20) Faustus Andrelinus Foroliviensis , ein Poet, der auch mit Erasmus in Eorrespondenz stand, ebenfalls Lehrer des Rhenanus in Paris (vgl. Horawitz, B. Rhenanus S. 14), der auch die Gedichte desselben herausgab und „Epistolae proverbiales et morales", die im Briefe Nr. 4 besprochen werden.
21) tJber Alexander de Villa Dei, der das grammatische Hauptwerk des Mittelalters schrieb, cf. Backing, Opera Hutteni. Suppl. II. 297 ff., und vor allem Thurot, Notices et extraits de divers manuscrits latins etc., Paris 1856.
22) Petrus Hispanus. Unter diesem Namen ist der Dominikaner Petrus Julianus zu verstehen (f 21. Mai 1277), der als Papst Johann XXI. genannt wird, ein fruchtbarer Schriftsteller der Schelaatik. Cf. Prantl, Geschichte der Logik im Abendlande III. p. 33 ff.
23) Tartarctus oder Tateretus (Petrus), ein Pariser Magister und Scotist, der im Anfange des XVI. Jahrhunderts in Paris die Sache Reuchlins zu be- gutachten hatte.
24) Scotus, Johannes Dans, Minorit, der Doctor subtilis und Verteidiger der unbefleckten Empfangnis Mariae, starb 1308. Cf. iiber sein Lehrsystem Prantl, 1. c. Ill, 201 ff.
25) Lyra (Nicolaus de), Franziskaner (f 1340), berflhmter Bibelausleger, Doctor planus et utilis genannt, von dem das Sprichwort im Schwange war: Si Lyra non lyrasset, Lutherus non saltasset.
Digitized by
BEATI RHENANl VITA PER IOANNEM STURMIUM. 5
stadia sequantur et elegantiam barbariae anteponant, id quod Beatus sive sua sponte sive hortatu familiarium sive exemplo aliorum fecit et eos audire maluit, qui aut utranque linguam, Graecam et Latinam te- nebant, aut qui sermonem Latinum ad elegantiam artium potius quam ad earuni foedationem tradebant. Sed inter condiscipulos Lutetiae cum aetate parem turn industria et doctrina aequalem habuit Michaelem Humel- bergium26), quo plurimum in commentationibus studiorum et eorum, quae audierant, usus est; nam Sapidus utroque annis suppar erat. Contra etiam Vuimphilingius27) maiore erat in observantia propter aetatem et aestimationem , quam in amicitia esset# propter studia iuventutis. His initiis et artium et linguarum instructus et in Germaniam reversus, haud diu in patria haesit, et primum Argentorati aliquot annis constitit, postea Basileam profectus est, ut magis excoleret ea, quae didicerat, et ut qui cursus conficiendus esset in philosophorum literarumque gymnasiis, eum non desereret, anteaquam ad metam pervenisse videretur. Commodum turn ex Italia venerat Ioannes Cono Noricus28), qui Graecam linguam ibi ab eruditis8imis hominibus cognoverat, commodum etiam illud, quod Ioannes Amerbachius 2a) d. Hieronymi libros divulgare instituerat, qui ut hi emendatiores in lucem ireut, Cononem ad se domum hospitio in- vitavit, eoque non solum in emendando Hieronymo30) adiutore, verum etiam in liberis erudiendis praeceptore est usus. Itaque cum Brunone et Basilio et Bonifacio Amerbachiis81) fratribus Cononem Graecos scripto- res interpretantem audivit, quem etiam mortuum cum pietate coluit. Ex tat enim Basileae Epitaphium monumentum, qnod Beatus hoc titulo Cononi constituit: D. 0. M. Sacrum. Tovg aya&ovg xctl ftctvovtctg eveq- yEXEiv 6ei. In eo epitaphio praeceptori suo quinquagenario, anno MDXIII mortuo, theologiae et linguae Graecae atque Latinae scientiam vitaeque integritatem et studium iuvandarum literarum tribuit. Mortuo Conone aliquot annos Basileae propter loci salubritatem atque amoenitatem et ob doctissimoram hominum optimorum virorum consuetudines atque
26) Michael Hummelberger , Humanist zu Ravensburg, Verfasser einer griechischen Grammatik, war ein sehr wichtiges Verbindungsglied fur die Ge- lehrtenkreise Schwabens. Cf. Horawitz, Michael Hummelberger, Berlin 1875. Horavntz, Analekten zur Geschichte des Humanismus in Schwabeo, Wienl877. Horawitz, Analekten zur Geschichte des Humanismns und der Reformation in Schwaben, Wien 1878.
27) Uber Jac. Wimpheling, den eifrigen Padagogen nnd Humanisten iilte- ren Schlages (aus Schlettstadt) , vor allem K. Schmidt, Hist. litt. d1 Alsace, und P. v. Wiskowatoff, J. W., sein Leben und seine Schriften, Berlin 1867. B. Schwarz, J. W., der Altvater des deutschen Schulwesens, Gotha 1876.
28) Cber Johannes Kuno, den Graeisten, cf. Nr. W. X\
29) Johannes Amerbach, der berdhmte Basler Buchdrucker, siehe Beber und Stockmayer, Beitrage zur Basler Buchdruckergeschichte, Basel 1840.
30) Die Werke des Hieronymus erschienen in der Recension des Erasmus 1516. * ^
31) Die Stthne Amerbachs waren Bruno, Bonifaz und Basilius. Den grOfsten Buhm von ihnen gewann der Jurist und Macen Bonifaz. Cf. vor allem Stint- zing, Geschichte der Rechtswissenschaft, besonders S. 209 f. E. Probst im 62. Neujahrsblatt der Gesellschaft zur Beforderung des Guten und Gemein- nOtzigen in Basel
Digitized by
6 BEATI RHENANI VITA PER IOANNEM STURMIUM.
familiaritates mansit, Amerbachiorum scilicet, Frobeniorum32), Ludoici Beri83) theologi, Claudii Cantiunculae 34) iureconsulti, Henrici Glareani3'), Gulielmi Nesseni3G), Ludoici Carini37), Nicolai Briferi38), Pauli Phrygio- nis39), Marci Bersii40), cum quibus aut amice aut familiariter aut domestice vivebat. Sed posteaquam Erasmus Roterodamus eodem advenit, fructum ibi turn se Basiliensis vitae percipere putavit, quern ita reverenter coluit et ita ab eodem amatus fuit, ut par esset et in Beato observantiae et in Erasmo amoris significatio. Nam ut de moribus eius dicaraus et de caeteris animi ornamentis, praeter excellentem doctrinam, dum vixit, innocentiae et humanitatis et pudicitiae laude fuit commendatus. De pudicitia con- stat, quod non solum absque cnmine, sed etiam absque suspicione eri- minis usque ad exitum vitae vixerit. Etiam de bumanitate clarum est neque in amicitiis durum neque in familiaritatibus severum neque in congressionibus difficilem fuisse. De innocentia, quae ab iniuria semper remota est, nihil visuin, nihil auditum ab eo aut factum aut susceptum aut institutum esse, in quo posset culpari, nisi illud sit, in quo maior voluptas est, quam esse possit reprehensio. Fuit Argentorati doctor Ioannes Geilerus theologus41), vir, ut eius temporis homines loquuntur, et ut ex eius concionibus potest intelligi, ea aetate in populo docendo ingeniosus, et in vita innocens atque probus et populo non solum gratus,
32) Die Familie Froben wird in den Briefen des Beatus Rhenauus und des Erasmus oft erwahnt. Cf. Reber und Stockmayer a. a. 0.
33) Ludwig Berus (Bar), Basler Theolog und Freund des Erasmus. Vgl. Vischer, Geschichte der Universitat Basel.
34) Claudius Cantiuncula (Chansonette) , Jurist und Geschaftstrager. Cf. Rioter, Claude Chansonette. Stintzing, a. a. 0. 244—249. Horawitz, Briefe'des C. Cantiuncula und U. Zasius, Wien 1879 und Aschbacli, Geschichte der Wiener Universitat III.
35) Heinrich Glareanus, Humanist, Musikkenner und Geograph (geb. 1488, gestorben 1663). Cf. G tiger in der Allg. deutsch. Biographie und Schreibcr, Heinr. Loriti Glareanus, Freiburg 1837.
36) Wilfalm Nesen, bedeutender Hilfsarbeiter des Erasmus, starb friih. Cf. Steitz, Wilhelm Nesen, Frankfurt 1877. (Archiv f. Frankfurts Geschichte u. Kunst. N. F. VI 36 ff.)
37) Ludovicus Carinus war ebenfalls ein Heifer des Erasmus, der in seinen Briefen haufig erwahnt wird. Vgl. fiber ihn die in Anm. 36 erwahnte Arbeit von Steitz, S. 157.
38) Ober Nicolaus Briefer, einen eifrigen Korrespondenten des Rhenanus, cf. unten.
39) Paul Phrygio (Seidensticker), Stadtpfarrer von Schlettstadt. Cf. Roh- ricb, Geschichte der Reformation im Elsafs, I, 400. K. Hartfeldcr, Zur Ge- schichte des Bauernkriegs (Stuttgart 1884) S. 106. 111—114.
40) Ober Marcus Bersius vide unten.
41) Johannes Geiler, der bertfbmte Kanzelredner Strafsburgs, wurde am 16. Marz 1445 zu Schaffhausen geboren, starb am 10. Marz 1510. t)ber die reiche Thatigkeit dieses edelgesinnten Theologen und iiber die Litteratur cf. Schmidt, a. a. 0. I, 336—461, wo freilich Lorenz - Scherers Bilder aus dem Leben der deutschen Westmark vergessen sind, die S. 149 ff. eine treffliche Charakteristik Gs. geben. Vgl. auch die Bemerkungen W. Maurenbrecliers, Geschichte der katholischen Reformation I. S. 84. 85, und vor allem Dachtux, un re'formateur catholique etc., 1876. Cf. Allg. deutsche Biographie (Martin).
Digitized by
BKATI RHENANI VITA PER IOANNEM STURMIUM. 7
verum charus etiam et honoratus4 in cuius locum niortuo Petro Viera- mio42), qui antea suceesserat, doctor noster Gaspar Hedio43) non minore gratia, sed difficiliore tempore est substitutus. Geileri vitam Beatus Khenanus ex Gallia reversus cum Argentorati apud librariura Schurerum ageret, conscriptam divulgavit, in qua de virginibus nostri seculi poeni- tentialibus meminit, quarum religionem in caeteris eius aetatis religio- num caeremoniis plurimum Geilerus amavit. In quo scripto Beatus his verbis scribit de isto virginum coliegio: Has cum luxu et deliciis dif- fluerent nee pudicitia sic tuta satis videretur, sub arctiorem vivendi regulam redegit. Quibus verbis exacerbatae foeminae iniuriarum insti- tuerunt cum Beato agere , et nisi composita % offensio fuisset per viros, qui turn erant cum authoritate, metuenda erat ex delatione nominis Beato ex urbe Roma condemnatio. Hanc solam cognovi eius contentionem, eaeteroqiiin nullis fuit provocatus inimicitiis, neque ab eo quenquam puto ulia fuisse vel percussum vel appetitum iniuria. Neque enim haec res ab aetatis meae memoria remota est; etenim fuit annis ante me natus Beatus Rhenanus viginti duobus, et qupd ex lectione librorum et memoria meorum amicorum habere non potui, id si quid esset, didicissem ex virorum aetate grandiorum senioribus, ut de Erasmo et Hutteno44), de Capnione45) et Hogstratano46), de Politiano et Merula47), de Murmelio ,H) et Listrio49), et lectum a nobis est et ex amicis cognitum. Sed fuit Beatus vir (ut mihi persuasum est) probatis omnino moribus. Fuerunt tamen nonnulli et ex nostris, qui in eo fortitudinem, et ex aliis, qui liberalitatem requirerent: quae vitia si fuissent in eo, tamen absque ullo publico extarent detrimento. Imo ego utrunque temporibus accidisse et non solum vituperabile neutrum, sed utrunque laudabile fuisse arbitror ea qua ipse erat natura et eo ingenio eoque vitae institute Nemo enim aliquid suscipit, quod reipublicae periculosum sit, nisi aut excelsi sit
42) Peter Wickram, Prediger in der Kathedrale zu Strafsburg, Geilers Nachfolger. Cf. Schmidt, Hist. d'Alsace I, 337. 373. 374. 377. II, 20.
43) Kaspar Hedio (Heid), Theologe, der besonders fur die Reformation in Strafsburg tbatig war, f 1652, cf. Steitz in der Allg. deutschen Biographie; Schmidt, 1. c. I, 97. 250, und E. Himmelheber (Studien der evang.-prot. Geistl. Badens VII, 1881, S. 1-64).
44) ttber Ulrich von Hutten das Meisterwerk von David Straufs (2. Ausg. Leipz. 1871) und die musterhafte Ausgabe seiner Schriflen durch Boching, Leipzig, Teubner. 7 Bde.
46) Capnio i. e. Johannes Beuchlin, cf. L. Geiger, Johann Reuchlin, Leipzig 1871. Ausgabe seiner Briefe durch Geiger, Stuttgart 1875. Horowitz, zur Correspondenz Johannes Reuchlins, Wien 1877.
46) t)ber Hogstraten, den Provinzial der Dominikaner und Ketzerrichter, aufser den Angaben in Backings Hutten, Straufs1 Hutten und Geigers Reuchlin, CrcmanSi de Jac. H. vita et scrip tis, Bonn 1869.
47) Merula. Ob Bartholom'aus oder Georg M. gemeint sind, die beide Kommentatoren waren, lafst sich nicht unterscheiden.
48) Murmellius, Johannes, ein hochverdienter Schulmann und Philolog, der Hauptreprasentant des westfalischen Humanismus. Vgl. J. M. , scin Leben und seine Werke von Dr. D. BeicMing, Freiburg im Breisgau, 1880.
49) ListriiM, Gerhard, Verehrer des Hutten und Erasmus, Leiter der Schule in Zwolle.
Digitized by
8 BEATI RHENANI VITA PER IOANNEM STURMIUM.
ant temerarii animi: mediocritas omni£ pacem publicam sequitur, ocium singulorum amat, et quod his adversarium est, extimescit. Mavult enim privaiim cum omnibus pati quam paucis autoribus moliri, in quo incertos et periculosos oporteat exitus pertimescere. Quanquam etiam Beatum Rhenanum et in patrimonio conservando pepercisse et in matri- monio coeundo suae naturae diffidisse et in religione suscipienda timuisse animadvertam; verum tamen haec ipsa talia sunt, ut potius prudentiae laudem mereantur quam commereant timiditatis vituperationem. Nam ut de matrimonio dicam, primum quanquam verissime a divo Paulo scribitur nubere melius esse quam uri49a), tamen non uri est optabile et reprehendendum est temere contrahere matrimonium et stultum flammam, antequam sentias, excitare. Credibile etiam est non ratione solum, sed etiam natura a connubio Beatum abstinuisse, id quod ex patris iactura sensuque intelligo. Nam post matris Barbarae obitum multis annis cum pater solus cum anciilula vetula domi rem curaret, Ioannes Myllerus, fur quidam, ingenioso invento ex vini doliis, quae in vestibulo erant, interdiu per dies complusculos aedium notatis locis, postquam inille quin- gentos Argentinensis precii aureos patri ex arcula abstulisset, per literas a Sapido Rhenanus petiit, ut patrem consolaretur ea ratione, quod ipse ex Uteris et a praeceptoribus cognovisset talia et accidere hominibus saepe posse, saepe etiam sapientibus et bonis accidisse et tamen esse ferenda non solum mediocriter, verum etiam forti altoque animo: respondit pater non se de eo damno solicitum esse, sed magis dolere filium a matrimonio abhorrere et potius se successorem videre haereditatis quam patrem familias alium, propterea quod de uxor© non cogitaret. Non tamen plus potuit patris votum quam filii natura; quae ciiiusmodi fuerit, in aetatis cursu potuit animadverti. Vitae enim ut tranquillae appetens, ita solicitae fugiens erat. Ut in ea aetatem degere posset, a Carolo Caesare privilegium civilium vocationum obtinuit, quo liber in patria esset etiam a senatoriis et forensibus laborious. Fortassis haec una causa fuit vitae celibis, in qua minor est solicitudo atque molestia quam in matrimonio, cuius tamen cupidus fuisse post apparuit. Paucis enim ante vitae finem annis Annam Brunoniam viduam sibi despondit, mulierem existimationis bonae, quae adhuc vivit, et cum omnes mirarentur, quid causae esset, quod nuptias solennes non celebraret, tandem a medicis cognitum est e vesicae doloribus laborasse, cuius etiam exulceratione interiit. Probabiiis coniectura est inde a iuventute et ab aetatis flore praesensisse id malum, quod cum senectus frigida nonnihil sedasset, spe- rata salute instituit, quod perficere non potuit, connubium. Sed iniqui sumus, qui aliorum consilia et conscientiam perscrutamur, nostram negli- gimus. Inique etiam egerunt, qui liberalitatem ab eo requirebant. Quam enim liberalitatem exercere potest, cui satis est rem mediocrem conser- vare et animus non est earn amplificare, ita ut liberalitatem ferre posset. Laudabile est, si in facultate non ampla absit avaritia. Convivia sump- tuose parare, preciose vestiri, locupletis familiae, non sobriae vitae est. Existimavit naturae et conscientiae suae conveniens esse, domi privatim et temperanter nullo fastu, nullis contentionibus vivere, in sua biblio-
49 a) I Korinth. 7, 9.
Digitized by
BEATI BHENANI VITA FEB IOANNEM STUKMIUM. 9
theca versari, convivia non magnifice domi instruere, sed ea cum amicis per intervalla concelebrare. Valeat ergo ille iocosus versus, cuiiiscunque faerit: Beatus est beat us, attamen sibi. Ego hanc eius frugalem beati- tatem omnium Caesarum magnificis epulis antepono. Sed satis de re nugatoria, veniamus ad religionem, in qua aliqui fortem eum non fuisse culpant, quod cum pro b are t nostram, partes eius non susceperit. Fateor ego probasse Beatum in religione, quod praecipuum est, doctrinae lucem et improbasse, quae pestiferae semper fuerunt, doctrinae tenebras. Sed omnes istae calumniae de pecuniarum usu et de religione privatae con- scientiae sunt. Vixit Beatus, dum vixit, absque ullo maleficio ullave iniuria: vixit temperanter, vixit vitam philosophicam. Convertit e Graeco in Latinum sermonem duas Gregorii Nazianzeni49b) ad Tbemistium epistolas. Illustravit res Germanicas, iuvit patriam libris tribus, in quibus doctrina ampla et iudicium acutum elucet. Tertullianum, Taciturn, Plinium com- mentariolis purgavit, explanavit et prope restituere integros conatus est. Neque levem sane operam in Velleio Paterculo, scriptore plane lacero et tenebris obruto, insumpsit, dum eum ita expurgat, ut iam magna cum gratia legatur. Eusebii praeterea historiam ecclesiasticam (quam tunc Graece nusquam potuit conquirere) ita adornavit, ut nisi Graeca pro- diisset, vix aliquid fuisset in ea desideratum. De minutioribus taceo, qualia sunt, quae edidit scholia in Ludum Annaei Senecae de morte Claudii Caesaris et in Calvicii encomium autoris Synesii, item praefationes variae, quas variis praemissas libris invenias. Sed et ex iis, quae scripta divulgavit, et ex Uteris ad amicos missis et ex sermonibus constat anti- quitatis eum studiosissimum fuisse, ad cuius imitationem multa Selestadii cum publica turn privata aedificia inscriptionibus aut picturis exculta passim visuntur50). Denique vir bonus et doctus fuit, imo fuit optimus atque doctissimus. Nimiae est morositatis in bonitate crimen investi- gare. Ut autem reliqua persequamur, quia de vita eius Parisiensi et Argentinensi et Basiiiensi dubium nullum est, quin plena fuerit studii, diligentiae, honestatis, quibus virtutibus literarum cognitionem amplam comparavit, reliquam aetatem videamus, quam in patria exegit. Patri- monium principio a patre mediocre, ut ante posui, expectabat et vivere cum patre liberaliter potuit, praesertim cum avunculus Renardus Kegelius sacerdos bona sua ei testamento ad pafcris bona addidisset. Huius baere- ditate et patrimonio, quod a parente utroque habuit, contentus, primum praecipuumque vitae suae munus esse arbitratus est literas colere et ex Uteris prodesse rebus mortalium. Quamobrem ubi satis se Basileae fuisse existimavit, do mum reversus est, cum annos ad triginta quinque natus esset, incensa disceptationum inimicitiis inter pontificios et Lutherum religionis contentione, in cuius societate propter ingenii placabilitatem esse noluit51). Magna fait illius domus solitudo. Pater enim solus cum
49 b) Gregor von Naeianz, der grofse Kirchenvater und Lehrer des h. Hieronymus (328 — 389).
60) Die bibliographiscben Angaben fiber alle diese Werke finden sich im Index bibliographicus , die Inskriptionen im Anbange. Eingehende Betracbtung der Werke bei Horawitz ,*"des B. Rbenanus litterarische Thatigkeit, 1. c.
61) Dafs aber Rhenanus im Herzen docb der neucn Auffassung bold ge-
Digitized by
10 BEATI RHENAKI VITA PER IOANNEM STURMIUM.
aneilla, ut antea scripsi, rein domesticam curavit. Postridie quam filius Basilea propter patris valetudinem vocatus advenisset, pater diem suum obiit. Adduxerat secum Basilea famulum Rudolphum Berzium52), cuius postea per vitam opera semper usus fuit, et praeter mulierem vetulam et Rudolphum neminem ea domus habuit. Inter ainicos Selestadii in- primis Beato Arnoldo53) et Iacobo Spiegelio54), utroque Caroli impera* toris consiliario, familiarissime utebatur. Quos coram amplecti non potuit amicos, eorum benevolentiam missionibus literarum retinebat. Fuit enim in respondendo perfacilis et perhumanus. Ex nostris theologis magno amore et pietate doctorem Hedionem est prosecutus. Pluribus amicus, nulli inimicus fuit: ipse etiam nullius fuit lacessitus iniuria. Nam quod Aquaeus55) eum in cominentariis Plinianis reprehendit, cui respondit humaniter, nihil habuit contentionis aut odii ea disceptatio. Tempora studiis, quae erant quotidiana absque intermissione, ita per vitam par- titus est, ut vesperi plus nocti quam mane adimeret. Animi gratia quoties coeli temperies invitabat, (juotidie hora aliqua pomeridiana post lectionem aut scriptionem domesticam in hortos suos suburbanos exire deambulatum solebat. Prandio horam decimam, coenae sextam dederat. Victus quotidianus salubris magis quam delicatus aut exquisitus erat. Eadem fuit in cultu frugalitas. Domum quoniam libidinibus et impudi- citiae clausam tenuit, comessationes admittebat nullas: convivia rara eaque optimis parabat. Erasmus bis apud eum hospitio usus fuit Basilea ad ipsum amoris causa profectus, et quanquam domi solitudinem propter studiorum rationes suamque naturam amabat, foris tarn en frequenter cum amicis convivabatur. In moribus eius nulla duricies, nullus fastus, nulla ostentatio, nulla de se commemoratio. Cum plurima legisset, scrip- sisset, audisset, sciret, nemini se anteposuit. In religione ne quidem quid, ipse sentiret, solebat enunciare, quam vis constat syncerioris theo- logiae ipsum fuisse studiosum. De Erasmo fertur, quod dicere solebat Lutheranos bonam comoediam male agere. Eius ipse principio opinionis fuit, sed aetate accessit propius, ut idem sentiret, tametsi idem non tueretur. Dignus sane vir, cui religionis causa committi debuerit, si iudicibus fuisset opus, propter probitatem, veritatem, doctrinam iudiciique acumen, id quod in scriptis perspecte extat. Oratio pura est et copiosa, stilo artificioso, absque imitationis tamen exemplique vestigiis, sed emen- datior perfectiorque annis reddita est: nam aliud in dicendo genus est
wesen, geht aus dem unten folgenden Briefe Hedios an Erb hervor, wonach die bisherige Anschauung von seiner kirchlichen Gesinnung wohl ins Wanken kommen durfte.
62) Rudolph Bcrz, sein geliebter letzter Famulus.
53) 'Beatus Arnoaldus, einer der Sekretare Kaiser Maximilians I. und Karls V., f zu Wien 1532. Rhenanus schrieb ihm die Grabschrift. Cf. Schmidt, 1. c. I. XX. n. 16. II, 84 und 165.
54) Jakob Spiegel, der Schlettstadter, kais. Rat am Hofe Ferdinands. Cf. AsclibacJi, GeBchichte der Wiener Universitat II. (passim), und Schmidt a. a. 0. (a. v. St.).
65) Aquaeus (Stephanus de l'Aigue, Herr von Beauvais), gab 1530 zu Paris „In omnes C. Plinii Secundi Naturalis Historiac . . . libros Commentarii44 heraus, in denen er gegen Rhenanus polemisiert.
Digitized by
BEATI RHENANI VITA PER IOANNEM STURMIUM. 11
in vita Geileri, quani Argentorati anno MDX conscripsit, et aliud in postremis suis lucubrationibus. Valetudine fuit non incommoda nee uilo unquam deiectus ante aetatem prope actam morbo praeter earn suspicio- nem, quam de matrimonii consilio diximus, quanquam fluentibus erat oculis, et Sapidus dicit id vitii etiam in adolescente fuisse. Illud vero in valetudine memorabile est, quod post connubium inter se et uxorem eonstitutum talis fuit statim significatio morbi, ut nulla fuerit cohabi- tatio, nulla etiam consuetudo, tametsi earn pro uxore victu cultuque domi non suae, sed mulieris sustentaret. Ex Rudolpbo Berzio audivi tantam fuisse vesicae imbecillitatem, ut urinam continere non posset eamque perpetuo vasculo vitreo exciperet. Ideirco medicorum consilio postquam curari non potuit, profectus ad balneas Badenses est, in qui- bus non allevatio morbi, sed tanta exacerbatio extitit, ut inde A r gen to - ratum deportatus, impatiens propter imbecillitatem vectionis, ibi diem suum obierit decimo tertio Calendas Iunias anno Christi MDXLVII, aeta- tis suae sexagesimo secundo, et moritur intestatus, quod inirum est ho- minem summi semper otii, maximae providentiae, cupidissimum honesta- tis, amantissimum existimationis bonae, cuius bona essent circiter octo milium aureorum aestimationis Argentoratensis, paucorum et obscurorum haeredum, cui factio testamenti semper fuisset, eum absque testamento decessisse. Sed Rudolphus Berzius ait, sibi cum mortem adesse sentiret, demandasse, quid sibi, quid aliis legaret, sed haec absque scriptura et absque teste; itaque in controversiis petitorum bona eius absque pos- sessoribus consignata iacent. Quanquam bibliotheca senatui civibusque legata et concessa est ex sententia petitorum et Rudolphi testimonio, qui Beati earn dicit extremam voluntatem fuisse. Cadaver Argentorato Selestadium asportatum est, ut patriae, a qua aniraam acceperat, etiam cadaver restitueretur, ad sepulturam et ad doctissimi civis, optinii. viri, clarissimi bominis memoriam.
Beati Bbenani vitae per Io. Sturmium conscriptae finis.
Diese 1551 geschriebene vita stent in der Ausgabe der Rerum Germani carom libri tree des Beatus Rhenanus (Basel 1561). — Dieselbe ist wieder abgedruckt bei M. Adami, vitae Germanorum philosophorum (Heidelbergae 1615), p. 132.
Digitized by
III.
1. An Job. Francisc. Apezonibus (Dedikationsepistel).
Schlettstadt. 31. Dezcmber 1507.
Beat us Ithenanus1) Ioanni Francisco Apezonibus Mirandtdano2) S.
Magno dei opt. max. iuunere fieri arbitror, elegantissime vir, ut complusculi hac tempestate ubique fere nationura sapientiain ac pietatein cum eloquentia coniungant, quod apud Italos illustris princeps tuus Io. Franciscus Picus3), Baptista Mantuanus4), Zenobius Aceiolus5), apud Gallos Iacobus Faber StapulensisG), praeceptor meus, Iodocus Clichto- veus7), Bovillus8) et Fortunatus0) boc aevi faciunt Foecit et illud Sa- bellicus10) Coccius, vir impense doctus, qui ex utroque instrumento et veterum historiis flosculos quosdam spirantissimos excerpsit, exempla in-
1. 1) Cf. Nr. II, n. t)« 2) u. 8) Cf. Nr. II, n. 6.
4) t)ber Baptista Mantuanus, den Karmelitergeneral (f 20. Marz 1516), dessen Gedichte man mit denen dea Vergil verglich, cf. Tiraboschi, letteratura italiana VI, 1397 ff.
5) Zenobio Acciaiuoli, Dominikaner ans Florenz, Freund des Polizian und Marsilins Ficinus, ein grofser Gracist (starb 27. Juli 1519), der vornehmlich als Gbereetzer thatig war. Cf. auch Tirdboschi, 1. c. VII, 1634 und 2029.
6) Cf. Nr. II, n. 18.
7) Cf. Nr. II, n. 19.
8) Carolus Bovillus aus Amiens in Verraandois (1470 — 1553), war gleich berfihmt als Grammatiker, Redner, Philosoph und Mathematiker. Einige seiner Werke gab H. Stephanus, Paris 1518, beraus.
9) Cf. Nr. 17 u. 23.
10) Marc. Antonio, Sobn des Giovanni Coccio, wurde um 1436 in Vice- varo in der Campagna geboren. Als Schiller des Pomponius Laetns nannte erv sich Sabellicus, wnrde Professor der Beredsamkeit in Udine, schrieb sechs Bflcher de vetustate Aquilejae, siedelte dann nach Venedig uber, zu dessen Ehren er seme beruhmte Gescbicbte Venedigs verfalste. Aber auch sonst war er ein anfserst fruchtbarer Schriftsteller, der u. a. Erlanterungen zq Plinius dem Alteren, Valerius Maximus, Livius, Horaz, Florus u. a. gab, eine Menge von Reden, moralischen und philosophischen Schriften und Gedichten geschrieben bat. Rhenanus spielt auf sein Werk „Rhapsodiae Bistoriarum" an.
Digitized by
AN JOH. FRANCISC. APEZONIBUS. 13
quam in omni re memoratu imitatuque digna, atque ita pulchre digessit, prophanis 6acra anteponens et fabulosis vera, ut cum Basilius11) (qui ob vitae sanctimoniam magni cognoraentum adeptus est) eiusmodi exempla ab historicis esse petenda puerisque proponenda asserat, quae ad virtu- tem eos alliciant, omni ex parte ediscendus sit. Hie certe nihil, quod teneras et castas aures offendere possit, facile comperias, nihil quod ad vitia persuadeat ant a verae religionis cultu qnemquam avocet. Etenim cum de ridicula et delirio proxima vanae vetustatis super stitione mentio incidit, statim boni doctoris more, quod falsum est ac prophanum, con- futat et explodit, lectorem subinde admonens, ne gentilium fabulamentis scelestisque ritibus nimium adhereat. Ad pietatem autem, castitatem, fortitndinem, providentiam, modestiam, quasi quibusdam facibus Christiana exempla legentium animos accendit, quae (ita me deus amet) ad per- suadendum sunt maioris ponderis. Nam gentiles praeter simulachrum et imaginem virtutis nil habuere. At nostri virtutem veram ac solidam minime fucatam nullo non tempore tenuemnt. Neque viros modo huius- que perfectionis sortiti sumus, sed etiam foeminas (varias alioqui et muta- biles)lla), quae validissimo fortitudinis robore septae, nullius unquam tormentis, nullis unquam adversis infringi potuerunt, instar lapidis ada- mantini perstantes. Quum si tarn cordatas muliercuias saecula ilia prisca tulissent, profecto in earum laudibus celebrandis summa certatim labo- rassent ingenia. Proferant iam nobis gentilium admiratores in perferenda iniuria constantem Socratem, illi nos statim sexcentos e nostris oppo- nemus, non modo se pulsantibus non maledicta rependentes, sed noxam omnem prorsus remittentes et pro illis deum Christiana dnctos pietate deprecantes. Neque id in reliquis virtutibus factu difficile erit. Adeo nostri ubique quam illi fuere consummatiores. At sunt quidam prae- postera ave editi, quibus nostratia semper obolent. Hii si forte in agio- grapham historiam inciderint, de ea, ut . de Nilo canes, bibunt et fugiunt. Ita frigidiuscule divina amant, quae tamen vel maxime amare oportet. Sed videant, quae eos tandem ultrix poena maneat. Vellem ego hanc Nazianzeni12) sententiam sequerentur ita hortantis:
Krjgcp xcc ma cpgccaae TtQog qxxvXovg Xoyovg aid co v re xeqizvwv ixfuAij XiyvG pat co v. xolg <T av xccloig te x&ya&oig iel dtdov. sliieiv, anovGctt, kccI dqaGcu (jukqov pioov.
Non igitur ab re Petrus Bariona13) cum Clemente disputans14) noxiam
Sabellicus starb 1606. Cf. Tiraboschi, 1. c. VI, 1045 und VII, 2186, wo sein Streit mit Battista Egnazio erzahlt wird.
11) tiasilius Magnus, der grofse Freund dea Gregor v. Nazianz, f 380. 11a) Anspielnng auf Verg. Aen. IV 569.
12) Cf. Nr. II, n. 49*. Diese Stelle steht Gregor ii theolog. vulgo Nazianseni opp. omnia, ed. Caillau (Paris 1842), torn. II. p. 600. v. 65—68, wo aber Xvyla- pata geleaen wird.
13) Barjona, d. i. Taubensohn, Zuname des Apostels Petrus, welchen ihm sein Vater gegeben, Matth. 16, 17. (auch Joh. 21, 15. nach einer Lesart).
14) t)ber die sagenhafte Oberlieferung der Lebensumstande dieses Cle-
Digitized by
14 AN JOH. FRANCISC. APEZONTBUS.
esse inquit gentilium sapientiam teneris adolescentium mentibus impru- denter et incaute traditam, neque serael infixam facile evelli posse, quod et tuus princeps Io. Pranciscus Picus in hymnis suis non uno loco ad- monuit. Ceterum ut de semita in viam regrediar, ob nostratium et ethnicorum ad bene vivendum exempla tarn crebra tamque belle digesta, ausim ego postremo affirmare inter libros, quos Sabellicus condidit non parum multos, nullum extare, qui buic et elegantia et utilitate praestet; stilo usus est non affectato (ceu multi), sed terso, facili et presso. Quare hunc sibi adolescentes familiarem faciant, bunc legant, buuc diu noctuque versent14*). Sciant enim, si sapientiam consequi velint, non minus esse pro animi cultu ac corporis conservation (ut Xistus Pytha- goricus15) tradit) elaborandum. Atque earn pulcbritudinem veram esse, quae animi est, ut bis vocabulis Siculis Graece praecipitur:
xdkkog vofi^e xr\v cpQSvcov simo0filavj
OV% T(V yQCCCpOVGl %£LQ€Q 7J kvU XQOVOQ,
otf;£* <?' oneg vov adcpQovog yvaQl&Tcci, ala%og <?' Ofiolcag xr\v cpQevav aKoGfilav.
Quod nuperrime extemporario carmine ad Rudolfingum 16) sic naqacpqa- anxcog expressi:
Ingenii cultum formam tu crede venustam,
Non quae picta manu est aut brevis bora rapit,
Sed quam scit prudens oculo agnovisse sagaci. Turpe id, quod mentes inquinat, esse puta.
Sed de biis bactenus. Tu, clarissime vir, quum a severioribus studiis et publicis muneribus paulisper fueris feriatus, Sabellicum lege, in quo multa cognitu iocunda et digna compendiaria relatione offendes. Quod ad me attinet, operam dabo, ut.coeptis studiis (quemadmoduin proximis me Uteris inbortatus es) fastigium foelici progressu imponam. Bene vale et illustri Mirandulae domino, Ioanui Francisco Pico, me etiam atque etiam commendato et mutuiter ama, qui totus sum tui nominis. Iterum vale et salve.
Helveti pridie Calend. Ianuar. an. MDVIII.
Dedikationsepidtel zu Marci Antonii Coccii Sabellici cxemplorum libri decern etc. Argentoraci 1509.
menB von Rom und dessen Episkopat cf. Uhlhorn, die Homilien und Recogni- tionen d. CI. Horn., Gdttingen 1854, und Bitsckl, Gescb. der Entstehung der alten featbolischen Kirche (Bonn 1857) 2. Aufl. S. 202 u. ff. 14 a) Anapielung auf Horat. A. P. 269.
15) t)ber Xystus Pythagoricus und sein enchiridion vgl. Pauly-Teuffel, Realencyclopadie VI 1. s v. Q. Sextius.
16) Johannes von Budolfingen war Vikar an der Katbedrale zu Strafsburg und ein guter Musiker..
Digitized by
AN JAKOBUS FULLONIU8. 15
2. An Jakobus Follonins.
Strafsburg. 13. Januar 1508.
Beatus Ehenanus Helvetensis Iacobo Fullonio1) S.
Divinum hoc Pontii Paulini2) carmen christianis Bigi3) opusculis, quae Schurerius3*), homo elegans et doctus, excudebat, veluti auctavium adiiciundum existimavi. Nam cum Bigus christiane sancteque vivendi praecepta innumera suavissima versuum harmonia concinat, minime dis- cordabit S. Paulinus, qui brevibus versiculis ethnicorum vanitatem de- testans veras pietatis leges summatim aperit. Fuit is patria Burde- gallensis4), Decio Magno Ausonio5) poetae (ut Plinii verbo utar) inra- tissimus amicus. Demura Christi amore inflammatus arctioris vitae tarn observans quam qui maxime. Tu, mi Iacobe, cum per otium licuerit, po£ma ipsum accuratiuscule legas. Sane inde moneberis, ut auditores tuos cum ad eloquentiam, turn ad religionem sanctosque mores ita cum primis inducas Nazianzeni memor canentis: dcagov Gs(p xdkXiCrov iou o tQonog.
Ad quod non parvum momentum afferent tres hymni Io. Francisci Pici6) doctissimi principis heroico carmine conscripti et luculentissimis eiusdem commentariis illustrati. Dii boni! quam acuti, quam omnigenis sacratioris scientiae flosculis referti. Primus superbenedictae trinitati, secundus Jesu Christo, tertius vero deiparae Mariae sacer est.
Insunt illis (vera loquor) praecepta divina, naturalia et moralia pene universa. Quod tu olim cum legeris minime inficiabere. Rem tenes. Vale et salve.
Ex Argentoraco cursim. Idibus Ianuariis anno a Christo nato MDVIII.
Aus der Gedicbtsaminlung des Lodovicus Bigus Pictorius (Schlufa), die unter dem Titel LODOVICI | BIGI | PICTORII ferrariensis Opusculorum Chri- atiaoorum 11. Ill eloquentissimi sanctissimi quorum piimus Io. Francisco Pico Mirandolae; secundus Alberto Pio Carporum Principi, tertius uero Guidoni Ubaldo Urbinatum duci dicatus est. Argentorati 1508 bei N. Schffrer erschien.
2. 1) Jakob Fullonius, Prediger zu Beni. Cf. den Brief vom 1. Februar 1509.
2) Es ist der Gallier Meropius Pontius Anicius Paulinus gemeint (353— 431), der, als er Bischof von Nola (409) geworden, auch litterarisch thatig war und 51 Briefe und mehrere Gedichte hinterliefs. Ausgabe von Mutator i, Verona 1736 f. Cber ihn Buse, Paulin Bischof von Nola und seine Zeit, Regensburg 1856.
3) Ludovicus Bigus ist kein Anderer als Lodovico Pico, dessen Tod — er wurde erschossen — B. Castiglione besingt (Prosopopeja L. Pici).
3a) t)ber den Buchdrucker M. Lazarus Schtirer cf. Scfimidt, 1. c. (passim) und gute Daten in Str&ver, Schule von Schlettstadt 66 ff.
4) Aus Bordeaux.
5) Cber den Rhetor D. Magnus Ausonius aus Burdigala 310 — 390 cf. Teuffcl in Paulys Realencyklopadie I, 2. S. 2186 f. und in der Gesch. d. r5m. Litteratur S. 948.
6) Cf. Nr. II, n. 6.
Digitized by
16 AN MICHAEL HUMMELBERGER.
3. An Michael Hummel berger.
Schlettstadt. 15. Mai 1508.
Beatus Bhenanus Michadi Htmmelbcrgio1) S. D. P.
Et binas te litteras meas accepisse, et alteras Iacobo Fabro2) ob- tulisse gaudeo. Analyticen vero numerariam ad altiorem sacrorum in- telligentiam pias mentes evehentem tua recognitione elimari lubentissime audivi, quam (ut scribis) suis mox scboliis Paber reddet clariorem. Egregium id opus erit. Non enim ignoras, quanta in numeris lateant mysteria3). Adrairanda res est NUMERUS. Numerum huius mundanae molis conditor Deus (ut divus Boetbius4) ait) primum suae habuit ratio- cinationis exemplar et ad bunc cuncta constituit, quaecunque fabricante ra- tione per numeros assignati ordinis invenere concordiam. De numeri dignitate plurima apud Cusanum5). Hunc Paber recognitum impressioni tradet; sic suis mibi litteris significavit. Eget tamen ad operis com- pletionem Directorio speculantis, quod ego ex Moguntia facile (modo euim apparuit) et brevi acquirani. Marsilium de Christiana religione6) raisi, sed non ad umbilicum usque castigatum. Nam qui potuissem, cum ad earn rem tempore , otio et doctrina baud mediocri summe opus sit? Idcirco Clicbtoveo7) scripsi, ut id operae insumat; non renuet spero. Apponet Petrr, Pauli et Evangelistarum dictis, prophetarum quoque vati- ciniis marginarias (ut dicitur) annotationes, quod per me fieri nequit; bibliam nempe minime babeo. Tu ilium acrius inflammes. Opus est plane divinum, plura longe intus possidens quam quae in cute pro- mittat. Roges tu Fabrum, quid de eo sentiat, et an divulgari expediat nee ne. Libelli quos misi latoris incuria corrupti sunt, e papyro vi- lissimo constantes et vix certe digno, qui scombros integat aut mercibus involvendis subserviat. Ea de re candorem bic pellucere non quaeras. Ego hoc Maio ad tbermas proficiscar, ut scabie depulsa fiam ad litte- raria munia vegetior. Deinde Italiam (si bellum non impediat) aut aca- demiam alteram quamvis adibo. Ioanni Canstatino per litteras significavi, quando et quo pacto ex eius epbemeride omne debitum reluerim onine- que nomen dispunxerim. Ideo non^ est, quod amplius curet. Pro car-
8. 1) Cf. Nr. II, n. 26.
2) Cf. Nr. II, n. 18.
3) Der Einflnfs des Picus ist bier unverkennbar.
4) Anicius Manlius Torquatus Severinus (hingericbtet urn 625), der be- rflhmte Verfasser des Werkes de consolatione philosopbiae, cf. Teuffel, R. L. G. 1085 ff.
5) Kardinal Nikolaus von Cues (1401—1464), der bekannte Myetiker und Reformator in der Kirche, fand bei Faber Stapulensis, wie bei andern (z. B. Reuchlin und Giordano Bruno) grofijen Beifall und Nacheiferang. Cf. den Artikel Cusanus in der Allg. deutscb. Biographie (von Prantl) und F. A. Scharpff, der Kardinal und Biscbof N. v. Cusa als Reformator etc., Tubingen 1871.
6) Cf. Nr. II, n. 9.
7) Cf. Nr. II, n. 19.
Digitized by
AN HIERONYMUS GEBWEILER. 17
minibus, quae misisti, gratias ago. Ioachimo8) et Gabrieli9) fratri sa- lutem dicas; huius ad Hieronymuin epistolam legi, lectam mirabiliter commendavi. Fac ut bonas litteras, quo studio dudum cepit, diligenter prosequatur. Bene vale.
Ex Selestato Idibus Maiis anno MDVIII. Aua dem Cod. lat. Monac. 4009.
4. An Hicronj mus Gebweiler (Dedikationsepistel).
Schlettstadt. 31. August 1508.
Beatus Bhenanus Hieronynw Gebvilero1) Selestati bonus litteras profitenti S.
Morales P. Fausti2) epistolae, mi Hieronyme, idcirco ad Germanicae iuventutis usum impressioni mandandas duxi, quia viderem eas minime protritam trivialemque in se continere eruditionem. Nam habent exi- miam imprimis verborum elegantiam nee minorem sententiarum, quibus affatim scatent, venustatem. Inveniet hie ingenuus adolescens non pauca ad bene beateque vivendum hortamenta. Discet hie amorem mulierum esse fugiendum et voluptatum fugam ad sanctiorem vitam quam maxime conducere, ut Grecanico quodam versiculo praecipitur, quern hunc in mo- dum Hermolau8 Barbaras9) paraphrasi expressit:
Venter, pluma, Venus laudem fugienda sequent! Discet praeterea tempus, cuius sumptu nihil praeciosius est, per iner- tiam non esse transmittendum. Ocium, innumerorum malorum semina- rium, impensissime evitandum, et id genus plurima. Quae omnia Foro- liviensis Faustus in hiis epistolis proverbialibus ac protrepticis cum lepide turn graviter complexus est, qui etsi in nonnullis opusculis genuino poetarum more lasciviusculus sit, hie tamen integrum ac modestum oratorem agit. Caeterum norit candidus lector adagia *al tag naQoifitag^ ut Graeci dicunt, quadranter condimentorum rationem subire. Hiis nempe immoderatius in concinnandis eduliis popinatores utantur gustui aut grata iocundaque reddent. Illis simili pacto, si modus absit, non tarn splendorem ac ornatum quam obscuritatem sermoni tuo afferes, medio- critas vero omnia salvat ubique optima, ut inquit Aristoteles, summus (Pliniano Eulogio) in omni scientia vir. Bene vale.
Selestati pridie Kalen. Septembris anno MDVEH.
Aus: P. Fausti Andrelini Foroliviensis Poetae Laureati atque oratoris cla- rissimi epistolae proverbiales et morales etc. Argentorati 1510.
8) Joachim Egellius, der Verwandte Hummelbergers. Cf. fiber ihn Hora- wiiz, Hummelberger S. 21, und Horamtz , * Analekten zur Gescbichte der Refor- mation nnd des Humanismue, Wien 1878. S. 8 (100).
9) Gabriel Hummelberger, der Bruder Michaels, war Arzt und Botaniker. t)ber ihn einige Daten in den sab Nr. 8 citierten Schriften und Horawitz, Allg. deutsche Biogr.
4. 1) Cf. Nr. II, n. 16. 2) Cf. Nr. II, n. 20. 3) Cf. Nr. II, n. 5.
Horawi tz-Hartfelder, Beatus Bhenanui.
Digitized by
18 AN ARNOALDUS.
5. An Arnoaldns (Dedikationsepistel).
Schhitstadt. 1. Dezember 1508.
Beatus Bhenanus Arnoaldo1) gentili suo S.
Qui Paeoniae arti incumbunt, suavissime Arnoalde, eos autores dili- gentiore cura perlustrant, qui principem in albo medicorum obtinent locum, cuius generis sunt (ut de barbaris conticescam) Claudius Galenus, Dioscorides la) , Paulus Aegynita, Hippocrates Chous atque id quidem optime. Nam ab illis summam suae artis consummationem plenissime sese consecuturos sperant. Quam sane consuetudinem si hoc .aevi prae- ceptores observarent, qui tenellos adulescentium animos bonis institu- tionibus formandos accipiunt, non lasciva carmina et vanae gentilium superstitionis plena obscenis et ad impietatem provocantibus verbis, haud sine magna plurimorum pernicie in lubrico adulescentiae constitutis inter- pretarentur. Sed ilia aut nunquam attingerent, quod melius esset, aut ad provectiorem aetatem caute reservarent. lis vero rudia adhuc ingenia imbuerent, quae altius impressa ad virtutem flagrantius amplexandam cohortantur. Qualia sunt baec Christiana Bigi opuscula et Sabellici exempla, Faustus de moralibus et intellectualibus virtu tibus et Agio- graphomm diviniloqua poe'mata ut Prudentii Sedulii praesbyteri, Iuvenci Hispani, AJcymi Aviti, Aratoris, Paulini Nolani antistitis, Honorii For- tunati2), quibus (cum non parum sed plurimum imo in totum referat, sic an non sic a tenero assuescamus, ut nobilissimus Aristoteles adno- tavit) praeparatae adulescentulorum mentes, tutius ethnicorum volumina aggrederentur. Nam iam deum optimum maxumum imprimis colendum et amandum illique omnia expensa atque accepta omnia ferenda esse cognoscerent. Proinde sacratissimis divinorum mysterioram enarratoribus Paulo, Ioanni, Dionysio Areopagitae et aliis potius assentirentur quam Plinio, quern ut vere ita scite porcum Epicureum Valla Placentinus3) appellat, aut deum hominumque subsannatori Luciano aut historicorum fabulosissimo Philostrato4), ut Eusebius prodidit. At, dicet quispiam,
5. 1) Cf. Nr. II, n. 63. V) Cf. S. 24 unten.
2) Prudentius Sedulius, christlicher Dichter, lebte in der ersten Halfte des fiinften Jahrhunderts ; cf. fiber ihn und seine Schriften Joh. Huemer, de Sedulii Poetae vita et scriptis, Vindobonae 1878. Der spanische Priester Caius Vettius Aquilinus Juvencus (unter Kaiser Konstantin) war der erste, der den Stoff der Evangelien im heroischen Versniafse in seiner Historia evangelica behandelte. Alcimus Ecdidius Awtus, Bischof von Vienne (f 623) war eben- falls christlicher Dichter. Arator (in der Mitte des VI. Jahrhunderts) brachte die Apostelgeschichte in Verse, Anicius Paulinus (353—431), Bischof von Nola, schrieb Paraphrasen von Psalmen u. a.; Honorius Venantius Fortunatus (535 —600) ist der bekannte Bischof von* Poitiers , der ein Epos auf den h. Marti- nus, Kirchenlieder dichtete und Lebensbeschreibungen von Heiligen in Prosa verfaiste. Sein Hauptwerk sind die Miscellanea in 11 BQchern. Cf. auch Nr. 1.
3) Anspielung auf das „Epicuri de grege porcum" bei Horaz Epist. I. 4. 16.
4) Flavins Philostratus lebte unter Septimius Severus und ff. bis auf die Zeit des Philippus, rief durch sein Werk xa ig rov Tvavia 'AnoXXaoviov mit die Gegenschrift des Eusebius ngog ru vnb QilootQatov u. s. w. hervor.
Digitized by
AN JAKOBUS FULLONIUS. 19
inelegantes sunt ii et plane ci(xovaoc atque idcirco, cum optimi quique imprimis sint imitandi (utFabius5) admonet), quibus tamen semper sumus deteriores, nunquam aut cunctanter adeundi. Non inficior ego nostrates illos poetas paulo ineptiores et ab elegantia ilia prisca et Romana, quae cum imperio sensim imminuta est, temporum infoelicitate saepe lapsos. Sed nonne ipsa, quae in eis est eruditio oppidoquam sancta, tanti fieri meretur, ut nullis verborum compta lenociniis genuino suo cultu bullatis et (ut Flaccus6) inquit) canoris gentilium nugis longe sit gratior amabilior- que? Quodsi contraria contrariorum appositione (iuxta philosopbicum axi- oma) lucidius dinoscuntur, grandiloquum et hubertatis plenum in Vergilio Horatiove dicendi genus hinc diligens auditor impensius probabit, hos- que sibi imitandos proponet, hos eloquentiae duces habebit, ab illis vero honeste cbristianeque vivendi rationem affatim comparabit. Quid autem ad utrumque horum cpnferat Bigus noster, is demum agnoscet, qui eius lectioni frequent ius vacarit. Nam cuncta, quae christianum homi- nem perdecent, ita caste, ita .terse suavissimis numeris suis constrinxit, ut extra omnera poetarum aleam poni mereatur id que Marullianum de eo convenientissime dici possit: Hunc si quis inter ceteros locat vates, onerat quara honorat verius7). Quod reliquum est, tu, mi Arnoalde, bonis litteris (uti facis) operam iugem impendas et iis max i me, quae suos secta- tores sapientes reddunt, hoc est pbilosophicis, a quibus (ut a continenti aere oculus) lumen ac splendorem mens bumana suscipit, quae denique religionis inchoamentum sunt neque a pietate quenquam sevocant. Vale. Ex Helveto Kal. Decembr. MDVIII.
Dedikationsepistel zu LODOVICI BIGI PICT0R1I Ferrariensis Opus- colorum Christianorum libri tres eloquentiaaimi sanctisBimi, Quorum Primus Io. Francisco Pico Mirandulae, Secundus Alberto pio Carporum Principi, Tertius vero Guidoni Ubaldo Urbinatum duci dicatus est. Am Ende: Argentorati 1509. M. Schurer.
6. An Jakobns Fuilonius (Dedikationsepistel).
Strafsburg. 1. Febr. 1509.
Beatm Bhenanus Iacdbo Fullonio1) Bernensiam rhetor i S.
Cum summus naturae parens, suavissime Iacobe, consummato iam opere hominem, omnis creaturae nexum mundique copulam, formasset, in- didit illi liberum arbitrium, maximum quidem munus, et libertatis, qua cuncta creaverat, certissimum vestigium, dedit et rationem divinae men- tis simulachrum atque illi semper contranitentem, brutam et irrationalem particulam alteram, ut prius exanclato certaminis discrimine, strenui militis praemio minime careret. Hinc illud iuge in regno animae disci-
6) Offenbar Fabius Quintilianusy aus dessen Instit. orai X 2 es ein freies Gedachtniscitat zu sein scheint.
6) Eoratii Ars poetica v. 322.
7) Bezieht sich auf jenen armseligen Dichter des zweiten Jahrhunderts nach Christus, fiber den Bernhardy, Grundrifs der r5m. Litterator S. 331 d. 224, handelt.
6. 1) Cf. den Brief vom 13. Januar 1508. (Nr. 2.)
2*
Digitized by
20 VON MICHAEL HUMMELBERGER.
dium, rationis inquam et reluctantis sensitivi appetitus. Suadet ilia temperantem ease oportere, qui sancte vivere velit, e contrario hie aso- tiaui effert genioque indulgendom astruit, id Sardanapaliacum subinde iactans „Ede, Bibe, Lude etc." Cum te mortalera noris, praesentibus exple deliciis animum, post mortem nulla voluptas. Quare ut rationi parere discat, per bonas operationes bonosque (qui inde coalescunt) ha- bitus compescendus est. Necessum igitur erit statim ab ipsis crepundiis pueros ad virtutis amorem incitare, quod turn maxime net, cum eius- modi doctrina instituentur, quae philosophicis praeceptis christianaeque pietati conformis fuerit. Quale revera est hoc Fausti2) carmen eruditum et ex Aristotelica officina depromptum. Nempe pro archetypo habuit Isagogen in Ethicorum libros a Iacobo Fabro Stapulensi8), praeceptore meo, miro studio et labore concinnatam, quam ego istic lecturienti sae- pius consulendam censeo. Nam quod hie carmine et ob hoc subobscu- rius illic (ut nosti) prosa oratione et fusius explicatum comperiet, neque commentationis luce opus esse putavi, cum historias habeat vulgo etiam notas. Adiunxi ad finem eiusdem elegias quasdam castiores, molles autem ut tenerae aetatulae perniciosas reieci. Tu fac, quod cum Helveti4) simul agitaremus, pollicebare et vide tuos auditores ad eloquentiae stu- dia et religionis cultum impendio cohorteris. Bene ac diu vale et me mutuiter ama.
Ex Argentoraco Calendis Februariis anno a natali christiano MD Villi.
Dedikationsepistel zu Faustus Andrelinus de virtutibua cum moralibus turn intellectualibus. 1509.
7. Von Michael Hummelberger.
Paris. , 2. April 1509.
Michael Humelbergius Ravenspurgensis Beato Ehenano
suo Sal.
Dialecticen Georgii Trapezuntii *) viri undicunque doctissimi tibi in praesentia muneri mitto, ea tamen lege, ut tua diligentia Germanicae iuventuti typicis formis quam faberrime cures excudi, de qua hoc dono ut debeo bene mereri volo. Carmen hoc adr\\ov Romae nuper in Vene- tum oratorem divulgatum hilari fronte (ut soles omnia) pellegito: Forma viri ignoti visa est mihi mane roganti,
Quis foret orator; plebs ait: est Venetus. Vitta velabat Germano more capillos,
Velabat Veneti Gallica crista caput. Et thorax Hispanus erat, Rhomanaque vestis, Quaesivi, hie varius quid sibi vult habitus?
2) Cf. Nr. II. Anm. 20. 3) Cf. Nr. II. Anm. 18. 4) Schlettstadt.
7. 1) Cf. II, Anm. 8. Hummelberger schickte haufig an B. Rhenanus Novi- taten zum Nachdruck, so auch aus Rom.
Digitized by
AN JOHANNES KIERHER. 21
Retulit, hosque modos rapuit praedator, et omne Quod tenet imperium, quid nisi praeda fuit? Venis ero vates, faveant pia numina vati,
Aesopi merito graculus alter erit. Vittam Germani rapient et Gallia cristara, Thoracem Hispanus, Martia Rhoma togam. Hieronymus Aleander Mottensis Noricus, utriusque linguae iuxta et Hebraicae doctissimus, quas privatos intra parietes summatibus viris Graecas litteras interpretatus est, propediem publicitus auspicabitur2). Ego eius auditorio frequens adero. Nihil adeo me oblectat ac Graccarum literarum studium. Vale prosperiter.
Parisiis 1IIL Nonas Aprilis M.D.IX.
Aus dem Cod. lat. Monac. 4007.
8. An Johannes Rierher (Dedikationsepistel).
Strafsburg. 29. Mai 1500.
Beatus Ehenanus Ioanni Kierhero S.
Michael Humelbergius Ravenspurgensis, vir honestatis et litterarum iuxta amantissimus, cuius contubernio abhinc ses qui annum, cum Parisiis philosophiae operam navarem1), fretus sum annos fere tris, Dialecticam Trapezuntianam mihi nuperrime muneri misit, enixe obsecrans, ut in Germania eandem excusum iri curarem2). Obsequutus sum homini ami- cissimo atque de me quam optime merito et id libelli M. Schurerio3) con- terraneo nostro (Helvetum enim utrique nostrum et illi patria) venusti-, oribus notis informandum tradidi. Qua ex re futurum spero, ut sicut Ger- mani explosa iam pridem barbarie litteras bumaniores impensissime co- lunt, ita et disserendi disciplinam, quam dialecticam vocant, superioribus saeculis maxime corruptam suoque splendore viduatam, nunc vero ele- gantiori dictione verbisque cultioribus traditam cupidissime sint ample- xuri. Pollicebatur Hermolaus Barbarus se logicen suo nitori restitu- rum, sed feceritne an non, minime liquet. Eius enim viri opera pleraque a quibusdam occultantur, in quos id proverbii, si unquam pro suis edi- derint, dici poterit: Corvus relictis ab aquila cadaveribus vescitur. Hanc autem Trapezuntii Isagogen omnes vel earn ob rem maxime probabunt, quia Politianus deliciae Latinae linguae Georgium hunc tanti foecerit, ut eum in Aristotelis de animalibus libris, quos ante Theodorum4) elegan- tissime vertit, primum e iunioribus docuisse affirmet, vitio factum nostro, cur ipsi minus multas quam Graeci rerum appellationes babeamus. Edidit insuper de comparatione philosophorum opus insigne quorundam Platoni-
2) Uber die Lebrerfolge des nacbmals so beriicbtigten Aleander cf. den Brief vom 30. Juli 1609, Horawitz, Hummelberger S. 32 f., und Horawitz, Ana- lekten XXVI; Gber ihn Allgemeine deutscbe Biographie (Gafa). 8. 1) Cf. Horawitz, B. Rbenanus S. 12. Der feblerbafte Druck hat naveram.
2) Cf. Nr. 7. 3) Cf. Nr. 2. Anm. 3\ 4) Gaza.
Digitized by
22 AN MICHAEL HUMMELBERGER.
coram impietate motus, quo opere Aristotelicum philosophandi modum quam Platonis longe esse christianae pietati conformiorem, rationibus minime frigidis ostendit. Quare Bessarion Nicenus cardinalis5) hunc quattuor libris insectatus est. Sed quam parum graviter id tentarit, doctos minime fugit6). Habes itaque, suavissime Ioannes, quomodo hie liber mihi oblatus sit et de authoris eruditione nonnihil. Quoniam autem adulescentes habes bonis artibus imbuendos, plurimum conducet, si eos hiis logicis rudimentis fideliter instituas. Vale.
Argentorati cursim. IIII Calendas Iunias an. M.DVIIII.
Aus: Contenta Georgii Trapezontii dialectica etc. Argentorati in officina Matthiae Schurerii mense Decemb. Ann. M.D.XIII.
9. An Michael Hummelberger.
30. Juli 1509.
Beat us Rhenanus Michadi Hunielbergio S. P. D. l)
Dialecticam Trapezuntianam2) mihi a te muneri missam recepi, Michael suavissime atque omnium mortalium charissinie, non tamen sine litteris, quibus rogabas, ut mea cura hie ad Germanorum usum stanneis calamis exscriberetur, quod nobis urgentibus effectum est. Exiit itaque Trape- zuntiana Isagoge seu potius Epitome in publicum tuae in bonas litteras affectionis dilaudationem in frontispicio gestans, ut cui hoc acceptum ferendum sit, statim Germanus lector intelligat. Quod autem de Aleandri eruditione scribis, gaudeo ego plurimum, mi Michael, academiam Pari- siensem aliquando illustrari ac velut e tenebris plusquam Cimmeriis in apertum educi, quae tot iam saeculis carere visa est, non qui ad am- plexandam pietatem inhortarentur, sed qui cultius paulo disciplinas tra- derent. Verum sospite Fabro8) nostro optime speramus. Hie enim non eas modo disciplinas, quas liberaleis vocant, sed etiam ipsam theologiam supremara suo candori restituere aggressus est: laudabile quin potius divinum hominis institutum, qui inferiora ad superiorum assecutionem ordinata esse agnoscens, gradus ipsos, quibus ad summum ascendas, prius rite disposuit. Deus opt. max. hunc nobis diu salvum conservet, et omneis, qui bonis litteris bene esse volunt. Non facile dixerim, quanti fiat ab eruditissimo viro Theodorico Gresemundo4), apud quern nuper
5) Das BeBte fiber diesen Macenas der Gelehrten, Bibliophilen und ffir die Geschichte der Florentiner Kircheneinigung so wichtigen Mann bietet die ak Manuscript gedruckte Arbeit von Wolfgang von Goethe: Studien nnd For- schungen fiber das Leben und die Zeit des Kardi rials Bessarion 1395 — 1472, Weimar 1871. Die Werke des Kardinals bei Migne, Patrologie grecque, B. 161, Paris 1868.
6) Cber diesen Gelehrtenstreit cf. Voigt a. a. 0. II. 166 ff. 9. 1) Cf. Nr. 7. den Brief vom 2. April 1509.
2) Die Dialectica des Georgios Trapezuntios.
3) Jacobus Favre des Estaples, cf. Nr. II. n. 18.
4) Dietrich Gresemund, 1472 geboren zu Speier, lebte zu Mainz, war
Digitized by
AN MICHAEL HUMMELBERGER. 23
Moguntiae fid, cam infer ions Germaniae nonnulla loca peragrarem. Ego si res meae permitterent, libenter istuc aut ad Aureliam urbem redi- rem: scis enim, quantis iam bellis cottidie per MAXIMILIANVM CAE- Sarem ooncutiatur Italia. Eo fit, ut quod possim, non quod velim, facere cogar. Vale.
Ill Kalendas Augusti M.D.VI1II.
Aus dem Codex lat. Mod. 4007.
10. An Michael Hummelberger.
Strafiburg. 27, Sept. 1509.
Bcattis Bhenanus Michaeli Humelbergio S. P. D.
Psalterium quincuplex mihi dono misit ille philosopborum deus Faber Stapulensis1), in quo, suavissime Michael, quid priraum extollam nescius sum; ita me copia (ut ille inquit) inopem facit. Adiuncta est ad psalmo- graphi versiculos continua expositio, qua cuncta propbetae verba ne ullo quidem omisso exponuntur, interdum non sine mysterio sacramentoque remotiori. Post banc concordia adnexa, ut Davidica carmina patentiora fiant, et alios deiferos viros idem adseruisse cognoscatur. Succedit dein- ceps quorundam emendatio curiosiorque adnotatio, ubi non modo dictio- nes, sed et integrae sententiae ad archetypam Hebraici exemplaris veri- tatem castigantur. Sed quid de XXII ogdoadon meditationibus dicamV mihi crede, nihil est in toto opere, quod mihi magis placeat, magis me moveat, pulchrius digniusque appareat. Sunt similitudines illae ana- gogicae ascensiones ita ad psalmographi dicta aptae et quadrantes, ut hiis lectis eiusdem sensum habeas cum uberiore fructu. Quare, suavis- sime Michael, pro tanto munere Iacobo1) praeceptori nostro agito gratias ingenteis; dabo operam, ut statim recompensem. Commendo tibi hunc hominem Io. Kierherum2), concivem meum, et dominum Albertum ex familia Truchses tamquam me ipsum; si me amas, eis provide, recipe eos ad te. Vale.
Ex Argentoraco tumultuarie XXVII Septemb. an. DD.D. Villi.
Aus dem Cod. lat Mooac. 4007.
ein Freund Wimphelings, trug sich mit Planen, fiber die Bisch5fe and Erz- bischdfe von Mainz zu schreiben and einen Katalog der Pralaten von Strafsburg za verfassen, schrieb die Historia violatae crucia, die Hieronymus Gebweiler interpretirte (Strafsburg, Beck 1514), and die Antiquitates urbis et agri Mogun- tini praecipuae. Er war Lehrer an der Mainzer Universitat, starb 1512. Cf. Schmidt, 1. c. passim, und Riegger, Amoenitates litter. Friburgenses. Die Ge- brfider Gresemund sind auch erwahnt in der X. Elegie von Huttens L5tzeklagen. Cf. Allgemeine deatsche Biographie. Briefe und Gedichte von ihm und an ihn stehen bei K Hartfelder, Werner von Themar, ein Heidelberger Humanist (Karlsruhe 1880), S. 47—51. 81. 73—87. 91—97. 10. 1) Cf. II. n. 18.
2) Freond dea Rhenanus, der mit ihm und Hummelberger zu Paris stu- diert hatte; er starb als Domberr, vgl. Horawitz, Analekten, and Michael Hummelberger, wo sich Briefe von ihm finden, und Brief Nr. 8.
Digitized by
24 AN JOH. REUCHLIN. .
11. An Johannes Reuchlin.
Schlettstadt. 10. November 1509.
Beatus Bhenanus Selistatinus lo. Capniani Phorcensi S. D. P.1)
Iacobus Faber Stapulensis, vir ex omni aevo incoraparabilis omnium- que disciplinaruni uberrimus fons, qui philosophiam niniio situ squalentem et suo viduatam splendore ita illustravit, ut Hermolao Barbaro2) et Argyropylo Byzantio8) praeceptoribus (quod quodam loco4) adnotasti) olim tuis huic longe plus nitoris attulerit. Ille enim praeter Latinitate ' donatum paraphrasten Themistium5) et Dioscoriden6) adhuc a quibus- dam suppressum parum quod quidem editum sit elucubravit, alter totam Aristotelis pbilosophiam in Latinum e Graeco vertit, sed nudam nullis- que illustratam comment ariis, quo legentium mentes obscura eius philo- sophi sensa facilius intelligant. Hie vero Peripateticam doctrinam ita reddidit perviam, ut neque Ammonio neque Simplicio aut Philopono7) iam sit opus. Is, inquam, celeberrimus vir, cum ego apud Parisios philosophiae studiorum assecla degerem, mihi opido familiaris fuit, quo factum est, ut et in Germaniam reverso mihi de rebus suis nonnunquam scripserit. Et quoniam Cusani omnium Germanorum doctissimi opera a se recognita impressioni tradere in animo habet, elapso iam tempore per litteras a me rogavit, ut, 6i quae superessent eius viri opuscula, praesertim Directorium speculantis, quod Tritemius 8) in catalogo suo ponit,
11. 1) Ober Johannes Reuchlin ist jetzt Ludwig Geigers Buch: J. Reuchlin, sein Leben und seine Werke (Leipzig, Duncker und Hum blot, 1871) das Hauptwerk.
2) Ermolao Barbaro aus Venedig, Staatsmann und Philolog, hochverdient um Texteskritik , wurde als Gesandter in Frankfurt rait Reuchlin befreundet, in Rom dessen Lehrer im Latein (cf. Geiger, Reuchlin S. SI. 33), erwarb sich besondere Verdienete um den Text des Pomponius Mela und Plinius; eine seiner Reden ist sehr charakteristisch fur die Aristoteles- Stud ien Italiens. Cf. Mohnike in Ersch und Grubers Realencyklopadie I. S. VII. B. S. 350-352. Cf. Nr. II, n. 6.
3) Johannes Argyropulos aus Konstantinopel f I486, lehrte durch ein halbes Jahrhundert in Italien, wo Angelo Poliziano, Donato Acciaioli, Joh. Reuchlin und v. A. seine Schfiler waren. Fine Charakteristik des Mannes bei Geiger, Reuchlin 26, und G. Voigt a. a. 0. S. 189.
4) In der Vorrede zu den Rudimenta' linguae Hebraicae. Gciger, Reuchlins Briefwechsel S. 115.
6) Der Paphlagonier Themistios (lebt unter Constantius und Julianus und fF.), schrieb Kommentare zum Aristoteles, namlich Paraphrasen zur zweiten Ana- lytik, zur Physik, zur Schrift fiber die Seele u. a.
6) Pedanius Dioscorides aus Anazarbus bei Tarsus, lebte unter Nero, war ein vielgereister Feldarzt, in seiner Wissenschaft, der Medizin, Eklektiker, schrieb fflnf Bficher ne oi vXr^g latQi%rjg, welches im Altertum wie im Mittel alter das Hauptwerk fur die materia medica blieb. Cf. Sprengel, Geschichte der Arzneikunst II, p. 80 ff.
7) Ammonius, Grammatiker, lehrte um 500 n. Chr. zu Alexandria Philo- sophic, schrieb Kommentare zu den Eategorien des Aristoteles und der Schrift ntol SQiirwstag; Philoponus war sein Schiiler.
8) Uber Johannes Trithemius den Poly hist or und Magier vor allem Silber- nagel, J. T., Landshut 1868, K.E. Hermann Mutters Arbeiten, Prenzlau 1874 ff., W. SchneeganSy Abt Johannes Trithemius und Kloster Sponheim, Kreuznach 1882, und die sehr interessanten Briefe Epp. fam. 11. II, Haganoae 1536, welche auch in der von Freher bosorgten Ausgabe der opp. historica des Trithemius stehen.
Digitized by
AN JOH. REUCHtlN. 25
excribi curarem. Dedi iam ego operam apud multos, ut aliquid conqui- rerem, cum Moguntiae apud Gresemundum, turn Friburgi apud Grego- rium Ruscbium9) Cartusium, quod is visit atoris officio fungens varias bibliothecas eius praecipue regionis, ubi Cusa adhuc in humanis agens frequens fuisset, saepe perlustraret atque excuteret. Hie autem praeter libellum de deo abscondito, quern pridie excriptum habeo, et sermones nihil se adhuc comperisse affirmat. Percontatus praeierea sum a Pele- cano Rubeacensi ,0), vidissetne uspiam tale quippiam, retulit is, te multa habere, quae Cusa composuisset, sed paucis ea communicare , quippe quae apud te essent in magno precio. Significavit mihi hoc idem Ru- schius Cartusiensis. Coepi itaque, eruditissime vir, exinde cogitare, quo pacto mea opera particeps eorundem libellorum Faber efficeretur. Et primo cum de parandis ad te litteris consilium iniissem et me ipsum aspicerem, frustra me canturum esse subverebar, mox, cum Fabrum, cui haec mitti deberent et cui vix negari possent consyderarem, animus mihi fidenter petendi datus est. Non enim tanto viro, qui te et tua omnia minim in modum laudat, extol lit, magnifacit, te non obsequuturum facile unquam crediderim. Qui de te in quincuplici Psalterio (quod ad Hebraici et Graeci exemplaris archetypam veritatem fidelissime recogni- tum et venustissimis notis informatum, mihi nuperrime muneri misit) ita honorificam mentionem facit, ut libeat eius hie verba recensere, quom de supersancto regis nostri et servatoris nomine loquitur, sic inquientis: „lllud idem scripsit Mirandula et de eodem librum edidit elegantissimus et sine controversia inter Suevos doctissimus Ioannes Capnion, cuius paulo ante meminimus, quern quidem libellum ab illo divino benedicto et mirando nomine de verbo miriiico nuncupavit". Hactenus Faber. Quin aliis in locis Reuchlinianorum rudimentorum (sic enim nominat) saepe meminit. Vides igitur, quanti te faciat Faber, quantaque honoris praefatione de te loquatur; memini ego ex eius me ore non semel au- dire: „Doctus est revera is, qui se Fumulum appellat". Haec autem si, ut tdbi aduler, me in medium afferre credis, longe erras. Non enim ex eorum numero sum, qui aliud blacterant, aliud in pectore clausum gestant, sentit animus cum calamo, lingua cum corde. Moveare itaque,
9) Gregor Eeisch, Prior der Carthauser anf dem St. Jobannisberg bei Frei- burg, ein wissenschaftlich tfichtiger, gebildeter Mann, Verfasser der Margarita philosopbica, Strafsburg 1503, Mitarbeiter an der Ausgabe der Werke des Hieronymus (Basel 1516), Lehrer Jobann Ecks, bei Kaiser Maximilian in grofsem Vertrauen, der in seiner Sterbestunde nach ihm verlangte. Vgl. Wiede- mann, Job. Eck, S. 22 fg. L. Geiger, Briefwechsel 1. c, wo auch ilber seine friedliche Stellnng gegen dio Judenbficher Nachricht gegeben wird. Erasmus aber ffihrfc ihn, „cujus sententia apud Germanos oraculi pondus habet", als Zeugen fCir die unstraflicbe Tendenz seiner schriffcstellerischen Thatigkeit an. H. Schreiber, Gesch. d. Univers. Freiburg, I, 63. J. Bader, Gesch. d. Stadt Freiburg (Freib. 1882), I, 608.
10) Ober Konrad Pellicanus vgl. Hottinger, helvetische Kirchengeschichte, III. IV; uber seine Leistungen im Hebraiscben vgl. L. Geiger, Studium der hebraischon Sprache S. 19 ff. , und in der 6sterr. Vierteljahrsschrift fur katho- lische Theologie X, 467 ff. In neuester Zeit wurde von B. Eiggenbach sein Tagebuch berausgegeben unter d. T. : „Das Chronikon des K. P." (Zur 4. Saku- larfeier der Universitat Tflbingen, Basel 1877.)
Digitized by
26 AN DEN LESER.
praestantissime vir, ad mihi commodandos libellos, non modo ob Fabri in te benevolentiam, sed et ob maximam Germaniae laudem, quae inde Germanis omnibus adcrescet. Excusi sunt iam pridem, non inficior, eius- dem dialogi multi, quos omneis et ego inter meam librariam supellectilem teneo, sed erratorum immunes non sunt. Quare cum iis recognitis at- que elimatis sermones, quos ex pontificia Romae bibliotbeca exscriptos habet et tui dialogi accesserint, erit profecto opus undiquaque consum- matissimum. Vero ut ad id faciundum propensior reddare, dono tibi misi elegantissimum politicorum opus11), quod ab hinc triennium Faber Stapulensis ex sua officina emisit. Tritum enim est apud Graecos ad- agium %bIq %eiQct vhvzu %cu SanxvXog dctntvlov. Da et accipe mutuum, nanque muli scabunt, ut est apud epigrammatarium Burdegalensem ,2). Tu igitur, eloquentissime vir, morem mihi in hac re geras, quod si egeris, erit, cur tibi perpetuo devinctus existam. Si praeterea propositiones Cusae impressas, Symmachi13) epistolas aut Egesippi historici cbristiani libros14) scriptos apud te babes, patiare obsecro, ut me adeant et ad aliquot dies mecum hospitentur, redibunt, sancte polliceor actutum. Hermonymus Lacedaemonius 16) non tam doctrina quam patria clarus olim tibi apud Parisios praeceptor et mihi Graecae linguae tyrocinia exposuit tui subinde memor. Vale, Germaniae, immo totius orbis decus et Rhenanum tuum inter eos referto, qui tibi sunt oppido quam deditissimi.
Ex Helveto, quod vulgus Sletstadt corrupta nomenclatura vocant, decima luce Novembris anno a Christo nato DDDIX.
Aus: Clarorum virorum epistolae Latinae, Graecae, et Hobraicae, variis temporibu8 missae ad Ioannem Reuchlin etc. Tiguri 1658. p. 52. Vergl. auch Bibliothek d. litter. Vereins in Stuttgart. CXXV1.: J. Reuchlins Briefwechsel, v. Lud. Geiger. 1875. — pag. 114 s. n° 111.
12. An den Leser.
Dedikationsepistel zu Michael Tarchaniota Marullus Constantino-
politanus *). Ohne Ortsangabe. Ohne genaues Datum. 1509.
Beati Ehenani ad lectorem rj nagaivtaig.
Etsi Marullus Constantinopolitanus, optime lector, ad epigramma- tarios hymnographosque poetas, quos aequi amantior aetas tulit, proxime
11) Politicorum libri octo. Commentarii Oeconomicorum duo. Commen- tarii Hectonomiarum septem. Oeconomiarum publ. unas. Explanationis Leo- nardi in oeconomica duo. Apud Parisios primaria superiorum operum editio typis absoluta prodiit ex officina H. Stephani a. 1506 fol. (Correctore Beato Bhenano). Cf. Graf, Jakobus Faber 1. c. 229.
12) Bei Au8onius (Ed. Souchay, Paris 1780) stent: Mutuum muli scabant.
13) Es sind die Briefe des Q. AureHus Sytnmachus gemeint , der (350—420) zehn Biicher Episteln herausgab.
14) Die Obereetzung des Josephus Flavins, Geschichte des jfidischen Krie- ges, wird haufig irrtiimlich unter dem Nam en des Hegesippus aufgefuhrt.
15) Lehrer des Beatus Rhenanus und Reuchlins in Paris, Briefe desselben an Reuchlin in der Sammlung von Geiger, cf. 6. Vgl. fiber ihn Geiger, Reuch- lin 17, wo auch das Urteil des Erasmus uber ihn. Cf. auch Hodius 1. c. 233 ff.
12. 1) Michael war ein Schuler des Zacharias Ealliergos (im Griechischen)
Digitized by
AN THEODORICUS GRESEMUNDUS. 27
accesserit, ut Petrus Crinitus, non vulgaris doctrinae vir, imo Gellius nostri temporis alter, hunc et Pontanum2) commendans, utrumque in silo genere absolutum esse tradat eosque pro optimis exemplis et veluti decora atque illustria vetustatis monumenta (qua cum contendunt) a doctis agnosci, non est tamen, cur omnia in eo indiscriminatim amplec- taris. Nam cum ad effingendam antiquitatem totum se contulisset, poetica fabulamenta ubique sectatus est usque adeo, ut providentiam opt. max. dei in has inferiores res abnuere videatur deorumque (uya- %i\vt\v nJpjJijv3) statuere. At haec poetico more narrantur. Pluris autem a te fiant, quae Io. Franciscus Picus opere peculiari de provisoria dei virtute sanctissime scripsit. Verum quis non gravi cordolio statim affi- cietur lachrymasque affatim emittet, qui aspexerit Marullum neglecta ilia Menandri sententia irnhg eiaefielag tuxI XcHh xai pdv&avt4') in prophanis ingenii periculum facientem nominis sui immortalitatem ad posteros trans- misisse. Quod si in sacris praestitisset, certe mihi et iis, qui christia- nae pietati bene volunt, longe gratior foret. Cum enim eiusmodi nugas legimus Siculis gerris vaniores, nullus fere praeter verborum pbaleras inde profectus emanat. At e sacris tersiori eloquio descriptis et morum et linguae ornamentum expectatur. Proinde, suavissime lector, cum haec et similia legeris, apem i mi tare, quae hinc vagabunda suo conveniens operi colligit, reliquum valere sinit et (quod omnium maxime velim) vitae probitatem cum eruditione copulato. Vale.
An. MDVIIII6).
Dedikationsepistel zu Michaelis Tarchaniotae Marulli Constantinopolitani Epigrammata et Hymni. Am Schlufs des Baches: Argentoraci in aedibus Mat- thiae Schtirerii Artium doctoris Julio Mense. an. MDVIIII. regnante imp. Caes. Maximiliano p. f. Aug. populique liberatore.
13. An Theodorieus Gresemundus (Dedikationsepistel).
Strafsburg. 12. Januar 1510.
Beatus Bhenanus Theodorico Gresemundo1) iureconsulto S. D.
Superiori anno cum iam aestas appeteret, Maguntiam veni, Romanae vetustatis monimenta, quae istic esse ferebantur, perlustraturus. Quam ego turn sim a te non modo comiter exceptus, verum etiam liberaliter
und dee Sabellicne (im Late in), kam 1453 nach Italien, wo er sich ganz der Poesie hingab. Er starb 1500. Cber ihn cf. Hodius 1. c. II, 6 p. 276—291. Seine zahlreichen Gedichte setzt Erasmus Dial. Ciceron. p. 161 tief unter die des Baptista Mantuanus.
2) Johannes Jovianus Pontanus, Grammatiker und Poet aus Neapel, geb. 1426, f 1503. Petrus Crinitus ist son8t Peter Harer, der Geschichtschreiber des Bauernkriegs, uber welchen K. Hartfelder (z. Gesch. d. Bauernkriegs S. 4—23) gehandelt bat Doch kann dieser kaum hier gemeint sein.
3) Der Druck hat %vq§vv. 4) Die Accente fehlen im Originaldruck. Menander aus A then, Haupt der neneren Komttdie. Cf. Menandri et Philemonis fragmenta im gleichen Band mit Aristophanis comoediae (Paris, Didot, 1846) p. 100.
6) Die Angabe des Monats Juli wurde nicht in das Datum aufgenommen, obgleich sie am Ende des Buches steht, weil das Datum der Dedikationsepistel und des Druckes haufig verschieden sind. 18. 1) Cf. Nr. 9. n. 4.
Digitized by
28 AN THEODORICUS GRE8EMUNDUS.
coenae admotus, difficile dictu est, ubi de re Latina deque viris eruditis ab ovo (ut aiunt) usque ad mala dissertavimus. Memini id temporis, cum rogassera, scriniolum antiquis nummismatibus (sic) offertura atque haud vulgaris elegantiae epitaphia, varias insuper inscriptiones , partim inte- gral, partim cariosae vetustatis vitio attritas oblitteratasque adeo multas a te proferri, ut (etsi Tabernae2) Rheno adiacentes his abundare videan- tur) nullo Germaniarum loco excepta Treveri plureis reperiri credam. Nam ut memorabile Drusi Germanici conditorium praeteream, in monte divi Albani, ubi quondam Mai*ti litabatur, miranda antiquitatum vestigia ap- parent. Effodiuntur eo loco sarcophagi Latinis inscriptionibus decorati. Quin in sacratis templis etiamnum simulachra diversa visuntur, quae Romani malo genio acti suis diis, hoc est cacodaemonibus posuerunt. Quare, praestantissime vir, cum tuum in investiganda antiquitate studium exploratum habeam, Pomponii Laeti3) de Romae antiquitatibus libellum mendorum ineluibilium non expertera nactus reliquis operibus adiiciun- dum curavi, ut cum velles, insignia urbis loca, quae ipse olim conspi- catus es, in animum reduceres. Si quis tamen ob stili simplicitatem et quonmdam inelegantem cohaerentiam Pomponii esse negarit, sciat, prae- terquam quod vir ille castum magis quam phaleratum et tumidum ser- monem semper amavit, hunc libellum ab eo non aeditum. Nam Sabel- licus cum de elucubratis operibus in Vita loquitur, huius nusquam me- minit. Iccirco aut adulterinum subdititiumque suspicari libet, aut ut memoriae forsan suffragaretur, non publicaret, hoc modo paulo inornatius concinnatum. Sed dicet alius, si Pomponius hanc illustrandae Romae vetustatis provinciam subiisset, quam nemo unquam diligentius obser- vavit et veneratus est, plura attulisset, ut quondam P. Victor4) fecit, respondeo Pomponium dirutae iam urbis amplitudinem magnificentiam- que ex ruderibus solum collapsorumque aedificiorum ruinis indicare, at Publium Victorem urbem foelicissimo statu florescentem descripsisse. Postremo, doctissime vir, epitomen hanc, quantulacumque sit et quisquis auctor fuerit, ae(|ui bonique consulas, et collectanea Romanae vetustatis apud Maguntiam tandem in publicum emitte5), Conradum Peutingerum, archigrammateum Augustensem omnis antiquitatis consultissimum, imi- tatus, cuius auspiciis Romana aliquot monimenta, quae Vindelicia habet, excusa leguntur6). Vale et me ama.
Argentorati pridie Idus Ianuarias anno MDX.
Aus: Opera Pomponii Laeti. Argentorati ex aedibu3 Schurerianis mense Octobri anno a Christo nato MDXV. fol. LIU.
2) Rheinzabern in der bayerischen Pfalz. 3) t)ber ihn Voigt 1. c. II
239 ff., der ihn einen fiborspannten Altertumler nennt.
4) Der P. Victor iat ein Produkt gelehrter Italiener des fiinfzehnten Jahr- hunderts, die durch Zusatze zum Curiosum urbis Romae regionum XIV cum breviariis suis aus der basis capitolina und aus Scbriftstellern eine Art Leit- faden der Topographie bildeten, dem das Ansehen eine a neuentdeckten Schrift- stellers gegeben wurde. Teuffel, Gesch. d. r6m. Literatur 932.
5) Auch Wimpheling wurde von Gresemund aufgefordert, zur Altertums- knnde Gehonges zu publizieren, was dieser auch 1510 that; dafs G. Inskriptio- nen herausgegeben , ist mir nicht bekannt.
6) Peutingers Inskriptionenwerk, das erste in Deutschland, erschien unter
Digitized by
AN JOHANNES REUCHLIN. — AN JODOCUS GALLUS. 29
14. An Johannes Rcnchlin.
Strafsburg. 14. April 1510.
Beat us JRhenantcs Selistatinus Joanni Capnioni1) Phorcensi S.
Quaterniones illos membraceos, quos ex Cusae2) operibus commodato ad me dedisti, eruditissime humanissimeque vir, ea fide remitto, qua- lem tu poscere videbaris. Excripsi ego Parisiosque ad Fabrum8) nostrum misi. Tu si quid interim4) novi reperisti, fac nos quoque participes et Laconice scribenti ignosce. Nam hoc temporis negociis oppido quam negociosis distrahor, ut mihi ipsi vix satis constem. De itinerario Anto- nini5) aliquid ad me scribe, ubinam videris, et Antonini ne sit im- peratoris, an ab aliquo eiusdem a libellis6) potius conscriptus, quod probabilius videtur. Vale, eloquentissime vir, et me ama.
Ex Argentorato XIII I Aprilis die anno MDX.
Aus : Illustrium virorum epistolae Hebraicae, Graecae et Latinae ad Ioan- nem Rtuchlinum Phorcensem etc. missae, quibus iam pridem additus est liber secundus. — Ein Regest bei Geiger, Reuchlins Briefwechsel S. 124.
15. An Jodoens Gallus (Dedikationsepistel).
Schifttstadt. 15. Mai 1510.
Iieatus BJienanm Selestatinus Judoco Gallo1) Rubeaquensi, doctori theologo ac divi Mauritii apud Nemetes canonico, S. I). Duplicem iacturam Argentoratenses paucorum dierum intercapedine
dem Titel: Romaoae Vetuatatis Fragmenta in Augusta Vindelicorum et ejus dioecesi. August, impr. Erh. Ratold 1506. fol.; spater verbesserte und ver- mehrte Auflage bei Schoeffer 1520. Spatere Sammlungen Peutingers edierte Marcus Welser 1590.
14. 1) Cber Reuchlin vergl. S. 24 Anm. 1.
2) Nicolaus Cusanus, der bekannte gelehrte Eardinal des 15. Jahrhun- derts, vgl. uber ibn Nr. 3 Anm. 6.
3) t)ber Jacob Favre des Estaples, den beruhmten Aristoteliker zu Paris, vgl. Nr. II. n. 18.
4) Der Druck bat iterim.
6) Die zwei sogen. Itineraria Antonini stammen aus dem Anfange des vierten Jahrhunderts und sind Verzeichnisse von Reiser outen im r5mischen Reiche sowohl zu Land als zur See. Cf. Teuffel, RQm. Lit.-Gescb. 931.
6) Der Druck hat Alibellis.
15. 1) Jost Galtz wurde 1459 zu Ruffach im Elsafs geboren, studierte zu Schlettstadt, Basel und Heidelberg, und wurde spater Tbeologe. Er war ein Schuler und Freund Wimphelings, zu dessen Laudes ecclesiae Spirensis er 1486 die Vorrede scbrieb. Er machte auch nach der Sitte der Zeit Verse, scbrieb einige von Trithemius angegebene Gelegenheitsschriften , vor allem aber war
Digitized by
30 AN JODOCUS GALLUS.
foecerunt. Anno enim snperiori Thomam Vuolphium2) iuniorem, unicum Latinae linguae specimen, amisere, praesenti vero optimo bene beateque vivendi magistro Ioanne Geilero Caesaremontano ^ privati sunt. Sic apud Thuscos duo eruditionis lumina, Picum et Politianum, uno fere tempore mors sustulit4). Earn ob rem et eloquentia et religio Argentorati in- teriisse videtur, cum utraque suo sit peculiari assertore viduata. Caeterum novisti, praestantissime vir, quanta hie gravitate, quanta simul autori- tate tot annis populum edocuerit, hanc ei dubio procul vita sanctior peperit. Talis enim eius oratio erat qualis vita. Non inquam eorum more faciebat, qui foris sunt Catones, intus Sardanapali et qui alios naevos5) carpentes intercutibus ipsi vitiis scatent. De abstinentia disputans ipse ieiunabat, castitatem laudans castitatem servabat, sacer- dotiorum pluritatem damnans uno contentus vivebat, quippe qui noverat nullum efficacius docendi genus quam agere, quae praeceperis, cum ho- mines magis exemplis ac doctrina capiantur. Quoniam vero ad defunc- torum commendationem nos pietas inhortatur, ego vitam huius clarissimi viri paucis sum complexus, non tarn ut gloriae^eius consulerem, quae longe lateque dudum percrebruit, quam ut legentibus bene agendi for- mulam quandam praeberem. Tu hanc nostram opellam minim e improbes precor: si enim tibi placuerimus, sat fautorum nos habere arbitrabimur. Bene vale et salve, theologorum eloquentissime, et Rhenanum tuum mutuiter am a.
Ex larario nostro in urbe Selestatina Idibus Maiis an. 1510.
Dedikationaepistel zur vita Geileri von Rhenanus, die als An hang von Geileri Navicula sive speculum fatuorum etc. (Argent. 1510) erschienen ist. — Auch abgedruckt in Biegger, Amoenit. Friburg. S. 66.
er ein eifriger Theologe und Freund der Wissenschaften. Der Hellenist Kuno widmete ihm einen Traktat des Basilius Magnus, andere andere Schriften, Rhenanus seine Arbeit fiber Geiler; die elsassischen Humanisten rtihmten ihn flberhaupt sehr. Cf. B. Rhenanus in seiner Ausgabe des Gregorius Nyssenus. Er starb 1517. Cber ihn ausffihrlich K. Schmidt, Histoire litteraire de 1 'Alsace II p. 40—46. Paris 1879. Einige erganzende Notizen bei K. Hartfelder, Werner von Themar, S. 83. 86.
2) Thomas Wolf wurde 1476 geboren. Seine litterarische Thatigkeit ist keine grofse, dennoch ist er fur die Geschichte des geistigen Lebens im Elsafs von grflfater Wichtigkeit, nicht mit Unrecht hat man ihn den Patron der Re- naissance im Elsafs genannt Er gehOrt ganz und gar zu der Wimphelingschen Lebensauffassung, wie er denn auch stets dessen treuer Mitarbeiter war. So ist er auch ganz und gar wie Wimpheling Moralist W. starb am 10. Oktober(?) 1609 in Rom. Ober ihn Schmidt 1. c. II 68-87.
3) Cf. Nr. U n. 41 und Nr. 16.
4) Picus und Politianus starben 1494.
6) Der Druck hat neruos, Biegger, Amoenit. Friburg., emendiert wohl mit Recht naevos.
Digitized by
VI J A GEILERI. 31
16. VitaGeileri.
Schlettstadt. (15. Mat 1510.) x)
Ioannis Geileri Cesaremontani , primi concionatoris in aede
sacrae ?naioris ecdesiae Argentoratensis, vita a Beato Ehenano
Selestatino condita.
Si apud ethnicos, qui vel arte bellica vel legum ferendarum scientia aut quavis alia eruditione ceteris praestabant, scriptorum praeconio nomi- nis immortalitatem sunt adepti, cur apud christianos eorum, qui sanctius vixerunt religionemque impensissime coluerunt, non foret illustris ad posteritatem transmittenda memoria? Ploruerunt sane omni aevo, qui virtutes ceteris ardentius amplexati heroicae vitae non infimum vestigium attigerini Ex horum numero nostra teropestate fuit Ioannes Geilerus Caesaremontanus, cuius vitae explicationem iam inde secundo deo auspi-% cabimur.
Ortus est Ioannes Geilerus in urbe Schafhusia, antequam ab inclyto Austriae ducatu descivisset anno gratiae MCCCCXLV, decima sexta Martii die, patre Ioanne Geilero, matre autein Anna Zubera. Pater cum scribae eias oppidi minister fuisset a manu, ducta uxore anno post apud Amers- villanam plebem notarii officium est assecutus. Eo itaque cum fortunis suis, quae iam recens nato filiolo auctiores factae erant, commigravit, ubi triennio post adversantissimam expertus est fortunam. Nam cum ursum vineta depopulantem persequuturis socium se adiunxisset, ab im- mani ilia bestia, cui venabulum incerto ictu infixerat, ita in crure altero mordicus apprehensus est ac misere lancinatus, ut iam de vita eius actum crederetur conclamatoque similis iaceret. A quibus enim opem expectabat, ab iis penitus est neglectus fuga saluti suae consulentibus: sic nocuit interdum forti pectori imminenti 3e obiecisse discrimini. Vul- nus eo congressu acceptum non longe post sacro igne correptum vinim confecit.
Amisso igitur patre cum iam trimatum implesset, a proavo suo cive Caesaremontano receptus est educandus. Cuius beneficio ac cura post prima literarum tyrocinia ad Friburgense gymnasium missus liberalibus disciplinis vacavit magisteriique laurea exigentibus hoc studiis suis est coronatus. Exinde mox sacris initiari curavit. Et cum sacerdotem nil magis deceat quam sacrarum peritia literarum, ne mysteriorum inscius a plebeio nihil differat, Basileam venit theologiae operam daturus, ubi cum fere quinquennium studiis sacris impendisset, ad doctorale est cul- men evectus. Utinam atque utinam nostro aevo sacerdotes nonnulli literis operam navarent, ne divinarum et humanarum iuxta ignari asino apud Gabriam mithologum2) sacra deferenti eamque ob rem a praetereuntibus honore affecto persimiles existerent. Sed quid Aethiopen lavo? Cum iam Geilerus novellus doctor theologiae consultissimus haberetur et esset,
16. 1) Das Datum der Dedikationsepistel
2) 1st wol Babrias „Apologorum Scriptor" (Iulianus Imp. ep. L1X. ad Dionysiam).
Digitized by
32 VITA GEILERI.
Friburgum est accitus, ubi viri probitas antea omnibus erat cognita atque christianarum literarum publicus interpres constitutus. Nee illic anno lon- gius mansit. Nam Herbipolim quorundam civium persuasione ductus (quibus in tbermis Marchonianis e sacro pulpito declamans impendio placuerat) futurus concionator perrexit. Quam vero gratus in ea urbe cunctis extiterit, id subindicat, quod ducentos aureos, donee sacerdotio opulentiori dotaretur, ex conditione singulis quibusque annis erat recep- turus. Sed dum Basileam pro advehendis, quos illic reliquerat, libris petit, a Petro Scbotto3), Argentoratensi senatore, viro tam gravi quam prudenti, rogatus est enixe admodum, ut si uspiam dominici verbi enar- randi provinciam subire vellet, Argentorati id ageret: se daturum ope- ram, ne digna laborum mercede careret. Ad baec: bortari bominem, ut suggestum inscenderet populoque sui periculum faceret, praeterea asse- verare, cum patriae secundum parentes omnia debeamus, eo illud maxime faciundum esse loco, qui Alsatiae sit caput. Id autem temporis ex Argentoratensibus primatibus nonnulli felicibus Petri Schotti auspitiis concionatorem decreverant constituere, qui solus huic officio praeesset, ne religiosorum fratrum (qui alternis in aede maiori declamitabant) varie- tate populus confunderetur potius, quam profectum capesseret. At sacer- dotium, quo provided posset, aliud non occurrebat, quam quod sacer- dotis est episcopalis ministri, quern vulgus capellanum episcopi. vocitat. Scbottus igitur Roberto4) antistiti durissimo exactori XXX aureos pro eo sacerdotio sub conditione perpetuae deinceps ad id officium proprietatis de suo quotannis exolvit, unde fertur quingentos in earn rem aureos impen- disse. Verum Herbipolenses, longam doctoris absentiam aegre ferentes mali- que aliquid amantissimo(!) viro accidisse suspicantes, nuncium miserunt Argentoratum, qui haud vano consilio tamdiu retentus est, donee alter post hunc morae causam remque omnem investigaturus advenisset. Sed interim parato sacerdotio lecta domo necessariisque id genus aliis dispo- sitis concionator assensu canonicorum accedente constituitur. Remissique sunt Herbipolim tabellarii cum Uteris non sine iusto neglecti temporis salario. Aperuimus iam satis superque, quo pacto loan. Geilerus Ar- gentoratensis concionator evaserit. Nunc qualem 6e in reliqua vita ges- serit, paucis declarabimus. Non minus exemplo quam doctrina monstrar bilis populum sibi creditum annis XXXIII fideliter continenterque docuit nemini unquam adulatus. Quin primores ecclesiasticos , qui dignitatibus magnisque plurium sacerdotiorum censibus pollent, sed his abutuntur aut meretriculas foventes aut ventrem pro deo statuentes, graviter insectaba- tur. Tempus autem omne, cuius sumptus (Theophrasto autore) precio- sissimus est, ita dissecuit: aut enim contemplabatur aut agebat aut quiescebat. Ocium ut nocentissimam animi pestem usque adeo vitabat, ut somno excitatus e lecto quoque statim exiliret. Passionem superbene- dicti servatoris nostri Iesu Christi sacriiicaturus animo prius versabat; habebat ad hoc pium meditationis exercitium adiutrices cbartas, in qui-
3) Ober Peter Schott, Ratsherr zu Strafsburg, der in Geilers Lebcn eine so einfluflsreiche Rolle spielt, cf. Schmidt I 340 ff. et passim. ,
4) Robert, Biscbof von Strafsburg (Schmidt 1. c. I 342 f.) f *7- Oktober 1478. Geiler bielt ibm die Grabrede. (Schmidt 34 und II 20.)
Digitized by
VITA GEILERI. 33
bus crucifixi Christi figura depicta erat, in angulis affixas. Peragebat sacrificium in aede virginum Vestalium, quas poenitentes vocant. Has ne luxu et delitiis diffluerent, quibus nee pudicitia tuta satis videretur, in arctiori vivendi regnla continuit. Non tamen deerant, qui aut amissione lucri aut daemoniaco forsan oestro perciti sanctam observationis institutionem praepedire moliti sint, sed horum conatus favente deo sua prudentia facile superavit. His etiam sacratis deo virginibus Humbertum5) de virtutibus dignissimis sermonibus explicavit, qnos multo labore eiusdem monasterii sacerdos maxima collegit viventique adhuc autori recognoscendos tradidit. Prodibunt hi propediem Schureriano prelo excusi. Tanta vero magna- nimitate sui ipsius conscius humanam gloriam contempsit, ut suarum lacnbrationnm nihil vivus ederet; cum tamen id per alios fieri sciret, non approbare, sed acquiescere videbatur. Fragmenta passionis, Sermo- nes in dominicam precem cum Speculo stultorum et libelli alii verna- culae linguae in publicum exierunt. At Navis sapientum et de Morte opus ac Poenitentum navis altera latere adhuc dicuntur. Quoties decla- matHrus erat, dicenda prius ad verbum domi scribebat, sed stilo extem- porario et ob id incultiori, qualem theologos aetate superiori fere omnes servasse videmus. Bibliothecam habuit omnis generis librorum refertis- simam, quam ad successores transire pientissime voluit. Ibi neque poetis nequ* historicis sua loculamenta deerant; maior tamen eorum numerus erat, qui rem theologicam suis scriptis illustrarunt. Pauperes atque egestdsos maxima semper liberalitate fovit. Hinc proiectitiis infantulis quotidie fere aliquid dabat. Vidisses (vera loquor) innumeram illi qua- cunque transiret circumfusam multitudinem , quae supplici voce patroni vocem imploraret Nemini unquam sine munere passus est abire: quic- quid enim ex sacerdotii censu ultra vitae necessaria supererat, id omne in usus pauperum erogabat. Hospitalitatem quoque in peraegre advectos simili studio exercuit. Eruditos ac probitate conspicuos vehementer dilexit, et inter hos unice quidem Iacobum Vuimphelingium, municipem meum, quo urbem Selestatinam doctiorem tulisse vix credam, etsi Hugone, qui in sententias luculenta commentaria edidit6), ac Ioanne altero, qui in Ethicen Aristotelicam non spernenda annotamenta conscripsit, insignis existat. Hunc inquam oculis chariorem habuit, cum hoc de sublimibus rebus dissertare consueverat. Thomam Vuolphium iuniorem (cuius morte literae quoque Argentorati sunt intermortuae) muneribus est sepiuscule persequutus. Sebastianum Brantum7) iureconsultum Basileae degentem Argentoratum promovit. Carthusios atque eos cenobitas, qui de familia sunt divi Ioannis Hierosolymitani 8) religionis observantissimi, frequenter
6) Es sind wol Humberti quinti generalis sacroeancti Ord. Praedicat. magistri Sermones ad diversos status gemeint, die Schmidt a. a. 0. II zum Jahre 1608 im Index bibliographicuB auffahrt.
6) Hugo von St. Victor , spekulativer Mystiker (circa 1097 geboren), vgl. Liebner, Hugo v. St. Victor, Leipzig 1832.
7) Ober Sebastian Brant, desBen Narrenschiff von Zarncke 1854 and GBdeke 1872 muBterhaft herausgegeben wurde, vgl. Schmidt 1. c, Lorenz-Scherer in Ge- schichte dea Eleafa I 153 f. und Geigcr, Renaissance nnd Humanismus, S. 365 ff. u. 676. 8) Johannes von Jerusalem war der Nachfolger des heil. Cyrill (um 386). Er starb 416.
Horawitz-Hartf elder, Beatua Rhenanns. 3
Digitized by
34 VITA GEILERI.
visitavit. Ob summam vero eruditionem cum vitae sanctimonia copula- tarn ab invictissimo imperatore Caesare Maximiliano benevolentia baud vul- gari dilectu8 est. Hunc interdum ad se accersire, accersitum non tarn co- miter quam familiariter compellare solitus erat. Huius etiam in magnis rebus consilium non parvi aestimabat. Sacratissimo Caesari praecepta quaedam collegit, ad quae se rex componere debeat, ut suis utilitatem, sibi vero gloriam pariat. Subinde dictitabat bonae conscientiae esse Maximilianum Augustum iusfciciae ac pacis literarumque amantissimum. Et revera princi- pes omneis longo post se intervallo Maximilianus relinquit, neque Germanis unquam maior victoriarum spes data fuit ac sub hoc clementissimo poten- tissimoque Caesare. Sed ut, unde digressi sumus, revertamur, neutiquam silentio involvendum est, quod adulescentulos quattuor, qui vexilla gestan- tes sacramentum eucharistiae reverendissimae comitarentur, ex collectitia pecunia, cui bonam partem adiecerat, primus instituit. Fuit statura pro- cera, capillo crispo, facie macilenta ac corpore gracili, sed salubri, et renum dolore excepto nullis aegritudinibus obnoxio. Bis in die comedebat, vini paulo appetentior, magna tamen est semper abstinentia usus, ut vel sacrum quadragesimae tempus quotidiano ieiunio transigeret. Anteaquam autem eo morbo corriperetur, qui ei fatalis fuit, ab Augustana quadam probatae vitae puella (nullo baec extrario alimento vescitur) per literas de imminente sibi morte est certior factus, qua raonitione nihil conster- natus dissolvi cupiit et esse cum Christo. Augescente tandem ob tumo- rem aegritudine membraque vitalia sensim enecante naturae concessit decimo Martii die paulo post meridiem an. MDX. Corpus eius sequenti luce est celebri pompa elatum atque iuxta suggestion ilium coelatura imagunculisque affabre sculptis ornatissimum terrae mandatum. Exequias eius sacerdotes quam plurimi celebrarunt, multorum civium atque etiam senatus totius praesentia honoratas. Composui ego mox epitaphium in viri sanctissimi memoriam, quod ut a posteris quoque cognoscatur, hie subieci :
„Deo trino et uni. Bene valeas, quisquis es. Ioanni Geilero Cesare- montano, theologiae consultissimo , qui Pericle eloquentior, Socrate con- tinentior Numaque religiosior, vitae sanctimonia et sacris concionibus Argentorat. populum an. XXXIII non sine magno profectu erudivit. Nemini unquam assentatus, pauperes patrio affectu fovit, bonos ac doctos miro studio dilexit: Argentorat. inclyta respu. aeterno decori et moni- mento posuit Vixit ann. LXIIII men. XI d. XXIIII. Obiit totius Al- satiae lachrymis defletus sub Maximiliano Aug., a quo ob vitae integri- tatem plurimum amatus est, an. gratiae MDX sexto Id. Martias. Proh quam recti exempli homo erat. Sed orta cadunt."
Sperabam autem hoc, qualecunque est, epitaphium in saxo incisum iri, sed nihil cum fidibus graculo, nihil cum amaricino sui, ut est in veteri proverbio. Literatores quidam semidocti barbaris notis barbarum epigramma lapidi sepulchrali circumsculpi curarunt. Hi sunt, qui literas Romanas maiusculas Hebreas aut Egyptias esse cavillantur. Verum pudeat eos, qui Latinum sermonem se callere credunt, literas non agno- scere, quibus omnis aetas usa est, et sacri adhuc libri in temp lis con- scripti visuntur. Sed brevi haec falsa opinio abolebitur, cum se literaria inventus omnis ad priscam elegantiam repudiatis grammatistarum delira-
Digitized by
AN THOMAS AtTCUPARIUS. 35
mentis feliciter componat. Tetigi iam, ut arbitror, brevi relatione, quae- ennque ad Geileri vitam cognoscendam necessaria ac scitn digniora visa sunt. Haud inficias eo multa me omisisse, sed quis paucis innumera complecti posset? Adiuvit nos in hac re partim Gangolyphns Lucel- steinus, religiosus sacerdos, qui viro huic multis ami is fideliter ministra- vit, partim kalendarium quoddam antiquum, in quo varia diligenter signata comperi. Memini me cum id perlustrarem et aliqua disquirere caepissem, circa diem nativitatis e regione scriptum legere „dies calami- tatis". 0 bracteatam et Pythio oraculo veriorem sententiam: vita enim nostra bullae instar cito evanescit aerumnarum ac molestiae plenissima, ut sit tarn vere quam eleganter a Pindaro proditum vitam esse umbrae somnium9). Est praeterea quasi quaedam malorum Ilias, fragilis, incon- stans, fluxa et momento caduca. Quis igitur mentis compos earn cala- mitatis quam foelicitatis nomen potius mereri negabit? Quodsi ob ami- cum miseriis, quibus oppressus erat, solutum liberatumque gaudere sole- mus: minime de obitu Geileri tristandum erit, cum is post multiiugos labores temporariam hanc vitam cum aeterna commutans mundum liquerit beatorum sortem (ut speramus) assequutus10).
Im Anhange zu Ioannis Geiler Keyscrsbergii Navicula sive speculum fatuorum etc. Argentorati 1613. — Abgedruckt bei Eiegger, Amoenitates lite- rariae Friburg. p. 54.
17. An Thomas Aucuparius (Dedikationsepistel).
Schlettstadt. 9. Juni 1510.
Beatus Ekenanus Thomae Aucupario1), laureato poetae, S. P. I).
Ex Lutetia Parisiorum Baptistae Mantuani1*) carmen de fortuna proximis diebus accepi. Est id, mi Thoma, elegans et fortuitorum even- tuum mentione clarum, elegans quidem, nam ab eo autbore prodiit, cuius poemata Sabellicus3) ob incredibiles virtutes satis admirari nequit, et qui in hoc dicendi genere (ut idem affirmat) pare to. ferrae neminem habet. Fortunae vero descriptione insigne, quoniam Mantuani principis, Magmedici tyranni sacratissimique imperatoris, Caesaris Maximiliani ac Ludovici Aureliensis, Francorum regis, bellicam adversitatem inquam,
9) Pindar Pyth. VIII, 95 (135). Ed. Bergk, in den Poetae lyr. Graeci 1, 162.
10) Vgl. fiber Geiler von Kaysersberg Ch. Schmidt, 1. c. I, 366, und oben
p. 6. nr. 41.
17. 1) Ober Thomas Aucuparius (Vogler) vgl. die eingehende Darstellung bei
Ch. Schmidt, 1. c. II, 149. Aucuparius starb 1632, nacbdem er Mitglied der
Strafsburger litterarischen Gesellschaft und gekrQnter Poet gewesen.
2) Battista Mantovano, dessen Eklogen Aucuparius mit Vergil vergleicht (cf. oben Nr. 1 p. 12. Anm. 4), war ein sehr fruchtbarer Schrifbsteller der Eenais- sance, schrieb fiber Papsttum , die Tdrken , die Gleicbgflltigkeit der Fflreten ge- gen Unglauben und Aberglauben und dichtete christliche Poesien wie z. B. die Parthenice. Hier i»t das Carmen de Fortuna Francisci Gonzagae gemeint.
3) Cf. Nr. 1. p. 12. Anm. 10.
3*
Digitized by
36 VON MICHAEL HUMMELBEEGER.
et miseram in hostiles manus prolapsionem graphice complectitur. Quod tu legens, suavissime Thoma, non tarn mihi gratias habeas, quam Kierhero4), municipi meo, qui id sua manu Parisiis exscripsit et Hum- melbergii ope adiutus ad archetypum recognovit5). Ceterum Matthias noster Schtirerius6), cum hie nuper in aedibus meis Jacobi Fabri, For- tunati, Badii Ascensii et Druini7), doctissimorum virorum ad me litteras legisset, in bibliotheca mea venatus est, et ea venatione nova quaedam de novis rebus carmina deprehendit. Quae hie adnexa, etsi tenuiore vena fluant, neutiquam despicatui habeas oro. Bene vale.
Ex urbe Selestatina, bonaruin litterarum nutrice, quinto Idus Iunias an. MDX.
Dedikationsepistel za: Hens lector nouaram reram studiose, hie haben- tur: de fortuna Francisci Marchionis Mantuae, F. Baptisti Mantuani Carmen elegantissimum etc. Argentorati in Schorerianis aedibus MDX. Iunii XX.
18. Von Michael Hummelberger.
Ravensburg. 23. September 1510.
Michael Humelhergius Beato Bhenano S. S.
Mi%ar\X 6 'TueApiQyios Bsctxcp tti> 'Pevdvtp (sic) sv itQccTtsw.
Accxcov incog itqog <se yocty/o), co 'ycx&h Biccxe, ov% oxi ftot xcc Ttotiyiuxxct xoye vvv elvai, ulV oxi r\ yvvrj^ vqvde xr\v l7iiGxoXr\v (pigovGa, xaxejielyei. "Enei& oxi xav xovxco (iijvl xcp xa#' ripag Avyovaxcp noog 6e yiyoaqxx. BovXoficu dh xovxo (wvov yocupeiv iv nuoovxi fiexcc xccvxrjg yvvcwtbg iftrjg xrjg Cvvxekecxqlag. devoo icobg i(ik avxlygacps xcci dldadxi fie, ncog $%eig xal xl 7iQce%Eig. 9Eytb piv yccQ PovloCfirjv av, el olovxe ah ivrav&ct r^uv avveivai, <£>g xal 6 f^Uxeqog Ilavkog o Oqvyicbv1) naxavivevxe. Jioxi av nqbg rjucig rj ll&k rj fivqiaiug yqcupe. Ilo&ico de eldivcxi, el axilXeo&ai xi\v
4) Uber Johann Kierher aug Schlettstadt, Kanonikus von Speier cf. Chr. Schmidt I 83. II 84 und Horawitz, Analekten zur Geschichte des Humanismus and der Reformation, 6. 6. 46 (98. 138 etc.).
6) Der Druck hat rocognouit.
6) Vgl. oben p. 15. Anm. 3* und K. Schmidt , zur Geschichte der altesten Bibliotheken etc. (Strafsburg 1882), p. 132.
7) Der gelehrte Buchdrucker Badius Ascensius in Paris blieb mit dem Elsasser Humanistenkreise stets in Ftihlung und Korrespondenz , wie er denn auch eine NachbilduDg von S. Brants Narrenschiff gedichtet (cf. Schmidt, a. a. 0. I 314 und Nr. 22 unten). Druinius (Jean Droyn) ist der Verfasser einer pro- saischen franzflsischen Behandlung des Narrenschiffes. Der Fortunatus ist der von Erasmus (Opera III, 1146) 1629 erwahnte und belobte Matthaeus Fortunatus Pannoniu8. — Erasmus nennt inn einen Menschen „exacte docti, diligentis, sobrii sanique iudicii" und fahrt fort: is enim libros Naturalium Quaestionum (namlich des Seneca) accuratissime recognovit . . . quern ut in plerisque libenter sequuti sumu8 u. 8. w.
18. 1) Paul Phrygio (Seidensticker) war Mitglied der Schlettstadter litte- rarischen Gesellschaft. Vgl. oben p. 6. Anm. 89.
Digitized by
AN MATTHIAS SCHURER. — VON JACOBUS FAVRE. 37
bt\ xijg HvrjfMctg odov coi iyvcoduivrjv rffy. rO Ilevxtyyeoog2) vvv wpqAOe rrjg Ttov Zvrjpcov 6vfAfuc%Cag itQog Avion* K. Mai~L(juXiavbv £e§. 7ZQia(hr}g, ov<T old a votixov avxov. AodofiUco xtp Ba/pro3) xijg OeoXoytag didct<sxcck<p cotpcoxaxm Xi£ov evnga^lav. "Eqqco<So 6vv IlavXcp^ (iov(Sriy£xa xal Tto&eivo- xcexi fioi adeXcpi.
'Ev 'PctvEvGrtovoym Poydgoiiicovog xqkr\g lit* cfxotf*, Sxei inb Geoyovtag pyi
oxi xatfaxct. Aus dem Mflnchener cod. lat. 4007.
19. An Matthias Schfirer (Dedikationsepistel).
Schlcttstadt. 16. Januar 1511.
Beatus Ehenanus Schurerio S. D.
Quam sis Curii Lanciloti1) ob9ervationibus non vulgaribus, quas iam ad umbilicum fere adduxisti, studiosis omnibus gratificaturus, ipse con- iectnra facije consequi potes, quandoquidem abhinc sexcentos annos nemo curiosius hoc de literaria arte tractavit eademque ad vivum magis re- secuit At cum obscuritas rei et authorum, quibus sua communit, penuria exemplumque in primis incastigatissimum ex Rhegio Lingobardiae ad- vectum operi labeculas complureis aspergant, si moramenta aliquot inter- venerint, ut intervenire necessum est, eruditi facile veniam dabunt, prae- sertim qui in eadem (ut aiunt) navi aliquando fuerint. Ii enim nullo monente abunde cognoscunt, quantis molestiis impressor quivis nullo non die prematur, hinc re familiari, illinc vero omnigenis curis animum dis- trahentibus. Certe quisquis ille fait, qui Lancilotum in Lingobardia depravatissime impressit, asello in Socratica pictura spartum arrodenti, quod Ocnos torquebat, simillimus existit Cui impressores complusculi praecipue Itali (Germani enim paulo diligentiores creduntur) adnumerari possunt. Tu vero, mi Matthia, operam impendis maxim am, ut nihil inemendatum aut mancum ex ofncina tua maneat, quodsi interdum minus assequaris, voluntas certe ipsa laude digna est. Bene vale.
Ex urbe Selestatina XVII Calendas Februarias an. M.D.XI.
Aus: Curii Lancilo \ ti Posit Ferrariensis | De arte grammatica li | bri octo. Am Schlufs vor dem Index: Argentorati ex officina literatoria Matthiae Schu- rerii Selestatini Mens. Novemb. Anno M.D.XV1II.
20. Von Jacobus Favre (Dedikationsepistel).
St. Germain. 24. Juni 1511.
Iacobus Faber beato Rhenano suo S. D. Non existimes, mi Beate, te minus mecum esse, si tu meas et ego vicissim tuas non frequenter percipio literas. Nunquam tui mihi inter-
2) Der bekannte k. Rat, Geeandte und Humanist von Augsburg. Gf. Herbergery Konrad Peutinger in seinem Verhaltnisse zu Kaiser Maximilian (Jahresber. des histor. Vereins f. Schwaben u. Neuburg f. 1849 u. 1850. S. 29 —72. Augsburg 1851). Vergl. auch oben S. 28. Anm. 6, unten S. 57, und M. Thau- sing, Dflrer (Leipzig 1876) passim. J. Janssen, Gesch. d. deutsch. Volkes I9 124.
3) Der Baseler Theologe Ludwig Bar. Cf. Nr. II. S. 6. Anm. 33.
19. 1) Vgl. Haase, Vorlesungen fiber lat Sprachwissenschaft. Hrsg. von F. A. Eckstein (Leipzig, Simmel, 1874), I, 17.
Digitized by
38 AN MICHAEL HUMMELBERGER.
venit oblivio. Sed ita res humanae habent, ut ubi uni intenderis, alteri sit impediraento. Ego nescio, quid publicum cogitavi, etsi quod volo (non mihi, sed aliis), efficere non possim. Proinde te semper et amo et amavi, quoniam simili desiderio teneris et mihi alias adiumento fuisti non modico. Amo et Michaelem nostrum1), qui ad te et libens quidem proficiscitur, quia te amat, cuius opera etiam tui imitatione nunquam mihi negata fuit, et quod exiguae vires nostrae non potuere, ipse sup- plevit. Superiori anno Aquisgranum profectus sum2), eo potissimum desiderio, ut te viderem. Nam narrarat mihi quispiam te illuc ad festum divae Margaretae affuturum. Etsi te non vidi, non fuit mihi tamen peregrinatio ilia iniucunda. Nam incidi in monasterium virginum beatae Hildegardis, de qua alias ad te 6cripseram. Comperi profecto libros devoti pectoris. Copia mihi facta est ad utilitatem posterorum. Verum aliquid exemplari defuit, unde factum est, ut nihil adhuc ex officina emitti potuerit. Exspecto in dies ex vicinia ilia Quilianum nostrum , qui resartiet, quae desunt. Habeo opus etiam Elizabeth virginis-et virginis Mechtildis. Verum quaenam ea virgo fuerit, cuius coenobii, cuius reli- gionis, nunquam quacunque inquisitione invenire potui. Quapropter interroga (te oro) in monasteriis etiam sororum sancti Benedicti et sancti Bernardi, quae apud vos sunt, si forte norint, quaenam ea Mechtildis fuerit3) et ubi diversata, et fac me certiorem. Bene vale, et ut te amo, me redama. Caeterorum Michael fidus1) erit nuntius.
Ex coenobio sancti Germani iuxta Parisios XXI HI Iunii an. MDXI.
Einleitungsepistel zu der lateinischen Ubersetzung von zwei Reden des Gregor von Nyssa im Anhang von Gregorii Magni libri octo. Argent. 1612. — Daran schliefet sich der Brief dee Ehenanus an Favre vom 1. Marz 1512 an.
21. An Michael Hummelberger.
Basel 1. Aug. 1511.
Beatus Ehenanus Michaeli Humdbergio S. S.
Epitomen illam1) declinationum et coniugationum Graecam, quam mihi (quae tua est humanitas) Argentorati lubens admodum commodato dederas, nunc ad te, ut fidem reluam, remitto. Ea enim conditione accepi, ut confestim ad te rediret. Exscripsi ego illam summa cum
20. 1) Der „Michael noster" wird wohl Michael Hummelberger aus Ravens- burg, der Mitschuler und vertraute Freund des Rhenanus, sein. Vgl. oben p. 5. Anm. 26.
2) Er hat damals auch Mainz (Juli 1509), viele ElOster am Rhein und die Brfider des gemeinschaftlichen Lebens in KOln besucht, cf. s. Comm. in Epp. Paul, ad Col. 4. 7. 65.
3) Welche Mathildis von den dreien, deren Vitae erhalten sind, es war, lafst sich aus dem wenigen, das Faber angiebt, nicht feststellen.
21. 1) Rhenanus meint Hummelbergers „Epitome Grammatdcae Graece. Basel, Heerwagen, 1533".
Digitized by
VON BADIUS ASCENSIUS. 39
diligentia, quae thesauri loco semper apud me erit2). Cuperem autem, mi suavissime Michael, de verbis elg ju similem aliquam a te concinnari tabellam, qua epitome ipsa veluti necessaria coronide clauderetur. Ego tibi gratias habeo summas, quantas nee calamus notare possit nee lingua profari. Porro si enchiridion illud, quod de manibus tuis nunquam excidit, ut receperas excribi curasti, fac per ilium puerum meum id recipiam. Veni ego pridie Kalendas Augusti Basileam, de quo tibi nar- raram aliquid, cum mecum esses, maxime propter Cononem Norimbergen- sem3) virum ut audio doctum, verum is adhuc abest brevi rediturus. Utinam atque utinam suos dicendi nervos mihi elargiretur Pitho ilia, quam in Periclis labris sessitasse aiunt, ut tibi suadens persuaderem, ut et tu Basileam venires vel ad tempus brevissimum. Possemus enim studia nostra coniungere non tarn Graeca, in quibus excellis, quam iuris pontincii. Quod si Cono ills brevi ut speramus redeat, non desinam te adhortari, ut hue venias etiam ad pauculos menses. Neque enim ego diu hie sum mansurus, nisi vel Cono vel tu me retineatis. Poteris autem mihi per litteras significare, si velis me ad te venire. Bene vale, charis- sime frater, cum Gabriele tuo4).
Ex Basileia cursim ipsis Augusti Calendis anno M.D.XI.
Aus dem Munchener Codex lat. 4007.
22. Yon Badlus Ascensius (Dedikationsepistel).
Paris. 1511.
Iodocus Baditcs Ascensius1) Beato Ehenano suo S.
Affuit Iacobo Fabro, compatri meo, mortalium uni (ut nosti) studio- sissimo, Michael tuus Humelbergius , homo in litterarum studio vigi-
2) Ale Beatu8 Rhenanus das Werk Hummelbergers 1688 herausgab, brauchte er ahnliche Worte: qui libellum thesauri loco semper habuerunt.
3) Johannes Kuno, Dominikaner aua Nurnberg, war in Italien gewesen, begab sich sodann zu Amerbach nach Basel, um an der Herausgabe der Kirchen- vater teilzunehmen. Er hatte zahlreiche Kollektaneen, eine ttbersetzung des Synesius de calvitie (cf. I. Vahlen, Laurentii Vallae Opuscula tria II, Wien 1869, S. 108 Nr. 44), vor allem aber reiches Wissen und eine vortreffliche Methode aus Italien, wo er Musurus und Scipio gehOrt hatte, mitgebracht, so zwar dafs Rhenanus nicht anstand ihn als Emendator fiber Reuchlin zu setzen; im Griechischen halt er ihn noch fur bedeutender als im Latein; Kuno wurde B. Rhenanus1 Lehrer, er genofs zwar nicht lange seinen Unterricht; er wird es wohl gewesen sein, der den Lehrer veranlafste, den Gregorius Nyssenus zu Strafsburg bei Schflrer 1512 (in fol.) drucken zu lassen. Dafs Euno mit Reuch- lin verkehrte, zeigt der Brief des J. Gallus in Geiger, Reuchlins Briefwechsel S. 72. Erasmus aber sagt von ihm (Opera III, 154 C): Neque parum attulit momenti Conon Nurenbergensis Theologus . . . vir ut Graecae literaturae callen- tissimus, ita in adiuvandis bonis Uteris infatigabili quadam diligentia. Euno starb 21. Februar 1518. Durch das von ihm verfafste Epitaph (siehe Horawitz, Beatus Rhenanus 28. n. 4) und die treue Erinnerung an ihn — noch im spaten Alter — bewies Rhenanus seine innige Liebe zu Kuno. Wie Hummelberger fiber Kuno dachte, zeigt Brief Nr. 32.
4) Gabriel Hummelberger, Michaels Bruder. Cf. p. 17. Anm. 9.
22. 1) Iodocus Badius Ascensius, der gelehrte Buchdrucker (cf. Brief 17,
Digitized by
40 BEATUS RHENANUS STUDIOSIS.
lantissimus, in recognitione Aegesippeae historiae, quam in capita distinxit et ad Iosephuin concilia vit, ut testimonio mox eius erunt tabellae post Anacephaleosim dictae historiae subdendae. Quam rem scio tibi fore per- gratam, quippe qui tantopere flagitasti opus ex officina nostra emitti. Non est tamen (ut opinari videriB) apostolicorum virorum gesta conti- nens, de quo opere sacer loquitur Hieronymus et nonnulla interdum citat testimonia, sed quod Hierosolymarum prosequitur eversionem Iudaeo- rum, dispersionem et lamentabile (nisi sic meritorum) fatum iuxta Hie- remiae apertissima super ea re vaticinia. Si quid igitur aliud Aegesippi in Oermania noris, aut ad nos istic excusum aut a nobis excudendum istucque remittendum mittito. Vale.
Aub der Hegesipp-Ausgabe des Badius Ascensius, Paris 1511. fol. 77.
23. Beatus Rhenanus studiosis (Dedikationsepistel).
(1511.)
Beatus Bhenanus studiosis sal.
Hunc Menandri senarium divinissimus Paulus in epistolis citavit: qftelgovow fjthj %Qrj(Sxcc ofiiXlcu xaxca1), corrumpunt mores bonos collo- quia prava. Quae sententia, tanquam ex tripode (quod aiunt) Apollinis profecta, eruditorum calculis approbatur. Etenim in utramvis partem mirabilem energiam possidet oratio. Proinde cum lectio ipsa (ut per analogiam philosophemur) * colloquium quoddam sit, non video, quo pacto ex aethnicis dumtaxat Uteris sancti mores hauriri queant. Iccirco cum christianos Christiana doctrina deceat, si hos Io. Francisci Picia) hymnos diligenter et saepius perlegeritis , futurum spero, ut eruditionem baud vulgarem non sine pietate adsequamini. His enim hymnis (ut auctoris ipsius utar verbis ad amicum quendam scribentis) universa pene et divina et naturalia et moralia praecepta vel comprehenduntur vel insi- nuantur. Ex commentariis vero non tam theologica dogmata et vocum significantias quam fabularum mysteria, Graecis citatis scriptoribus, Athenaeo, Eustathio, Stephano, Dionysio3) et hoc genus aliis apertis- sime cognoscetis. Valete.
Dedikationsepistel zu: Ioannis Francisci Pici Mirandulani hymni heroici tres. S. 1. e. a.
S. 36. Anm. 7) in Paris, stand mit vielen deutschen HnmanisteD, die ihn in Frankreich kennen gelernt, im Verkehre. Er wurde zu Asch bei Brtissel 1462 geboren und starb 1535. Er ubertrug Brants Narrenschiff ins Lateinische, ahmt es in seinem Schiffe der Narrinnen nach (Stultiferae naviculae etc. Ar- gent. 1502), war auch sonst als Dicbter und Herausgeber geschatzter Klassiker- au8gaben thatig. Cf. A. Firmin Didot, Essai sur THistoire de rimprimerie, und Saint-Genois in der Biographic nationaie de Belgique I, 610 ff. Vgl. auch das Urteil des Erasmus in dessen Ciceronianus und Briefen. 23. 1) Der Vers des Menander wird von Paulus citiert I. Eorinth. 15, 33.
2) Cber 1. F. Picw von Mirandola p. 2. Anm. 6.
3) Griechische Grammatiker: Athenaus (um 210) wurde der Varro der Griechen genannt; Eustathius, Metropolit von Thessalonike, Eommentator des Homer, lebte im 12. Jahrbunderte. Stephanus ist wohl der im 5. Jahrhunderte lebende St. Byzantinus, Dionysius aber D. Thrax. Ed. G. Uhlig (Leipzig 1884).
Digitized by
AN JACOBUS FAVRE. 41
24. An Jacobus Favre (Dedikationsepistel).
Basel 1. Marz 1512.
Beatus Bhenanus Selestensis Iacdbo Fabro Stapulensi praeceptori
suo S. D.
Literas tuas et elegantissimas et optatissimas Argentorati mihi red- didit Michael noster Humelbergius, bonis disciplinis mirum in modum ornatus, quas vix dici potest, quanto ardore into xrjg fidovrjg gestiens etiarn perlegerim. Ex illis enini intellexi tui Beati te nunquam inter- oblivisci. Qui etsi in Uteris parum sit adsecutus et exterae nationis, a te tamen ut a doctore discipulus arete diligitur. Qua in re candorem tuuin agnoscere licet, qui cunctis prodesse cupias, Gallis, Italia, Germa- nis, Britannis et Hispanis, aequali in omnes amore succensus. Verum ab hac genuina morum tuorum dexteritate quidam non obscuri nomi- nis vir, quern etiam ob eruditionem plurimum amo, ex aula ducis Lotha- ringi dig Slcc ticcOcov (ut aiunt) dissidet. Is enim erga Gallos supra quam dici possit affectus, inclytos Germaniae populos multis nominibus lacerat. Sed nescit certe, quam suo principi rem minime placentem faciat, cuius illustris genitor iam deploratis rebus et exitio proximis ad Germanos velut ad sacram ancoram (ut adagio dictum est) confugit. Ceterum quod nos barbaros ille vocat, non usque quaque auditu intole- rabile est. Nam et Galli eadem ratione barbari erunt. Quis enim non barbarus nascitur, quis non barbarus permanet, nisi liberalibus discipli- nis mentem excolens inscitiam exuat? Neque desunt apud nos viri de- tersa barbarie omnem Latinorum splendorem complectentes. Habet enim inferior Germania Erasmum Roterodamum, utriusque linguae callentissi- mum, quern ille suae Galliae plus iusto addictus a nobis mordicus auferre conatur. Habet item Iodocum Badium Ascensium, mihi summum ami- cum, et Hermannum Buschium Monasteriensem1), Moguntia Theodori- cum Gresemundum, Alsatia Iacobum Vimphelingium, Iodocum Galium et F. Conradum Pellicanum Rubeaquenses et Sebastianum Brantum, Basi- lea Guilelmum Copum2) et Amorbachios. Sunt in Suevia Ioannes Capnion Phorcensis, totius Europae decus, Conradus Peutinger Augustensis, Engel- hardus Scintilla2 a), Georgius Symler 3), Udalricus Zasius, Henricus Bebelius4),
24. 1) Hermann von dem Busche (1468 geboren, f 1634), der erste humani- stische Wanderlehrer, aber auch der „Kla88iker des deutschen Humanismus44. Vgl. fiber ihn Liefsem, de Hermanni Buschii vita et Bcriptis, Bonn 1866, und den Aufsatz von L. Geiger in der Allg. deutschen Biographie.
2) Wilhelm Copus, Arzt und Humanist, als ttbersetzer des Hippokrates und Galen bekannt, war in Basel geboren T diente auch dem Erasmus als Arzt (1626). Cf. die Briefe des Erasmus und Hutteni Opp. (ed. Backing) Suppl. IL p. 348. 2a) Obersetzung^nr Funk.
3) tJber den Philologen und Juristen Georg S. cf. Horawitz, Nationale Geschichtschreibung u. s. w. in Sybels Hist Zeitschrifb XXV, S. 82, und Grie- chische Studien I (Berlin, Calvary, 1884) S. 14.
4) ttber den ausgezeichneten Humanisten H. B. vgl. Zapf, H. B. nach
Digitized by
42 AN JACOBUS FAVRE.
Iacobus Philomnsus5), Io. Brassicanus *) et Michael noster Humel- bergius. Habet insuper ager Noricus Hieronymum Aleandrum Motten- sem, Latine, Graece, Hebraice Chaldaiceque eruditissimum hac tempe- sfcate, magna nobis celebritate, varios utriusque linguae authores apud Parisios publico enarrantem, de cuius multiiuga eruditione alias ad me scripsisti, et Cuspinianum 7), oratoriam Viennae profitentem. Sunt et in Thuringia Mutianus RuflPus8) et Petrus Eberbachius9). Quos viros nomi- natim huic epistolae inserere placuit, ut et tu non ignorares Germaniam omnem ad politiores literas sese belle accingere. Neque cunctos recensere volui, quod sane magnum negotium fuisset, sed ex eorum albo non- nullos, qui reliquis ducum instar viam disciplinarum foeliciter aperiunt. Porro ab horum instituto minime alienus est Io. Stabius10), excellens mathematicus, qui agens in aula Maximiliani Augusti variis subinde cho- rographiis ilium oblectat11). Neque enim hie invictissimus Caesar (ut paululum digrediar) a literis et Musarum commertio abhorret, sed Lati- nos scriptores nullo intercedente interprete probe intelligit, qui olim a quodam magni nominis theologo interrogatus , si quando veterum histo- rias perlustrando commentaria Iulii Caesaris legisset, comiter et mansuete
seinem Leben und seinen Schriften, Augsburg 1802, den Aufsatz Geigers in der Allg. deutsch. Biogr. , Horawitz, Analekten zur Geschichte des Humanis- mus in Schwaben, Wien 1877 u. 1878, and den Artikel Benders in Schmids Encyklop&die d. gesamten Erziehungs- u. Unterrichtswesens.
6) Jakob Locher (beig. Philomusus), ein tfichtiger Philolog und Horaz- editor (1471—1628), bekannt durch seinen Kampf mit Zingel und Wimpheling. Cf. Hehle, der schwabische Humanist Jakob Locher Ph. Program m des Gymna- siums zu Ehingen 1873, 1874, 1875, und Geiger, Renaissance und Humanismus, S. 360 ff.
6) Johannes Brassicanus der JUtere, ein verdienstvoller Schulmann und Philologe in Schwaben, cf. Horawitz, Analekten zur Geschichte des Humanis- mus in Schwaben 6 ff. , und L. F. Heyd, Melanchthon und Tubingen, Tflbin- gen 1839, S. 28. 30. K. Steiff, der erste Buchdruck in Tubingen (Tubingen 1881), S. 46. 85 u. bes. 122.
7) Johannes Cuspinian, Diplomat und Gelehrter (geb. 1473, f 19. April 1529), Macenas der Humanisten, cf. fiber ihn J. v. Aschbach, die Wiener Uni- versitat und ihre Humanisten, S. 284—309, und Horawitz in der Allg. deut- schen Biographie.
8) Das beste Bild dieses Patriarchen des Erfurter Humanistenkreises giebt Kampschulte, Universitat Erfurt 1858 — 1860 (Trier 1858. 1860). Vgl. auch C. Krause, Eoban Hesse (Gotha 1879). Die Briefe Mutians gab im Auszuge Tentzel, Supplementum historiae Gothanae 1708. Es steht ubrigens eine Aus- gabe samtlicher Briefe von Krause in Aussicht.
9) Petrejus Aperbach (Peter Eberbach), 1480 geboren, starb um 1632, Mit- glied des Erfurter Humanistenkreises, Freund Huttens und Hesses. — Cf. Brief- sammlungen von Mutian und Reuchlin.
10) Joh. Stabius, Mathematiker uud Humanist (aus Steyer in OberOster- reich, f 1622), von Celtis gekrttnter Dichter un^Astronom, Lehrer des Colli- mitiu8. Uber ihn Aschbach, a. a. O. besonders 362—374.
11) Dieser interessante Brief bildct ein gutes Seitenstfick zu der Revue deutscher Leistungen in Wimphelings Germania und Fr. Ircnicus* Exegesis Germaniae.
Digitized by
AN JACOBUS FAVBE. 43
(nt assolet) respondit nimium ilium sibi tribuere, indicare volens Julium etiam victum se victorem profiteri. Is inquam Stabius rarum et multis saeculis non visum opus Gregorii Nysseni12) quodam in loco reperit, quod Richardus Burgundio Pisanus13) aut Foederico Aenobarbo Caesari Augusto, omnium gentium terrori, qui Patavinam academiam primus in- etituit, tralatum dicavit, aut Foederico II (id enim incertum est, cum sub utrisque floruerit) sed tarn indocte, tarn ineleganter, ut legi possit, intellegi nequeat. Quare cum id Matthias Schurerius14), municeps meus, ex Vienna Pannoniae, quae illustrissimorum Austriae archiducum regia est, imprimendum recepisset, non passus F. Io. Cono Norimbergensis 15), praeceptor meus, tam nobilem authorem ineptissimis et plus quam Gothi- cis dicendi abusionibus undique scatentem, tam foeda barbarie detui-patum in publicum prodire, sed inter librariam Graecanicorum codicum suppel- lectilem, quae hie apud divum Dominicum ex testamento cardinalis Ra- gusini derelicta asservatur, quibusdam capitibus sparsim inventis, suo labore et studio effoecit, ut depulsis tenebris, quibus incultior tralatio oflundebat, nitidior cognobiliorque in lucem exierit. Is itaque divinissi- mus pater omnium primum de homine philosophatur deque creationis turn ordine turn ratione. Ubi ostendit, quanto ingenio supramundanus opifex hominem praesertim et reliqua produxerit, quae legentem eo per- fections ducunt, ut miram illam decentissimamque sensilium conditionem suspicions in conditoris admirationem subvehatur. Nam quemadmodum in excellenti opere industriam suam exprimit artifex, ita et deus sapien- tiam suam maxime in hominis effictione non obscure declaravit, ut Nico- laus Cusanus, omnium pie philosophantium princeps, multis in locis com- monstrat. Hunc etenim utriusque mundi copulam constituens praeclaris- simis dotibus insignivit, intellectum enim ei tribuit et liberum arbitrium, excellentissimum munus et summae libertatis, qua deus cuncta creavit, nobile vestigium. Deinde de anima contra Aristotelem et alios philo- sophos acriter disputat, ut pulchriora hiis nusquam me legisse crediderim. Postquam elementorum naturam ac animae vires virtutesque sensuum et organa recenset, subiungens mox de electione voluntarioque et involun- tario dissertationem, quam liber de fato excipit, dignissimo sermone de
12) tJber den Kirch envater Gregor von Nyssa cf. Heyns, de Gregorio N. diss. hist, theol. Lugd. Bat. 1835, und Uereog, Encyklopadie fur protestantische Theologie (MOller).
13) Burgundio Pisanus (Johannes), Richter zu Pisa und Glossator, f 1194.
14) Vgl. oben p. 16. Anm. 3a u. p. 86. Anm. 6. Wie u. a. Erasmus iiber inn und seine Offizin nrteilt, mag folgende Aufserung aus einem Briefe desseiben (Opera III. 1533) beweisen: Qua quidem in re (typographica) tu mihi duplici nomine laudandus videris. Primum quod pro tua non vulgari eruditione proque acri iudicio ea deligis quae ad veram eruditionem conferant. Deinde qood ingenuo quodam erga bonas literas amore, nostris studiis potius quam tuis scriniis consulere gaudes, unum hoc agens, ut libros quam optimoe, quam emendatissime excusos in lucem emittas ... Ex qua (sc. Schureriana officina) iam persuasum est nihil proficisci, quod non sit et authoris elaboratum ingenio et tua cura castigatissimum.
15) Uber Johannes Kuno (Conori), Dominikaner aus Ntlrnberg, vgl. Nr. 21, S. 39. Anm. 3.
Digitized by
44 AN JACOBUS FAVRE.
providentia finem operi imponente. Quae omnia mihi ad hoc conferre videntur, ut homo dignitatem suam agnoscens bene vivere discat. Quam si diligenter consideraret, facile induceretur, ut cuncta vitia veluti teter- rimam pestem defugeret. Et certe cur homines plerumque peccent, in causa est propriae dignitatis oblivio. Solus enim homo inter res creatas saepiuscule a suo fine aberrat, reliquis omnibus in suis officiis continenter perstantibus, ad quae natura producta sunt. Idcirco quis non philosophiam vel maxime laudarit, cum haec hominem in sui ipsius cognitionem adducat. Laudabiliorem tamen censeo, quae a christianis profluens eorum, quae ad hominis salutem attinent, simul admonet, velut haec subtilissima divini Gregorii Nysseni doctrina, quae cum multorum errores coarguat, solidae veritati innititur. E cuius penu sanctissimus pater Io. Damascenus non pauca, cum sententias patrum colligeret, mutuatus est, quern tu superiori- bus annis diu ignotum et semilacerum ad studiosorum utilitatem reconcin- nasti 16). Vellem autem, clarissime vir, ut sicut Damascenum celeberrima Parisiorum academia iam pridem favorabiliter, ita et Nyssenum Damas- ceno antiquiorem minime neglectui haberet. Discent hinc studiosi multa et scitu dignissima sine altercatione, sine rixa, de quibus saepenumero in comitiis eruditorum superbius quam utilius disputatur. At proh dolor, multorum animi hac opinione persuasi sunt, ut sacratissimam theologiam sine sophismatibus constare non posse arbitrentur, ovrco diayivrioxsw %ccX€- nbv TtQayfi iarl SIkcuov, ut non minus scite quam vere Penia Aristo- phanica dixit17). Ego vero huius operis utilitatem apud me perpendens, cum id ante praeceptor meus obeliscis undique confodisset, etsi aliis rebus et maxime literarum Graecarum studiis praepedirer, excribendum duxi. Quod mihi tanto difficilius fuit, quanto vicinius turn nundinae Germanicae instabant, chalcographis promissum exemplar exposcentibus. Plenum itaque laboris negocium extitit adeo, ut opus mihi fuerit iuxta illud Luciani de Demosthene avvatycct vvuxaq imitovoig i^iiQcciq. Inter describendum autem Burgundionianae tralationis stilum ubique fere evexi 18), ne tarn rustica barbarie deterriti lectores , veluti de Nilo canes, ut vetus verbum usurpem, biberent et surgerent. Burgundio enim ver- bum verbo reddens Graecorum a%rjfiaxcc ad Latini sermonis proprietatem nequaquam reduxit, quo sane fit, ut nullus sensus etiam curiosius intro- spicienti nonnunquam elucescat. Verum in emendando non omnem pror- sus barbariem extirpare potuimus (nova enim omnino tralatione opus fuisset), sed levigantium instar intolerabiliores salebras abrasimus, aliis quoque amplius poliendi materiam relinquentes. Ea propter, observande praeceptor, divini Gregorii Nysseni in publicum prodeuntis patrocinium suscipe, quem, etsi verborum phaleris atque ampullis minime intumescat, certe scio neutiquam spernes, sed altissimam eius philosophiam pluri-
16) Erschien als: Theologia Damasceni. Ioannis Damaeceni de orthodoxa fide liber, interprete lac. Fabro Stap. Paris ap. H. Steph. 1507. 15. April. 4. Correctore Beato Rhenano; dann noch Venetiis 1614, Basileae 1635, 1639. Mit Kommentar von Clichthoveus, Paris ap. H. Steph. 1512 u. 1619.
17) Aristoph, Plut. (ed. Dindorf) v. 568 (678).
18) Der Druck hat exexi. Vielleicht liefse sich auch erexi setzen; an ein falsches Perfekt von exseco wird kaum zu denken sein.
Digitized by
VON CONO. 45
mum admiraberis, commendabis, efferes. Et interpolationem nostram boni consule. Die verbis meis salutem Iodoco Clichtoveo theologo et Roberto Fortunato, optimis literarum patronis. Bene vale et Rhenanum tuum mutuiter ama.
Ex Basilea Calendis Martiis an. MDXII.
Dedikationsepistel zu der ttbersetzung von Gregorii Nysseni oratio etc., die dem Werke: Divini Grregorii Nyssae episcopi etc. libri octo etc. angehangt ist — Dieser Brief schliefst sich nnmittelbar an den von Favre an Rhenanus vom 24. Juni 1611 (Nr. 20 oben) an.
25. Von Cono (Dedikationsepistel).
Basel. 7. Marz 1512.
F. Io. Cono Norimontanus Beato Ehenano Sdestensi S. P.
Gregorii Nyssae episcopi librum, quern de homine nominant, olim a Burgundione Pisano, Friderici imperatoris praefecto, vel indocte e Graeco versum vel vetustate temporis aut librariorum inertia deprava- tum, nativo splendori restituendum, ut par est, hortaris et efflagitas, in- dignum arbitratus tarn doctam tamque praeclaram tanti viri philoso- phiam, Attico lepore defluentem, peregrina Gothicaque barbarie oflundi, tit neque legentibus sensa elucere possint, immo fastidium ilia barbaro- latina (ut ita dicam) structura et vocum extorta affectataque fictio in- gerat. Efficit id sane (ut pace tua dicam) animi tui proba beatitas et beata probitas. Quid enim te non vel beatum dixerim, qui in hoc foelix aevum incideris, quo non solum inter cetera ingenii et fortunae praeclara dona defecata ilia et pura pbilosophia Peripatetica a diserto illo et cele- berrimo philosopho Iacobo Fabro apud Parisios sis initiatus et eruditus, quern non indigne philosophum daidctXoyQaqxoxaxov dixerim, quippe qui ut alter Daedalus faber carpento ornato affabre fabrefacto philosophiam Aristotelicam eleganti stola et phrasi decoratam cunctis aspiciendam in- vexit. Verum etiam ultra hanc ad Platonicam philosophiam, immo christi- anam Gregorii Nysseni, quae non solum sapientes, sed etiam beatos efficere queat, animum vertas, aliosque ad amplectendum adducere con- tendas, quod utique non nisi beati proprium esse dixerim. Si enim divo Aurelio credimus, beatus est, qui sic rerum investigat rationes et ordines, ut rerum et cognoscat et diligat autorem et cunctis id agen- dum velit et conetur. Tua igitur animi benivolentia provocatus, mi beate Rhenane, quod saepe rogasti, aggrediendum statui, confisus im- primis dei dono, qui veluti bonus pater praestat bona petentibus se, deinde exemplaris Graeci quibusdam capitibus et fragmentis in nostra bibliotheca repertis instructus, illis denique Graecis dicendi proprietatibus animatus, quas potissimum a praeceptore meo in utraque lingua diser- tissimo, Marco Musuro Cretensi1), nuper in gymnasio Patavino didici,
25. 1) Marcus Musurm aus Retimo, lehrte seit 1453 Griechisch zu Padua, wurde 1516 nach Rom bernfen und Erzbischof von Ragnsa, f 1517. Er dich- tete eine Elegie anf Plato, schrieb Epistolae diversoram philoBophoram etc.,
Digitized by
46 VON CONO.
antea vero Venetiis sub Aldo Romano veluti parents et initiatore. Ad- dam et Scipionem Carteromachum2) eruditorem perhumanum (et hos humanitatis gratia tibi nomino). Quod itaque Burgundio versione sua, ne dicam inversione, verbo verbum reddens foedavit, Graeca quidem bona et lepidissima sordidis Latinis immergens, tibi rursus emaculare et ad meliorem frugem referre studui non sine multa et assidua lucubratione. Cum enim translationem illius inter legendum introspicio, Latina con- ferendo Graecis, „crede mihi isti tabulae fore librum persimilem, cuius veluti egri somnia, vanae finguntur species, ut nee pes nee caput uni reddatur formae"8). Sed placidis coeant immitia. Verum nullo borum animo fractus per verborum portenta et sensorum vepres, tametsi omnia scatere mendis, omnia inversa, cuncta fere Gothica et peregrina contem- platus, a capite ad calcem usque transcurri. Quam molestiam verbis xrjg /dicovrjg xrjg (irjXQog 'Ayoodtxrjg apud Homerum consolantis temperavi: TfoXa&i, xixvov ifiov, xccl av<x<5%EO xr]dofiivrj7teQ^ TtoXXol yccQ dy xXrjfUv 'OXvfiTUct doificcr ixovreg1). Parum autem hoc pacto vel mihi vel tibi satisfactum arbitratus, illud Virg.6) animo pensans:
Nee vidisse semel satis est, iuvat usque morari, iterum atque iterum a carcere , ut aiunt, ad metam usque libri incedo, sem- per inveniens, quod emendatione indigeret. Atque in hunc modum totam hyemem (re fortassis utiliori neglecta, divi Chrysostomi inquam traductione) absumo. Inter haec quid praeclari egerim, tui sit iudicii; ego id conspicio, quod amphora cepit. Institui, currente rota vix urceus exit. Si sustines, verum dicam, facilius, purius et elegantius librum hunc tibi recentem e Graeco vertissem, si integrum exemplar succurrisset, quam quod haec Burgundionis interpretamenta, non tarn operosa quam enervata, tibi lecturo non nihil emendata, ne dicam culta pro tuo fortassis desyderio nunc offeram. Quis enim non novit difficilius inveterata et confracta revo- care quam nova cudere? Effeci igitur tuo nomine, quod potui, Graeco exemplari deficiente undequaque conquirens, unde reliqua resarcirem. Hinc multa ex Basilii Magni hexamero Graeco emendavi et Helia Cretensi6) ac Io. Damasceno, qui verbotim etiam multa capita divini Gregorii Nys- seni, tanquam eo longe posterior suis sententiis inseruit, quern prae- ceptor tuus Iacobus Faber nuper Latinitate cultiori decoravit, utinam tamen non inter aulicorum (ut ipse ait) tumultus et diversoriorum an- gulos. Nihilominus maiorem Burgundione laudem faciliori opera com- meruit. Ceterum absit a me haec indignitas, ut Burgundionem, itctqu- q>qa<Sxr\v ilium Latinae linguae ignarum, vel operosum illius studium et
edierte Ausgaben des Aristophanes, des Etymologicam magnum, des Hesychius, Pausanias, Athenaus und der Oratores Attici.
2) Scipio Forteguerri oder Carteromachus, geb. zu Pistoja 1467, f nach 1511, war ah glauzender lateinischer Redner bekannt.
3) Hor. Ars p. V. 6 — 9. Der jetzige Text lautet mehrfach anders.
4) Horn. U. V. 382 f. Mehrere Fehler der Vorlage sind hier stillschwei- gend verbessert. ' 6) Verg. Aen. VI, 487.
6) Ettas Cretensi8i Metropolit von Kreta, lebte im 8. Jahrhundert und schrieb u. a. Scholia in orationes Gregor. Nazianzeni. Gegen die Echtheit dieser Schriften wurde schon friiher Zweifel erhoben. Basilius der Grofse war be- kanntlich Freund Gregors von Nazianz, f 380.
Digitized by
VON CONO. 47
conatum ab omni prorsus laude proscribam, quin potius illi gratias non mediocres habeamus, cuius occasione nostra clariora reddere potuimus et quasi in sordibus repertum aurum suo nitori restituere. Absque enim Burgundione nee penitus baberemus hanc praeclaram Gregorii Nysseni pbilosophiam. Demusque potius hoc horrisonum et Gotbicum dicendi genus temporum vitio, quo omnes bonae artes et cultiores literae se- pultae erant et quasi extinctae. Quid quaeris? Nonne Burgundio prae- fectus votis omnibus optasset, ut Gregorium Nyssenum suo decore Attico incedentem vel Liviana eloquentia aut Ambrosiana gravitate imperatoriae maiestati potius quam Sarmatica sua eloquentia horridula et incompta protulisset atque consecrasset? Quis enim nollet, lumen sub modio con- ditum, ut amicis luceat, super candelabrum poni? Sed non poterat divo Friderico Caesari praeclarius quiddam afferre. Ceterum quales tu nostrae aetatis plerosque censes xovg fidfiovg WKtoitOQtvxovg %al (pdocxorelvovg, qui classicos illos scriptores, quos deus, omnium donorum et sapientiae largitor, quondam tam praeclara et culta edere afflaverat et diu sepul- tos rursus saeculo nostro restituit, hosce infodiendos vel exturbandos velint? Nisi fortassis arbitrentur nihil sibi profuturam illorum elo- quentiam, cum talem ipsi habeant, qualis mulieribus etiam largiter arridet. Sed quid haec tibi condolenti ingero? Ad Gregorium tuum redeo. Hunc tibi tanquam hyemis istius lucubrationes reddo. Hunc tibi etiam ex Graeco fonte emaculatum a portentosis saltern voculis et niinime Latina dictione et phrasi sua sensa ex omni fere parte redolen- tem profero et assigno. Tibi edendum potandumque (ut per iocum co- mici verbis utar) propino. In quo etsi non sit par fama labori nee officio in te meo satisfecisse videar, animi mei tamen conatum et beni- volentiam aequo animo iv tuvvq dioQ&oiasi suscipias velim. Porro quod ad stili illustrationem attinet, tu Aristarchus7) esto. Cum enim per te sapias ingenio facili praeditus et Latinam pbrasim calleas, de tuo Gregorio fac ut lubet. Et vel sic talem sinas, vel cultiorem redde, quod tibi aut ceteris forsitan lecturis noveris fore conducibilius. Id dumtaxat te hortari duxi, ut cum Peripatetica pbilosophia a tuo eleganti et docto Fabro sis institutus imbutusque, Gregorium hunc beatum pontificem et verum pbilosophum beate legas, huius innitaris sententiis, cuius pro- fecto pbilosophia beatiorem te ceteris ethnicis philosophis reddat. Nee tamen cum huic incubueris, pristina tua pbilosophia frustrabere aut rele- gare cogeris, verum tam humana quam divina certius beatiusque ex isto intelliges, uberiorique foenore etiam Platonis divini dogmata cum Aristo- tele intueberis, quae ille una cum fratre suo Magno Basilio et ceteris clarissimis sui aevi scriptoribus amplexatus coluit et praedicavit, tan- quam diviniora magis ac philosophiae christianae accomodatiora %ot\ pa- naQaQi^ofUvri noXXov. Insuper praeter utramque philosophiam habes hie et mere christianam, quae suos cultores vere beatos efficit. Tractat enim sine velamine et aenigmate, sine numeris Platonicis et figuris, quae Cice- roni obscurissimae visae sunt, de hominis constitutione et eius conditore, quam excellentem, quam nobilem videlicet eum fecerit, deinde quod ad
7) tlber den alexandrinischen Grammatiker AriBtarch vgl. K. Lehrs, de Ari- starchi stad. Horn. 1836 (Lps. 1865).
Digitized by
48 VON CONO.
corpus attinet, quam communem, consortem et participem ceteris effe- cerit, et quo pacto aliis rebus terrenis, quibus eum praefecit, uti de- beat, et suis maxime rebus, corporalibus et spiritualibus, exterioribus et interioribus, quae rationi pareant et quae non pareant, de actibus humanis, qui nostrae potestati subiiciuntur, non fato. Demum in pro- videntia suam philosophiam concludit. Pulcher horum omnium connexus et ordo et scitu dignus homini, hoc in libro nobis sub compendio pro- positus et commendatus, nosse quidnam simus, ad quidnam victuri gig- nimur, quis ordo nobis datus, qua humana locati simus in re, quid sit, quod circa nos, quae extra nos, quae in nobis, (quae ex nobis) quis actio- num nostrarum auctor, quam liberi agendo, quam proni in malum, difficiles ad bonum, in his tamen omnibus non sistere nostram cognitionem, sed ex his mente ascendere praecipit, ad naturae videlicet autorem, intelligentiae datorem et charitatis (qua recte vivitur) inspiratorem , ut eum cogno- sces studeamus, sine quo nulla creatura subsistit, sine cuius gratia nihil recte novit et appetit, sine cuius providentia ad interitum tendit. Vigi- lanti ergo cura noster Gregorius suo libro docere nos conatur, quatenus colamus opificem ut deum, grates agamus ut redemptori, veneremur ut patrem, metuamus ut dominum, imploremus imbecillitatis nostrae vali- dum auxiliatorem. Commendemus nos tandem divinae providentiae, non fato illi philosophico, ut omnium autor de sua creatura disponat et pro- videat, quod ei noverit utilius profuturum. Haec est, mi Beate Rhenane, vera et beata Gregorii nostri philosophia, quae suos cultores etiam hie beatos reddere parat, si ista sciant, dum tamen quae scierint, agendo perficiant. Porro id tibi adiicere minime negligendum duxi me inter em en dan dum ipsas Graecas voculas, quas repperi, restitutas quidem, in- tegras reliquisse, imitatum non tam illius viri pium studium quam af- fectum. Neque enim adduci possum, ut credam id ei ex ignorantia con- tigisse, quippe qui difficiliora Latina reddidit, sed ut vel usui se illius temporis accommodaret, quo voces illae familiares erant aut illas nobis domesticas et cicurandas (ut ita dicam) praeberet. Non enim ignoravit probatissimos ante se scriptores idem crebro factitasse, qui ornatus gratia tanquam gemmas integra Graeca suis scriptis inserere non dubitarunt, Ciceronem, Quintilianum, Lactantium8), Hieronymum, Ambrosium9). Qua in re quid sentiendum sit, de illo acri Latinae linguae censore, qui Ethica Aristotelis eleganter quidem traduxit, non facile dixerim. Is enim veri- tus sibi laudis cumulum deesse, nisi ex aliorum erratis laudem captaret, bonum ilium et doctum patrem veteris translationis autorem, morda- cissimo dente in sua praefatione petivit, clamitans neque Graece neque Latine eruditum, quia pauculas voces Graecas non vertisset, quasi id muneris sibi soli a diis hue usque reservatum arbitratus, non animad- vertens illius patris vel pium studium vel industriam, qui sane et has Latine reddere potuisset, qui difficiliores expresserat. Esto autem, quod obiicitur, aequiorem tamen se censorem praestitisset, ille (jLeyakoQQtj^mv
8) Der Rhetor Lactantius Firtnianus lebte im dritten Jahrhundert nach Christus. Cf. Bertold, Prolegomena zu L., Metten 1861.
9) Ambro8tu8, Bischof von Mailand (urn 340—397). Cf. Pruner, die Theo- logie des h. Ambrosias, and Teuffel R. L. G. 986. Seine Werke erschienen 1527 durch Erasmus bei Froben.
Digitized by
VON CONO. 49
luxacpQaOTrjg, nisi elegantissimam illam prae ceteris Demosthenis oratio- nem pro Ctesiphonte fuco suo tuin obliterasset, torn decreta plura, testi- monial testium nomina et leges, unde totins orationis pendet intellectus, omittens detnmcasset. Quodnam igitur gravius piaculum censes vel sua Aristoteli de industria relinquere aut sua praestantissimo oratori inter- praetando navata opera detrahere? Non ergo integris Graecis utentes semper vitio dandi sunt, cum hiis sanctam ecclesiam uti palam cerna- mus. Demum ut noveris, quantum authoritatis et fidei huic clarissimo antistiti Gregorio Nysseno debeas, laudes sanctae vitae et eruditionis tibi ex media Graecia paucis narrabo. Gregorius Nyssae episcopus, frater germanus Basilii Magni, vir fuit eloquentissimus et omnifaria eruditione refectus, aptus potissimum et accommodus his, qui rbetorica vetustate oblectantur. Summus enim et illustris evasit orator nee priscis orato- ribus inferior. Composuit orationem eximiam in Eunomium acutissimum hereticum et volumen admirandum de conditions bominis (quod Basileae in bibliotbeca fratrum nostrorum habetur) Homilias in Cantica Canti- corum et in Ecclesiasten. Sorori quoque suae Macariae elegantem pro- lixumque sermonem de ratione animae scripsit, insuper laudes protho- martyris Stepbani et vitam divi Gregorii Nazianzeni, cognomento theologi. Ceterum de vitae eius dignitate et sanctitate nihil certum tibi affaire queo, nisi quod legisse me memini quasdam epistolas Gregorii tbeologi, qui etiam Nazianzenus dicitur, quo nihil in epistolis elegantius aut eru- ditius vidi, in quibus bortatur hunc nostrum Nyssenum ad egrotationes et adversariorum calumnias fortiter tolerandas. Id tamen tanquam ve- rum coniiciendum datur, quod eo tempore antistes claruerit, quo non humano favore et electione ambitioneque ingerebantur episcopi, sed vitae sanctae merito trahebantur. Nee minus vitae sanctitatem illi, quam fratri eius sancto Basilio tribuamus (quern etiam huic vitae integritate ac doctrina Rufinus10) adequat), quamvis mira eius opera non legamus. Non enim inferior ceteris sui saeculi episcopis cbristianae fidei contra Arrianos et Eunomianos propugnator extitit, adversus quos luculentissi- mam scripsit orationem, quam se sanctus Hieronymus legisse testatur. Vide libellum de illustribus viris sub titulo Gregorii Emisseni. Sic enim imperiti librarii et impressores illius nomen extinxerunt. Postremo co- gnosce, quid authoritatis ceteri illustres viri tarn Graeci quam Latini illi tribuerintr ut eorum exemplo ductus nihil deinceps de illius doctrina hesites. Io. Damascenus, praeclarissimus philosopbus et theologus, tanto hunc prosecutus est honore et veneratione, ut inter scribendum theologicas sanctorum patrum sententias, qui ante se fuerant, multos versus saepenumero, immo integra capita ex hoc libro nostro excerpere et suo textui inserere minime gravatus sit. Helias insuper Cretensis archiepiscopus, vir eruditissimus et disertissimus, summus theologus et tarn Platonicae quam Peripateticae sectae philosopbus, plurima ex hoc codice longo verborum tractu sibi verbotim tanquam suis dictis accom- moda vendicavit, quod ipse in plaerisque locis animadverti. Veniam de-
10) Bufinus (346—410) aus Aquileja bearbeitete die Werke griechischer Kirchenlehrer lateinisch. Cf. fiber ihn J. H. Marzuttini, de Turanii Rufini pr. Aq. fide et religione.
Horawitz-Hartfolder, Boatus Rhonanue. 4
Digitized by
50 DEDIKATIONSEPISTEL ZUR AUSGABE DES GRATIANUS.
inde ad nostros Latinos, sanctum ilium doctorem inprimis Thomam Aqui- natem, clarum ecclesiae catholicae lumen, omni laude, favore, lectione dignum, cui tanta Nysseni Gregorii visa est authoritas, ut in multis etiam difficillimis hunc in robur suarum probationum adducat, quod pa- lam liquet ex summula ilia, quae prima secundae nominatur. Albertus quoque Magnus turn libro secundo de mirabili scientia dei turn in libro de homine, huius venerandi patris ex hoc opere plurima loca in proba- tionis testimonium allegat. Merito igitur tarn clari tamque probati philo- sophi, Gregorii dico librum, summo studio et favore prosequamur, quern sibi tot sancti et docti patres non dubitaverunt habere authoritate dig- nissimum. Tu eum beate et iucunde legas. Vale et deum pro me ora. Ex coenobio Fratrum ordinis div. Dominici exBasilea cursim. VII luce Martii an. MDXII.
Dedikationsepistel aus: Divini Gregorii Nyssae episcopi, qni fuit frater Basilii Magni, libri octo. Argentor. 1612.
26. Dedikationsepistel zur Ausgabe des Gratianns.
Basel 13. April 1512.
Bcatus Bhenamis lectori salutem1).
Si Valerius ille Probus2) magnam antiquitus est laudem assecutus, quod contractis plurimiB vetustissimorum authorum exemplaribus, quae depravata erant, emaculare atque castigare tentaverit, quo non honore Ioannes Amorbachius, suavissime lector, dignus censebitur, qui praegrande Decretorum Gratiaui opus nuperrime excusurus, cum illud recognoscen- dum duxisset (nihil enim temere atque illotis quod aiunt pedibus ag- gredi solet), dii boni, quam insignes manifestariosque errores in illo comperit. Nam glossulas Ioannis Theutonici et Bartholomei Brixiensis3) non modo erratis scatentes, sed et truncatas invenit nominibus tarn cele- brium iureconsultorum saepissime dispunctis. Fuit autem is Ioannes Theutonicus (ut obiter illud adnotem Germanorum gloriae consulturus) quondam praepositus (ut vocant) Halberstatensis. Estque Alberstadium Saxoniae urbs circumdantis planitiei situ amenissima et sacra aede, quam Carolus Magnus, non Gallus, sed Germanus4), divo Stephano protomar-
20* 1) Die Oberschrift und die zwei kursiv gedruckten Worte Germanorum und Fabro sind im Druck rot und mit grofsen Buchstaben ausgefuhrt.
2) Valerius Probus aus Berytos, Kritiker des 1. Jahrhunderts, der sich besonders mit Lucrez, Vergil, Horaz und Persius beschaftigte. Cf. Teuffel R. L. G. 648 ff.
3) Johannes Tcutonicus schrieb um das Jahr 1212 zum Dekret einen Apparatus, welcher gegen das Jahr 1236 durch Bartholomaus von Brescia ver- mehrt und verbessert und in dieser Gestalt in die gedruckten Ansgaben auf- genommen wurde. Walter, Kirchenrecht, 214.
4) Anspielung auf die damala brennende Kontroverse, an der sich Fran- ciscus Irenicus, Wimpheling, Bebel, Peutinger u. a. beteiligten. Cf. daruber u. a. Schmidt, Histoire litter. I, 34 ff. Geiger, Renaissance und Humanismas S. 363 ff.
Digitized by
DEDIKAT10NSEPISTEL ZUR AUSGABE DES GRATIANUS. 51
tyri illic erexit, christianissimusque religionis propagator Henricus Caesar, gente Ba varus, regiis deinde censibus locupletavit, maxime insignis. Idque eo magi3 adnotare libuit, quod Raphael Volaterranus in Gaeographia Alberstadii quidem meminerit: cum vero prope calcem Anthropologiae eos, qui in iure turn divino turn human o claruerunt, fere omneis nomi- natim recensuisset, hunc nostrum iurisperitissimum interpretem negli- genter omiserit, qui tamen inter primos numerandus fuerat. Vixit enim sub imperatore Caesare Rodulpho Habisburgio, Alberto magno synchronus. Quod si quis hunc propter infantiam et indoctas vocum interpretations reiecerit, eodem nomine plures quoque huius professionis damnabit. Neque enim Accursius ipse (ut quidam ait) in omnibus accurrit, sed nonnun- quam instar remorae cunctatur. At haec missa faciamus. Allegationum insuper numeros tarn adulteratos comperit, ut decimus quisque vix cer- tus verusque extiterit. Quid de dictionum inversione referam, quae non tam in glossariis quam in ipso contextu creberrima inventa est: quam ob rem nunc ad antiqua exemplaria et illud maxime, quod Moguntiae olim procusum est, cum impressoria ars id loci foelicissimis Germano- rum auspiciis primum exerceri coepisset, confugere opus fuit; nunc fontes ipsos adire, christianos scilicet doctores, unde haec velut rivuli quidam promanant. Quare, dulcissime lector, hoc Decretorum opus tam labo- riosa castigatione a Ioanne AmoAachio recognitum et a Ioanne Frobenio Hammelburgensi venustissimis typis informatum cura tibi quam familia- rissimum facere. Equidem si antiquitatis studiosi et qui in rebus publicis versantur, magnopere inquirunt, quas leges Atheniensibus Solon dederit, Philolaus Thebanis, Hippodamus Milesiis, Phaleas Carthaginiensibus, An- drodamus Rheginis, Zaleucus Locris occidentalibus, Plato Magnesiis, Chal- daei Babyloniis, Magi Per sis: christianum hominem decere arbitror et maxime sacerdotem non segniter investigare, quae nostri legislators, immo verius legis explicatores (solus enim legislator noster Christus, vivens divinae philosophiae liber) Hieronymus inquam, Augustinus, Am- brosius, Gregorius, Hilarius, Isidorus et veneranda summorum pontificum cohors suis nos scriptis commonuere, ex quorum penitissimis doctrina- rum sacrariis et veterum sanction ibus sapientissimus pater Gratianus, gente (ut volunt) Ethruscus, post Ivonem Carnutensium antistitem, hoc egre- gium Decretorum volumen sub imperatore Caesare Henrico IV. congessit5). Ceterum, optime lector, quicunque fueris, in iure non tam pontificio quam civili belle proficere cupiens , velim hoc meum consilium neutiquam despicatui habeas. Monendus enim quisque mini videtur iuri operam navaturus, ut priusquam hoc studium aggrediatur, morali sit Aristotelis philosophia diligenter imbutus. Hinc enim et virtutum amplexandarum cognitionem et vitiorum, quae semper fugienda sunt, facilem ab illis
5) Dafa Grattan im 12. Jahrhunderte geschrieben, zeigt Savigny IV. 8. 46. Das Jahr 1151 nennt eine Chronik bei Warnkoenig, flandrische Rechtegeschichte, I, 49. Waller, Kirchenrecht, 207, n. 3. Das Jahr der Abfassang ist eben kon- trovers, sie wird eowohl in die Jahre 1227 als 1130, oder 1141, 1161, 1161 ge- setat; WassersMeben entscheidet sich fiir die Mitte dee 12. Jahrhunderts. fiber die Bedeutnng Gratians siehe L. v. Stein, Bildangswesen II, 144 ff. — Ivo Carnutensis lebte urn 1092 als Bischof von Chartres. fiber ibn vergl. A. Theiner, Disqnisitiones criticae Romae 1836 p. 269 ff.
4*
Digitized by
52 AN CLICHTOVEUS.
discretionem percipiet. Id quod turn commodissime officios, cum Ethica Aristotelis a Iacobo Fabro, praeceptore meo, adnotationibus et commen- tariis illustrata tralatione elegantissimi Argyropili et Leonardi Aretini6) altera atque insuper antiqua in uno volumine connexis et per numeros pulchre conciliates, tibi domestica foeceris. Recta suadeo, quibus vel oraculum Apollinis (ut est apud comicum) non verius fuerit. Vale. Basileae ad Eidus April es an. MDXII.
Dedikationsepistel zur Ausgabe des Gratianus, deren genauer Titel fol- gendermafsen lautet: Decretum Gratiani || cum glossis domini Iohannis theuto- nici prepo8iti alberstajjtensis et annotationibus Bartholomei brixienais || com Di- visionibus Archidiaconi | cum Casibus a Beno compositis per Bar. brixi. cor- rects (J et pro clariore intellectu pluribus in locis extensis Q cum Concordia ad bibliam || cum tabula marginalium glossularum, omnium canonum et coucilio- rum | cum Margarita Decreti | cum Additione in margine litterarum, quo minus - culi charjjacteres lineis intercepti citius legenti appareani | Am Eude: Basilea. Mense Maio An. M.D.XII.
27. An Clichtoveus (Dedikationsepistel).
Basel 8. Mai 1512.
Beatus Ehenanus Selestensis Iodoco Clichtoveo Neoportuensi, doctori theologiae, S. D.
Incidi nuper in quasdam Graecas Nazianzeni epistolas, quas prae- ceptor meus Cono Patavii ex libro M. Musuri Cretensis exscripsit, et duas turn comperi ad Themistium Aristotelicum paraphrasten scriptas, Attica venustate praecellentes. Eas mox ob Laconicam brevitatem ver- tere placuit et tibi velut primitiolas meas dedicare, turn propter meam in te observantiam, turn quod non minus sanctum quam eloquentem patrem Gregorium Nazianzenum Tbemistio pbilosopbo amicissimum exti- tisse cognosceres, cuius elegantissimam pbilosophiam eloquentissimus ille (ut nosti) Hermolaus Barbaras1) elegantissime in Latinam linguam tra- duxit. Multum is cbristianis favit. Nam Valentem Caesarem Arriana lue infectum, cottidie in orthodoxos grassantem, sua autoritate per literas (ut Suidas refert) compescuit. Fuitque Constantinopoli sub Iuliano impe- ratore praetorii praefectus. Unde cultissimum de se lusit epigramma, quod in vulgatis twv imyQafifjuitcav libellis Palladae ascribitur, verum in anti- quissimis codicibus in vestibulo Paraphrasium sub Themistii2) titulo legi- tur, in quo se celestium rerum contemplatorem curulis sellae desiderio
6) Leonardm Brunus (nach seiner Vaterstadt Arezzo Aretinus genannt) um 1370 geboren, starb 1444. Uber seine zahlreichen Ausgaben vgL Graesse, Allg. Litteratur-Ge8cnichte IV, 674 f. L. Geiger, Renaissance und Humanimus S. 314. 27. 1) Ermolao Barbaro, 1463 zu Venedig geboren, starb 1493 zu Bom. Sein Hauptyerdienst liegt in den Gastigationes Plinianae, Rom 1492, fol. und a. a., der ersten, auch von B. Rhenanus anerkannten kritischen Bearbeitung des Autors, und seinen Castigationes in Pomponium Melam. Barbaro behauptet, im Plinius 6000, im P. Mela 300 Pehler verbessert zu haben.
2) Themistius (mit dem Beinamen EvcpqaSrjg), der Peripatetiker, lebte um 362. Cf. Iuliani epistola ad Themistium.
Digitized by
AN WILHELM NESEN. 53
captum conqueritur, proinde philosophum meliorem fuisse, ad magistra- tum vero ascendentem deteriorem effectuin. Quare sibi rursus ad pristi- nam conditionem ascendendum, nempe perfectiorem, cum iam sursum descendat, ob initam scilicet praefecturam a contemplatione recedens. Est vero id eiusmodi:
"Avxvyog oiqavlr\g wteorifiEvog ig ito&ov rjl&sg
"Avxvyog aqyvqir\gj ciltiypg*) inaiqioiov. Had'oc xdzco nqetoacov' avafiag Sh iyivov piya %uq&v} Aevqe ctvcL§r\&i xaro, vvv yaq Svco xorr^/fys,
quod ego ad sensum nonnihil respiciens, elegantiam ipsam minime asse- cutus, sic ex tempore Latinum feci:
Caelestem super axem lato argenteus axis
Perplacet, haec res est usque pudenda quidem.
Inferius melior fueras, scandens modo peior, Infera quin scandis, desiliens superis.
Sed iam (ne longior sit prologus quam fabula) audies, quantum Grego- rius theologus Themistio tribuat. Tu foeliciter lege et vale, sed mei memor.
Ex Basilea volanti calamo octavo Eidus Maias an. MDXII.
Dedikationsepistel zu der Obersetzung von zwei Briefen von Gregor von Nazianz an Themistius, die als Anhang zu „Divini Gregorii Nysseni etc. libri octo" (vgL oben Nr. 25) gedruckt sind.
28. An Wilhelm Nesen (Dedikationsepistel).
Basel 5. September 1512.
Beatus Ehenanus GuUielmo Neseno1) Anaxopolitano*) S. D. P.
Facit, mi Guilielme, tuus studiorum amor adeo vehemens, ut te cotidie arctius diligam. Quid enim te non amem, qui tarn assiduus litterarum cultor existis? qui non dilutae auctoritatis scriptores in biblio- tbecam tuam in dies asciscere minime cessas, non modo ex philosopho- rum familiis, sed et theologoruni oratorumqne et plane omnium, qui ad orbem ilium disciplinarum non nihil conferant, qui encyclopedia nomi- natur, quam Tullius, eloquentiae parens, concentum disciplinarum om- nium consensumque appellat3). Hanc ob causam ut et ego illam tuam bibliothecam auctiorem redderem, Platini Plati de Carcere libellum4) et
3) Der Druck hat irrttlmlich cca%og. 28. 1) tJber Wilhelm Nesen, einen der riihrigsten Humanisten, cf. oben S. 6, Anm. 36.
2) Soil eine Gracisierung von Nastatten, dem Geburtsort Nesens, sein.
3) Cicero De oratore III, 6, 21.
4) Dieses PoSm des Piattino Piatti, der zuerst am Hofe des Galeazzo Maria Visconti, dann seit 1470 bei Ercole von Ferrara lebte, ein sehr frucht- barer Dichter war (cf. Graesse, tr&or des livres rares: Epigrammatum et Ele- giarum libri duo, Mediolani 1502), erschien wohl zuerst in Florenz, dann in
Digitized by
54 VON MICHAEL HUMMELBEUGEU. — AN JOHANNES AMORBACH.
Ferdinandum Servatum Marcelli Verardi Caesareatis5) ad te misi. Tu gratus accipe et me at facis ama. Bene vale. Basileae ad Idus Septembris anno MDXII.
Ans: Platini Plati Mediolanensis ad Magnif. Thoinam Tbebanum Bono- nienseni Equitem auratum ac ducalem Senatorem clarissiuiuiu Libellus de Car- cere, item Marcellini Verardi Caesareatis Fernandus Servatus. Argent orati. Schurer. 1513.
29. Von Michael Hnmmelberger.
Bavensburg. 3. October 1512.
Michael Humelbergius Bavenspurgensis Beato Ehenano Selestensi S. S.
Multum me hercle Schurerio nostro debes, Beate carissime, qui et valetudinem tuam prosperam et felix Graecarum studium eruditioneinque praecellentem Uteris ad me suis non parum commendat. De te semper quam optime sentit et scribit. Et nisi tuae lucubrationes maiorem tibi conciliarent gloriam, haberes saltern tuarum laudum Matthiam ipsum praeconem admodum excellentem. Scripsi commodum illi, ut in te lau- dando parcior sit, non quia non dignus sis, sed quod omni hac laude te maiorem sciam, qui te intus (quod dicitur) et in cute examussim novi et quicum salis plus salillo insumpsi. Vale prosperiter.
Ravenspurgi V. Nonas Octobr. MDXII.
Aue dem God. lat. Mod. 4007.
30. An Johannes Amorbach.
Schlettstadt. 2S. Oktober 1512.
Beatus Rhenanus magistro Ioanni Anwrbachio S. D. P.
Quinque florenos, quos ad Argentinenses nundinas profecturus mihi mutuo dederas, iam remitto. Et gratias habeo summas, non minores, cum tibi turn filiis tuis et moribus et doctrina integerrimis aliquando relaturus. Si praeceptor noster id voluerit, curabo, ut quam primum vobiscum adsim. Bene vale.
Ex urbe Selestensi in die Simonis et Iudae apostolorum an. M.D.XII.
Adresee: Magistro Ioanni Amovbacbio civi Basiliensi bonarumque litera- rum propagatori selectissimo tanquam patri.
Aus der Briefsammlung des Michiel Parmentier auf der Universitats- bibliothek zu Basel.
Mailand. Es war seinen eigenen Erfahrungen entnommen. P. lebte noch am 1508. Cf. Tiraboschi, 1. c. VI, 1636 f.
6) Wurde von Marcellino Verardi, dem Neffen des Carlo Verardi (cf. Tira- boschi VI, 1309), nach dessen Drama bei Gelegenheit des mifsgluckten Atten- tates auf Ferdinand den Katholischen in Hexameter gebracht. tfber das Buch siebe Tiraboschi VI, 1310 und Note.
Digitized by
AN MATTHIAS SCHURER. 55
31. An Matthias Schttrer (Dedikationsepistel).
Basel . 2. Febr. 1513.
Beatus Rhenanns Matthiae Schurerio, mmiicipi suo, S. I). P.
Ioannes Petrus Valerianus Belluniensis l) , vir in utraque lingua egregie doetus, reverendissimi Matthaei Langii2), episcopi Gurcensis, Caesarei archigrammatei in urbera ingressum pompamque omnem ac hono- rea , quibus affectus est, eleganti ad amicura epistola descripsit fideliter adeo et graphice, ut cum legeris, rem ipsam oculis subiectam te cernere credas. Hanc humanissimus integerrimusque vir Ioannes Bergmannus de Olpe3) Caesaris plurimum studiosus mihi tradidit, ut alicui eorum, qui stanneis4) calamis libros exscribunt, per mille exempla publican dam4) committerem. Neque vero alius occurrit quam tu, Matthia eharissime, turn quia ob virtu tes tuas amo, turn quia ea, quae ad Germaniae splen- dorem attinent, nullo unquam tempore procudere cessas. Misi itaque tibi Pierianam illam epistolam et Panegyrin Iani Francisci Vitalis5) cum multis doctorum hominum versiculis. Quare Gurcensis non mediocreis tibi habebit gratias, quod de se tarn bene meritus sis, honores, quibus Romae exceptus est, per omnem Germaniam divulgando. Caeterum facile hinc coniicere poteris, si christianissimus imperator Caesar Maximilia- nus ipse Romam veniret, quot ilium poetae suis poematibus certatim essent concelebraturi. Volo item carmen Hieronymi Nogaroli6) comitis, quo Caesarem Vicentiae nomine civitatis salutavit, calci adiicias. Id quod mihi anno superiore conterraneus noster Iacobus Spiegel, Caesareae maiestatis a secretis, candide, ut alia multa, communicavit. Bene vale et me, ut facis, ama, Sebastiano Murrhoni7) meis verbis salutem dicito.
Ex Basilea IV Nonas Februarias anno MDXIII.
Aus Freher, Germanic, rer. script. II, 292.
81. 1) Joh. Petrus Valerianus (Giovanni Pierio Valeriano) aus Belluno warde 1477 geboren and starb 1558. Aufser seincn Antiquitates Bellunenses ist er besonders durch seine Verbesserungen zum Vergil bekannt, cf. Tiraboschi VII, 1267, 2297 und a. a. 0.
2) Matthuus Lang, der bekannte nacbmalige Salzburger Erzbiechof und Minister Maximilians, war ein Freund der Huuianisten, die ihn als ihreu Ma- cenas ehren. Vgl. iiber ihn Ulmann^ Kaiser Maximilian I. 810 ff.
3) tJber den Basler Typograp'hen /. B. von Olpe, Seb. Brants Drucker (1494—1506), vgl. Stockmeyer und Reber, Beitrage zur Basler Buchdrucker- geschichte, S. 128 ff.
4) Der Druck hat stamneis und publicanda.
5) (xiovanni Vitale aus Palermo um 1515 (auch Obersetzer aus dem Grie- chischen) war ein sehr fruchtbarer Dichter, cf. Tiraboschi VII, 1997.
6) Crirolamo Nogarola aus Vicenza findet als Dichter bei Tiraboschi VII, 2034 nicht viel Lob.
7) tJber den gelehrten Sebastian Murr cf. Ch. Schmidt, hist. litt. de r Alsace 11, 36 ff
Digitized by
56 VON MICHAEL HUMMELBERGER.
32. Yon Michael Hummelberger.
Ravensburg. * 5. April 1513.
Michael Hunwlbergius Bavenspurgensis Beato Bhenano Sdestano suo Sal.
F. Io. Cononem, praeceptorem tuum utriusque linguae doctissimum, in fata concessisse non parum doleo, Beate omnium carissime, neque profecto tui causa solum, sed et Germanicae literariae reipublicae. Orbatus enim ipse es praeceptore, et in Uteris illis Atticis recitatore et inter- prete eruditissimo; orbata etiamdum est atque viduata Germanica ilia literaria respublica illustratore perinsigni, qui literatarum literarum mi- cantissimo quodam radio Germaniam ipsam irradiabat; et exteris Genna- nicum agram, alioqui sterilem et durioris glebae, foecundissimum indica- vit, ubi, modo cultius excolatur, vel optimae fruges succrescunt, id est: ingenia mitiora atque amoeniora in dies magis sese proferunt ostentant- que. Porro dolorem tuum non exaggerandum existimo, sed potius lenien- dum, si quidem possem. Quamobrem quum natura semel homini mo- riendum sit, et pallida mors aequo pede pulset pauperum tabernas re- gumque turres1), eoque omnibus pari sorte concedendum sit, quo pius Aeneas, quo dims Tullus et Ancus2), haecque magni dei voluntas sit (cui et nostra subicienda et prorsus conformanda), praeceptoris tui obitum susque deque feras est necessum. Ideoque repulso iusto dolore hinc solatium accipito, quod priusquam illi e vivis decedendum fuit, contigit te in Graecis Uteris (quarum semper amantissimus fuisti) ab illo ingenue eruditum fuisse, et solidissime iecisse fundamina, super quae vel prae- grandes colossos et pyramides atque 'Aya^ixvovsixn (pqictxa (ut Graecis adagio est) struere potes. Quod et operosa et accurata in Graecarum literarum studio diligentia tua cum primis ostendit. Quae in Nazianzeni ad Themistium, Peripateticae hereseos philosophum et rhetora facundis- simum, epistolis nuper a te Latina colonia felicissime donatis, tanquam specimen (ut Plautino verbo utar) specitur8). Itaque gaudeto et in tacito (ut dicitur) sinu exulta, divinumque munus caelitus missum putato. Verum enim me hercule hoc muuus est, quod Cono ille praeceptor tuus non nisi te prius opidme instituto et ingenue erudito ad superos revo- catus est. Caeterum habes tute (ut ferunt) quaedam ab illo relicta frag- menta, quae optima esse non possum non existimare; ilia conlege, et nobis communica atque in lucem ede. Quae enim praeclara sunt, occu- lere non decet, quoniam maxime ad studiosorum utilitatem dictitata sunt et excogitata. Ad hoc me te inhortari velim saepius cogites. Vale et me ama ornaque.
Ravenspurgi Nonis Aprilibus. M.D.XIII.
Aus dem Cod. lat Monac. 4007.
82. 1) Horaz Carm. I, 4, 14.
2) Horaz Carm. IV, 7, 16.
3) Plautus Bacchid. ed. Ussing. v. 396 (III, 2, v. 15).
Digitized by
VON KONRAD PEUTINGER. 57
33. Yon Konrad Peutinger (Dedikationsepistel).
Augsburg. 13. Juni 1513.
Chuonradus Peutinger1) Augustanus Beato Bhenano Selestensi
Salutem I).
Non satis aliquando admirari solebam, Beate (qui singulari tua eruditione vere beatus es), homines, plaerosque ea insolentia tumentes, vel ut dicam potius ignorantiae squallore obtritos, ut etiam si disciplinas maximas profiteantur, eloquentiam ipsam odio babeant, hancque at fuca- tam insectari et devovere nitantur. Adeo omneis, qui propitia, ut aiunt, Minerva bene et Latialiter vel etiam Graece dicere consuevere, quasi abiecto indigno ac etiam turpi nomine poetae, inclamant, dilacerant et boatu suo a puerorum institutione ac etiam urbe pellendos putant. Sed proh inscitiae et facinoris iniuriam. Non omnes, etiam non mediocris eruditionis poetae sunt, nee etiam poetae (de castis loquor) mali sunt, quibus mentem (ut alios christianae religionis viros censores obmittam) Magnus Basilius adbibendam putat, cum virorum excellentium facta aut dicta commemorant. Tunc enim tota mente moveri atque inflammari debemus maximeque conari, ut tales ipsi simus, quales illi fuerunt. Verum ad ignavos atque perditos istos homines reditum facio, qui veram ipsam eloquentiam, et quam (ruditate sua exiccati) gustaverunt nunquam, mordere, lacerare atque confodere student. Haec tamen ab eruditis nostris theologis christianae sapientiae semper coniuncta fuit. Paulus enim Cortesius*), qui in sententias scripsit, divum Aurelium Augustinum et Hieronymum quasi limatiori dicendi genere usos accersit. Quare non iniuria etiam apud posteriores theologos (de eruditis loquor) eloquentia ipsa in precio semper fuit, quae rem exornando amplificat et (ut Cicero ait) non solum ad augendum aliquid et tollendum altius dicendo, sed etiam ad extenuandum atque obiiciendum nobis potissimum accedit. Le- gant rogo isti, qui vix nominandi sunt, sophistae. Dionysium Areo- pagitam, Florentem Tertullianum9), duos Gregorios Nazianzenum et
38. 1) Der bekannte kaiserl. Rat und Gesandte, der als Augsburger Patricier nicht wenig fflr diese Stadt und den Humanismus gethan (geb. 1465, gest. 1547). Seine Sermones convivales griffen in eine gelehrte und patriotische Fehde ein, seine Sammlung der Augsburger Inskriptionen bildet den ersten Versuch dieser Art in Deutschland; fiber semen Nachlalk hat Veith-LotJier, Hiatoria vitae atque meritorum C. P. Augsburg 1768, fiber seine Bexiehungen vol Kaiser Maximilians Kunstbestrebungen Herberger, G. P. in seinem Yerhaltnis zu Kaiser Maximilian I. Augsburg 1861, Nachricht gegeben. Mit Recht be- dauert Lier (Der augsburgische Humanistenkreis mit besonderer Beriickaich- tigung Benin. Adelmanns von Adelmannsfelden, Augsburg 1880), dais noch immei die eigentliche Biographie des ttlchtigen Mannes ausstehe. Vgl. oben S. 37, Anm. 2.
2) Pa%du8 CorUsius aus Dalmatien, papstlicher Protonotar und Bischof von Urbino, wurde 1466 geboren, starb 1610. £r war ein eifriger Nachahmer der reinen Latimtat. t)ber die Ausgabe des Paolo Cortese cf. Horawitz, Ana- lekten zur Geschichte des Humanismus in Schwaben. Wien 1877. S. 42.
3) tJber Q. SepHnUm FlOrens TertuManw (urn 146—220 n. Chr.), den originellen und genialen Kirchenvater, cf. Teuffel, 1C L. G. 842 ff.
Digitized by
58 VON MICHAEL HUMMELBERGER.
Nyssenum, a tuo Conone Norimontano diligentia tua Latinitate donatum restitutumque, Magnum ipsum Basilium, Nysseni fratrem, Originem Ada- lnantinum4), cuius homilias divus Hieronymus et contra Celsum5) Christo impndenter obstrepentem libros sex Christophorus Persona6) Latinos fecerunt, Lactantium item Firmianum, Caecilium Cyprianum et Augusti- nura ipsum et Hieronymum, Ambrosium, Rufinum, Leonem quoque pon- tificem maximum7) et alios innumeros, hos, ut persuasum habeo, isti videbunt minus barbara Latinitate inquinatos nee etiam sordescentes. Quocirca aetati nostrae, tibi et aliis eruditis, qui politiores et Latinas et Graecas colitis literas, plurimum est congratulandura, turn in primis Cortesio ipsi, quod sacras literas ab inculta atque temeraria lingua resti- tuerit, hosce audaces homines politioris literaturae hostes adnotaverit, profligaverit atque vicerit, cui et nos et posteri plurimum debemus. Credo modo et hoc adsero firmiter literarum et doctrinae monimenta aliquantulum luci reddita ac ad claritudinem pristinam evocata esse. Brevique aetas nostra (deum optimum maximum ita rogo) perficiat, ut a caliginosa tempestate, ingenti ista socordia putrique barbarie aliquando et integre liberemur. Quamobrem divinum hoc Pauli Cortesii maximaque philosophia conditum opus feliciter legito atque castigatum diligent! s- sime denuo formis excusum emittito, ut etiam Germanis nobis et uti