. 1.6 Mula aitiogas! rone ^

) dfe ih yf MALUM

fhotti sd tolus rate

LRECEPLCUPTCNAEMLAN

Ya Pe Ph do a Pa Hi pano) 329 223 jm Vea veda Mad tal afe vaa ra Di Ps Pr. , Wiss Aeeanus,

VS Tells Por aH

Teeredoto dod.

|o vidas,

School of Theolog a

LS

1

ueniet Mass detcenu. s Wwfo f cervi

* " DUIS fifty mter Pre mi rece Or et feit oie ER PE RAT Hee deer tipo ode e) er RE Be pe ro ferreas ehe ti dy VA GS: Pro ^S Pr NE Y RU Petra rp Miedo ge Tena MM oa ie bn iy ef Ro qa é69 plea T2 E .

OUT CM t ura- eos AL ELA pins cir irri iras ds 1 SER isis o CN TER EE P EIUS RR TIERE DER RIS chay deaf ala Pr yeh e Eo Pri eene MM OA yt ^ Aat MEAM M LEA a Redi Led RC rere) fototrio E) rete huhs o rilni :

ru Pel gi ^ Pete en: Vetter tierce] ehe fete foPric twr Tir mI aie to rye Cyr Price rg Fete Raja a rr TERES PY en tup e "*

eteie reteer Dado (etg detota ea o oe oits indue io. fona ia Pune fen Rio mine fy y NL m ri t VHS CHO DU CM Hr iyi, trate drin te reddi bread dr ^ : ? [M Je Ie rH Rh Ue Inr fetrhy has e fy 46d ey o ert otavtti Nh Foe ES abra Te et rre Made qhene ho radit ble Sw Pa Nerei Pain dn (into Po Tete eto Tem odo To Àw ne gan quién rto tw' ow Tuin nn Pv n Pen PE RU DUINDL PU READ uper ruleta Rede DER LAUBDIN TC SR ENT MAT

i : DESPACHO Ad) S (Ari Ann i r Ü 4 wixp- ares ibl Arie ord Hh Belus beg rhetor nt ele ade eiuf ee e de ROREM H fers MI,

EL Mele pe Tay oue o rode TES

Me ete Sue n o y eg Sylt sopa hee rdn jewt ou TP Pa Jong Pn e Pe ER tari ein sop?te steer ues afe qo re dore Bei To fd- dale uoo

AMT NP Eti E reo Mese rog e Pre ba er jo Pe

valete atube rs ES N Medo viene ond abe yino Pa EH alo. we nre nr wPafe e aiu io Vy f e] BEI M

SGIDILURI LET ICH

hse w[^ torii ets Üv Vu jul Pure ESSA ETE erui *whei IS MEM Mina norishwhelejg festo ia |o P oituilo Siu! Mn je iR vL tat 3v fre bebe he mae o Iu m pHei v Ye e Po nado ovo Mg! vTRP SIT eren Rol Ld MIRA ( Às 14.10€

ivi-twiefe,

x

fel- roga t Mit tuia peru

abrenets io p Utd uL ducc Pipe ied LEES 4 rgpeiptor

MPrrerr hen

dire unn

tiran Ln ui

Mts yp SE oreet Me Ri La d Xiriefef- Me n

tfehibo eto Setsb ears - Fwtifs ^ta fien Ta et

à IAM HIMIM EIE vetusta ie jn tea nue wine J Pen yc Penne etw "i ; ^ ES Yr atem nem tuat, LA MÁLYC en ite ahead Dno lof de 1h dbtelo ep Mtr Ma portrhvgn conmwi edel] bn Lm m on eR eg LV n 27v retedopalh Co Fee riv dor Tw Ing D enano je o 5 ; , e Jos erp dm qahetn goto idet es Fem m made ttt nl * " WA wi 4 eieeuicrtir roetapept e MUI Dr tuy YHieWeiele y terim Peer ] i Hii eromie ur noe] 1xda vts r ts 3e hmi fin he LE RIUn d. L : Peg t dun ditte ehe, [ un bow D Paqi? ed unt ta MGE UU *e UTR Nri ' HM M Leo d €. ] "mu " Yobe*riu tpi er AMAT db: UE y . à i H8 dH m »-t p" ; , ] Ap Irene ree * 1 n tipor debe Tings E " M rri etw rtis « 6. " faite rit niet rh im rom apt imi road H P 1 ; tie rrcratre mnm ; T / tí eee! efe yit ooh I a wer lo; io vo i » yonyoti vet I MLALTI thor a ; eheu Hn AT ; " a 1715 nn. AXI a . a "t , [i qt eitarein i uta cu, m dac M M ree om a leto HN ; M jJo0R dom ; 7 UAOIN tieu ey ge ita lviele fui: rennen * is 5 its ' jt. j PUB TU DH c ele fe o ar ui) 1 , ] TAM Ar et "n MIC EM VEMM WE aset 5 tret DEM PLORA «lebe ey pl ape| pés ov a S al df HDD ETUDES di 2n , ' quatur am DUAE MET EHOEH SA Tr AURIS Dee» Ln E I8 1 D ' 7 ' " Sew! sis ta eta des L ' TAM " 4d. ] * n2 TH, Hy doma H ' " 4 itle way am ari " » IEEE] "t de bieten iat gip

D : « id $414 jo - H ; pie re E h LATTEPETI H E " bd L] * * Ó E . " . NEN " 181i Mie ots " ] m ORE " . " 5 4 ae : ' ^ "m MP D & Hoa etm rF * [Er] L 4 ERLLDNIT ML E . " a Jg ! ' rn z * 4 (Mats ED IMDUTM d D i Jj H noter rH Gen "TM H "s . : ü 41. Ad P i "ior n r ML em et EH ] - ii shoes n; ; "e ! M $5 2606122 Uy alils 1 22b sn ] PET tS wis " i zn Ted En dee t NACER ae eene m UH gen ei at ] . [ " i-e wil [M MN Un vt non m 4 k LIP MA om ar hca.a al bor 6 c Ala |o no " / : r rM Di eb Mah e RAS e Io Aqe ei A hpo P e af jofel uiuis t) " * aja à 4s A24 eM ult lel. P. Mu MjAa js MAL -EUÀ LÁ. 2, ARA ntt " THE rt . ; Si A. ed (4 paa 1 [E «94 io Tem " 32 9« j LED eDenm 4 HITS Mesi a alo ajedol eoledct o Mural [ - M Li: 9158 Ui eda de 15.4, EMITTE 4,558. 4 E 945 A: pai 44210810 o DIA LS EUM ne . " pictus ronem 4 e T jai Hie ra Aha La) ma 1 r 4 ^ 12 94055464474, É RA Gt Lo [a 224 4d. id V4 qe Fl aj a lei s Laba KCI EBe qo dg n ( FATE ee LO OS Tr [T ALERT OA (AE ES, ] 1 ^ i E AUAM IS nn s 1 ratle |* f£. ? VM PR ) derNpelia a PURA Doer rto J z dbi oM Lo bela caia ell jspalia-do iain adj e. a. Md. TT M "ns wr H Ease dns ! ; n ROREM eeUMEAe DOR À [ " i Sm AT ye eli Mae 1i] aia qa eei i- Aura S AR L a dco 1 fte r Var iatscun eoi eie Je erae o e DE p, ane cai eei aja] MN J " á - ltr) blt(s Miei A13 14 o]. 1 n1 as tl Li LAL e Rol » credo 1 1 , U gx [' $ Led NEITRETH UHR de L4) apes io edd A Mgoi SETS d bidid y * irt pen i ivtexmi hiis MIS Ade, cL pe ja ol. ICA IA) - RAje 9e de 16i s nU A 11i dal a e La Us d k-. stes Otis imus sac lori pn ra Leine fare. ei. eA fa arm. 6j A a AU Et »uü P V LU eL HÀ MAPA MIEI CS RIA TIENE IET "MY ' "i t diaieeielet M eto a. heiss n el en Fn "T $ 4 r , Nr b Egi arAL LT Wer tenue n table e etie ET : M bd r nt Prise recen y nire RT TR Hp de Fs reg ne y "s e -" H r 1 jyenerm is He EET zia gu. SC ASA nLÀ a aflelein tid t2" 1 aM leti 1e * yM eater iISLoitgaz& Aa e ePuh rele Sae M Ap A air IR i j hy rnb Fre e REED erp ed o e aot E Mri irren nua eed Ld eoe eu HOP R UTER J n v p» " La WERE A [eep ro NL 3E RIH PL ILR E Le rere REPE eren E rei 1A a Ta pet os "n Viti sp e YU rir ED HE WIS :; "er e. ete ied verd aire raro xt "BETHOHDIWHPee IS Price TETUES SEP Curs YHPHeee s ptr PP Prey y GS n. "ME ! i " t EA an LH B HL Pi eee RUE nons lese e rer teile DUE M "x 7 H ^e E LS dh oo tired tire olio jh pa jo wii ann ja Lh LbrT ja uuL- pha tis Rie trt md - ] : ] ITA Fete erp Hee b qpet rM pe rere enr era Ihi iei mka A15 oido lada. eh ep. Pemex P romane J vnl ] "es " kl ^ c Mere ein gogo crinvati deu UMP SA Ie itur is err Hase PE PEL obi e eleg cch eph pagar : Ascu d t m etu wFiaand d ] ti "ur ] ] i y Vial sup Wil rbt uasa 2 iorm re DARAN E S48 19 9A [a] io rale 8 Sabado 1A ope imu i4 cala rni ep i res vapeit tr Nw j t4 " ANDARE SL pour ga ri e SEM aa rs tee Ara e ipit etii fes Jeu Agmen Pant in tim ier o iade He Cor m rne runner D 4 " [E T pl V tb Lil aU paleo] vrbes Asie m onm Mp eG S on doipaiitsa de m cete palet n iio pa m t tut Ra - pea hrt a der 1Bepideiie Lied Rede a dui ^ bata D D ite) im pet v Prec Ku tit i bel] oiea jen nm jn | de iia sa 4 jason tra Item RU IA e n b A hot) Lean ^ ! ] eL efie ya) Hi delgetj li Vti a LABA Q2 Up Peas icenbeiek sk SES E pEui ndr iA ce) eU MIA Men poir oi arte ja imn ipi gi rq 3 igi d agi de vs t nu: Mv s a] Me tini elit 4A ye i4 Lie Vrat ut pnh el atia, e pmi I. alien irte mtr m mi td eo tiene vM ] Hi in-U sMC MP *l/3 idi ba inae PRtde roe «ido, mie S spere I PvE Cot es a Qe Pa T3 Y LIU y e am i i Ped mirer rir e ] idis i V Uriel eo AST f lone. del de reo a ed sie ec penis MEC HUMO ODE RED Vier perte risu p ^ " "in * E] n 4 H ". ja tkt uri (A ha vi e ii eiee ] n Inu "nn 4 emm anas pt urine Maia e aia ra, Tee bey torneo eo LI Dar DL dora dcl ens Eg d " "n | geno A pu oda, Fre urre Ie quad Inqin ird à D ] Fs ^ HE POWEr tre Re mn vT TL pd V M apr Porc DE V eteitea eg attin tbi. it atu teni tor enit tieu: n Ves oto Io OPTT RR n ERO écart ve Pun iiie HER POIASPWA Manehut TEMERE TT EN «i Peer aa EUH HEU ai DAI ET EE ! v». na F4 BÀ SA Den da A eieg, H i . its tie : : caue rtpuren- Pe EVE $a MOM b 27) Vi EOSLDUMORS D Vae C PH Vu teris reel gai c ge eiie Re i e t AV HITAT in La pte uno $ ponrateon : ] " " V» Hk wr le ehe ute Mo PLURA jain n ME ER Vui ^n NAA LES EPI EET ME Dirt un 2; -— L . ] à ái ] ) ce Ve eA s o Phoca Tc P 9T ibit gi " ; : 1 i unico ybi duras Pai EH ME LM EUR Mei Ti Tes bn ) Hh nt batis d à rmn ali - Tere Mee T.I HL * J tati ct sire een Lern mom . i VAR Are S- LL) TECH ALIE Tei E Tae nM nra vaa i : ) i IIT NAT ni D noon buy r 'N i M Toe ute Apa LI " IHERS erit) "n Vr ped elosien t Mo gal ipm pe img termi ends dAL pn P3 ipea o emit pota e ada Nut PUT. * isi biet Bo arn Y oT ruis e viii VIII aep tone gerar i ie SiS n 1i riy Deb 023 Une nihrit cp Ped VULP PL M REDEMIT R CHEER shine wis evo Andree ifi Oi £g Goa AC ni dai leat M dre poa cdd dede pe dne rnb dE, seri ne ma itijalnt bul Tyco C4 RUM 1 4 id M^ DET? Hx Virgen 4 pend dvds deg Miis etie bj Spr 9^ dme veio, Vl labi ULILECTEOM FORUMS [FIT TU

€^ Gn EGRE

BIBLIA SACRA

IUXTA LATINAM VULGATAM VERSIONEM

| GREINESIS

D

Á

: e Unde E. a l

w Ve de SIM EIAS [4416

1072 / Ir

" BIBLIA SACRA

IUXTA LATINAM VULGATAM VERSIONEM

AD CODICUM FIDEM

IUSSU

PII PP. XI

CURA ET STUDIO MONACHORUM SANCTI BENEDICTI COMMISSIONIS PONTIFICIAE A PIO PP. X INSTITUTAE SODALIUM ] PRAESIDE AIDANO GASQUET S. R. E. CARDINALE EDITA

LIBRUM GENESIS EX INTERPRETATIONE SANCTI HIERONYMI

CUM PROLOGIS VARIISQUE CAPITULORUM SERIEBUS ADIECTIS PROLEGOMENIS RECENSUIT

D. HENRICUS QUENTIN

MONACHUS SOLESMENSIS

ROMAE TYPIS POLYGLOTTIS VATICANIS

MDCCCCXXVI

bita a * "ioco ciii

» K^

TOW cy ye

iH wrath D A AE 1 km ! afi n «fatege yv. A NT z ! M d | Y / 13 Tr M

í | : ] : Lors. [1o JM be à fn 4 avos MN à | Á a

5 EU NON Aj 4 M ien i giu "TAY rtu anei«s ! 12 ORO du e HRK: ROCA QNI: 3 TM D PUNET AP LANE

MONA —

dh

BIG) RBeXI

PONTIFICI MAXIMO QUAM DIVINORUM LIBRORUM VULGATAM LATINAM EDITIONEM PATRES CONCILHI TRIDENTINI AD FIDEM VETUSTISSIMORUM EXEMPLARIUM EMENDATISSIME FORE DECREVERE EAMQUE PONTIFICES ROMANI IN AEDIBUS S. CALISTI PERFICIENDAM CURARUNT S. BENEDICTI ALUMNI AD TANTUM OPUS VOCATI PRAESIDE EMO CARDINALI AIDANO GASQUET O. $. B. DEO OPTIMO MAXIMO | GRATIAS REFERENTES DEVOTI GRATI SANCTITATI SUAE LIBRUM GENESEOS I22HDOUIS:

Mtas KM | 3 p JS. ici d

Eu

AEÁL | 3 ! A » AMOR vacytkt ey ER

-* *u * ny: - - ge

] VEMNRA i s Jj NE t£quaaibre Oud ATHE

aon à

h P ^t "ve fac; m t VA. E vea pol

ig oe T DOSE OUO

Ju

COWLEX ^ i

e"

"v^

eC TL MH AN

1 ie PN TN "

ES Y us E

IN HOC PRIMO SS. BIBLIORUM VOLUMINE

KBEERIESSPERGTOR

Prolegomena .

Totius divinae Bibliothecae Prologos .

I. Epistolam LIII S. Hieronymi ad Paulinum presbyterum Il. Excerpta e libro VI Etymologiarum S. Isidori .

IIl. Duplicem prologum Alcuini abbatis .

IV. Prologum Theodulphi episcopi .

S. Hieronymi presbyteri praefationem in Pentateuchum Capitula sive titulos aut breves libri Genesis .

|. Capiiula ex antiquis versionibus desumpta IL Capitula ex textu Vulgato desumpta

GENESIM .

Orthographica :

61 71

75 102

135

391

ERRATA CORRIGE

QUAE IN TEXTU NOSTRO GENESIS IRREPSERUNT :

16, 14, pro proptera lege propterea.

24, 68, » in tabernaculo » in tabernaculum. 20, 19, » repererunt » — reppererunt. 30:025, 005; et revertar » — ut revertar.

34, 90, ^» connubia » — conubia.

PROLEGOMENA

Vetus ac vulgata divinarum Scripturarum editio quam longo saecu- lorum usu in Ecclesia probatam, Sacra Synodus Tridentina authenticam declaravit, libris constat partim ex sancti Hieronymi interpretatione vel emendatione susceptis, partim ex antiquiori latina editione retentis, quos innumerabilium paene codicum traditio nobis servavit.

Saeculo iam sexto decimo, Summis Pontificibus Pio IV et Pio V in votis fuit « veterem ac vulgatam hanc editionem a mendis librariorum, necnon pravarum emendationum repurgatam, suae pristinae integritati ac puritati quantum fieri poterat restituere ». Inde, virorum doctissimo- rum ope curata fuit celebris illa Bibliorum Sacrorum editio Sixti V Pont. Max. nomine insigniía, et Clementis VIII auctoritate, anno Do- mini MbXxcu pervulgata, quae, in Ecclesia, ab omnibus tanquam publicum divinarum Litterarum instrumentum adhibetur.

Cum vero, aetate nostra studiis criticis historicisque apprime dedita, codices Bibliorum magis ac magis innotuerint, Papa Pius X, venerandae recordationis, prudentissime censuit rem se facturum summae utilitatis, si editionem Vulgatae Bibliorum latinae versionis fieri iuberet ad. artis criticae leges confectam, apparatu variarum. lectionum adornatam, omni- busque numeris absolutam, non quidem ut eius. textus in libris eccle-

XII PROLEGOMENA

siasticis subito invalesceret, sed ad adipiscendam pleniorem clariorerm- que hieronymianae interpretationis notitiam, et ut votis satisfieret eru- ditorum.

Inde ortum habuit Commissio Pontificia Vulgatae versioni Bibliorum emendandae praeposita, quam s. m. Pius X e Monachis Benedictinis unice constare voluit, cuique, postquam ei normas motu proprio dedit b. m. Benedictus XV, summa benevolentia insignique munificentia usque hodie favet Summus Pontifex Pius XI, laborum eius ab initio festis aestimatorque peritissimus. Huic collegio iam ab anno salutis mcMVvit, quo institutum fuit, praeest Eminentissimus doctissimusque Cardinalis Fran- ciscus Aidanus Gasquet, tum Congregationis Anglo-Benedictinae Praeses, nunc vero S. R. E. Bibliothecarius et Archivista, eiusque sodales ifa inde- fesso labore codicum perquisitioni et collationi studuerunt, ut post decem et ocío annorum spatium, quod quidem tantae molis operi perficiendo breve reputandum est, variae lectiones collectae fuerint amplius quam centum codicum quorum, magnam partem, imagines lucis opera expressae fuerunt et Romae in aedibus transtiberinis sancti Calisti accurate servantur.

Perfectis itaque praeviis studiis, inter varios Commissionis Pontifi- ciae socios partitum est onus recensendi textum singulorum librorum, aíque iussus sum Octateuchum, consociatis sodalium optimorum curis, in lucem edere. Quo in munere exercendo, a normis quas veras esse mihi persuasi, quasque nuper in mea Commentatione de constituendo Vulgatae textu (Mémoire sur l'établissement du texte de la Vulgate, Rome, 1922) exposui, minime deflectendum putavi.

Archetypum igitur codicum nostrorum restituere imprimis curavi, eum- que iam religiose expressi, ut nullum adsit in textu verbum quod Marte meo contra leges elegerim. Ea tantummodo loca quae in archetypo certo certius mendosa fuisse compertum est corrigenda duxi, sed ubique, adpo- sitis signis, de mutatis verbis, te, lector, monitum volui.

Codices vero qui, ex plurimis quos vidimus, retenti fuerunt ad con- stituendum libri Genesis textum ii sunt, de quibus hic non repetenda duximus quae apud Sam. Berger summae utilitatis opus, Histoire de la Vulgate (Paris, 1893), aliosque invenire est:

Codex Parisinus, inter latinos noviter adquisitos N^ 2334, saeculi vi exeuntis, vel potius vu, foliorum 142 (37 » 32), binis columnis linearum 28, 29 vel 30 scriptus, litteris uncialibus. Liber est decem et novem magnis

PROLEGOMENA Xii

eximiisque picturis adornatus. Fuit olim ecclesiae cathedralis sancti Gatiani Turonensis, deinde Bibliothecae civitatis, e qua, anno 1842, furto subla- ius a G. Libri, falsaque originis noía auctus, in Angliam, ad museum Ashburnianum migravit. Comprobata autem vera codicis origine, comes Ashburnham tandem, anno 1888, eum a. Bibliotheca Nationali Parisiensi redimi permisit. Inde fit ut sub vocabulis Pentateuchi Turonensis ef Pentateuchi Ashburnham ab eruditis indifferenter citetur. Temporis homi- numque iniuriis multa passus est codex perinsignis; plures enim in fine quaterniones atisit, et, ex iis qui hodie servantur, folia 80 perierunt, picturaeque circiter 44. Antiquam vero esse iacturae saltem partem ali- quam ex hoc comprobatur quod iam saeculo 1x refecta fuerint folia 13, et ipsa litteris uncialibus scripta, a librario qui in corpore codicis multa insuper correxit vel addidit. Inc. fols. 2.

In hoc corpore conti

nentur - libri quinque idest

bresith - quam nos genesim dicimus -

hellesmoth qui exodus appellatur

valecra - id est leviticus

vaieddabber quem numeros vocamus

elladdabbarim qui - deutheron

prenuntiamus

fol. 3. Genesis; fol 40" in fine Genesis: Contuli ut potui additum, ut videtur, prima manu; fol. 51, Capitula libri Exodi: lacob introibit in Aegyptum; fol. 91, Leviticus; fol. 115, post Leviticum, prima manu iterum, ut videtur: contuli ut potui; fol. 115*, Capitula libri Numero- rum: Numerus filiorum Israel; fol. 116" post titulum libri Numerorum, addidit G. Libri falsarius notam: uov. kpirrodépp.; fol. 141" in verbis: et haec lex (Num. 36, 6) desinit textus biblicus; fol. 142 pars capitu- lorum libri Deuteronomii: UXXI, maledictum dicit; fol. 142" in fine qua- ternionis vigesimi sexti, post titulum libri Deuteronomii, explicit codex. Librum totum contuli Parisiis anno 1910.

De origine picturarum Pentateuchi Turonensis multa scripta sunt, e quibus ea praesertim notanda sunt quae Sam. Berger (Histoire de la Vulgate, p. 11) e£ W. Neuss (Die Katalanische Bibelillustration, Bonn 1022, p. 59) edisseruerunt. Plura in picturis apparent quae ad Africam septentrionalem spectant, inde ambo viri docti codicem Hispania meri-

XIV PROLEGOMENA

dionali oriundum putaverunt; mihi autem visum est res africanas tam perfecte in picturis delineari ut necesse fuerit pictorem ea prae. oculis habuisse et inter ea vixisse, unde pro africana codicis origine me ferre non dubitavi. Aliunde certum est typum a quo pendet codex noster hispa- nicae traditioni praefuisse.

E foliis quae perierunt in codice G, tredecim ut diximus, a librario saeculi IX suppleta sunt, qui insuper multa in e Las codicis correxit, sed maiori quam debuisset audacia.

Codex abbatiae Cavensis 14 (1), saeculi 1x, foliorum 300 seu potius 303 (327x206), ternis columnis linearum 54 scriptus, wisigothicis litte- ris, subtilissimis, nitidissimisque. Qui codicem transcripsit, Danila scri- ptor, nomen suum libro Ezechielis praemisit: cetera de codicis origine ignoramus.

Inc. fol. 2, sine titulo, neque praefatione, neque capitulis, liber Genesis; fol. 14, Exodus; fol. 24, Leviticus; fol. 30*, Numeri; fol. 39", Deuteronomium; fol. 46", Explicit liber deuteronomium. Incipit prefatio sancti iheronimi de insequentibus libris. Sic tandem finita pentateuco mose ...; fol. 47, losue; fol. 51", ludices; fol. 56", Ruth. Sequuntur uíriusque Testamenti libri e quibus ille qui Baruch inscribitur, iuxta antiquam versionem. inseritur; psalterium vero bis datur, mozarabicum, uf videtur, in. corpore, et iuxta hebraicam veritatem in fine codicis. Pentateuchum et libros Iosue et Iudicum usque ad cap. III pro nobis benigne contulit D. Leo Mattei-Cerasoli, monachus Cavensis, cetera D. Henricus Cottineau, monachus Farnburgensis.

Codicis Cavensis orthographia singularissima est, praesertim in adhi- benda littera h, eademque omittenda; adsunt praeterea in eo formae antiquae uf formonsus, thensaurus, prodeesse etc.; sed haec omnia de antiquiori archetypo non fluxisse quasi certum est, nam eaedem formae adhibentur in notis marginalibus textui Apostoli adpositis, quae ipsius librarii esse manifestum est.

Codex ecclesiae collegialis Sancti Isidori Legionensis qui Gothicus dicitur, anno 960, foll. 517 (47 x 34), binis columnis linearum 51 scri- ptus, litteris wisigothicis. Biblia continet liber insignis, multis barbarisque picturis ornatus, eiusque librarius, Sanctio presbyter, de seipso in variis inscriptionibus mentionem fecit, quarum prima, Jf. 10 ef 11, Genesi. prae-

PROLEGOMENA XV

mittitur, binaque disticha refert quae etiam in prologo Theodulphi Aure- lianensis leguntur (vv. 141-144):

Hec tuba terribilis mugit per competa mundi Mittit terrigenum ad celica regna genus. Hic paradisigeno veniens de gurgite potus, Quem quo plus quis adit, plus sitit omne bonum. Quisquis anelanter hic lecturus accesseris, pro me sanctio presbitero orare dignes forsan devitis caream et ad om nium redemtorem sine con fusione perveniam. Amen.

Incipit Genesis folio 13", post praefationem Desiderii mei e£ capitula: De die primo; fol. 32, capitula libri Exodi: De infantibus hebreorum; . fol. 49", capitula libri Levitici: Locutus est Dominus ad Moysen; fol. 60, capitula libri Numeri: Recognitio duodecim tribuum; fol. 73", capitula libri Deuteronomii: Nerba quae locutus est; fol. 87" capitula libri Iosue: Promittit Dominus losue, pos? quae: Prefatio sancti iheronimi de inse- quentibus libris sic. Tandem finita pentatheuco Moysi ...; fol. 97, capitula libri Iudicum: ludas ligitur dux belli; fol. 107", liber Ruth.

Alia reperitur inscriptio in fine libri Apocalypsis (7. * 5157-516) quae partim de antiquiori libro transcripta videtur:

Conscribtus est hic codex a notario sanctioni presbitero xiu Kalendas iulias era pccccrxviii a. Obtinente glorioso ac serenissimo principe ordonio oveto sublimis apicem regni. Consulque eius fredenando gundesalbiz egre- gius comes in castella comitatui gerenti.

Obsecro te quisquis es lector ut dum horum proelia agonistarum huius recensendo uoluminis hucusque adtigeris portum mis quoque sanctii miser- rimi apud hos eosdem supplex sis intercessor et ipse sancte manipulos retributionis tui a domino consequaris laboris - quia qui pro quemlibet orat se ipsum deo commendat.

Item Scribenti xps uos nempe orantes coronam inplodat legentibusque bone sermonis dulcedine farsciat simulque scribenti ac legenti eterne uite ditet remunerando sue extremi die aminiculo suo iubante sine culpa exibeat simulque sanctis coniungat - amen .- et peregrini 1. o karissimi memento.

AR

XVI PRÓLEGOMENA

Refertae sunt margines huius codicis, praeterquam | in libro Ruth, testimoniis de antiquioribus latinis versionibus desumpftis, frequenterque, sed non pleniter, cum Pentateucho Lugdunensi fragmentisque Wirceburgen- sibus concordantibus; sigla iis praemittuntur LXX aut GR et, pro gemi- natis textibus: T vel AL; quae omnia editoris adhuc curis indigent. Octa- feuchum codicis Legionensis contulit D. Adrianus Coughlin, monachus Woolhamptoniensis. Collatione vero saeculo xvi confecta, et ab episcopo legionensi Francisco Trugillo Romam missa, ubi in. Bibliotheca Vaticana inter codices latinos asservatur sub numero 4859, non usi sumus.

Codex ILIII Academiae Historiae Matritensis, saeculi xi! (non vero saeculi x, ut erronee impressum est infra, p. 137), foll. 362 et 351 (495«35) binis columnis linearum 40 scripti, litteris francigenis. Biblia integra sunt picturis pluribus ornata. Librarius codicis A codicem - cer- tissime non transcripsit, sed uterque fontem communem. habuit, ef inde notas marginales ambo sumpserunt quas communes cum codice Vallis Venariae habent, eademque capitula. Addit insuper codex A praefatio- nem generalem Bibliorum: Frater Ambrosius. Penfateuchum contulit Eftus Cardinalis Gasquet, libros vero Iosue, Iudicum et Ruth b. mem. D. Gregorius Campeis, monachus Prataleensis.

Codex 31 Universitatis Centralis Matritensis, saeculi x (notam exhibet anni 927), foll. 339 (497« 36), tribus et aliquoties quattuor columnis, linearum 64-66 scriptus, litteris wisigothicis. Biblia integra continet. Inc. fol. 1, Beati Isidori incipit praefatio totius bibliotece. Vetus testamentum ideo dicitur ...; fol. 3, liber Genesis; fol. 15", capitula libri Exodi: Ingressio lacob in egiptum; fol. 36", prologus libri Levitici: In levitico continetur, e£ capitula eiusdem libri: De hostiis bobum vel obium ; fol. 45, prologus libri Numeri: In numeris vero egresse de egypto, e£ capitula eiusdem libri: Discriptio populi a viginti annis; fol. 56, capitula libri Deuteronomii: Explanatio legis a moyse; fol. 66, Incipit prefatio beati iheronimi in libris ihesu nabe et iudicum. In sequentibus libris tandem fuit pentateucum moysi; fol. 66" capitula libri Iosue: De duobus exploratoribus et raab; fol. 73, capitula libri Iudicum: Ubi loquitur angelus ad plebem; fol. 80" prologus libri Ruth: Liber ruth eiusdem moabitidis. Sequitur liber Ruth, iuxta versionem antiquam in cuius capite legitur: O lector, si vis liquidius storiam ruth intelligere, in finem huius

PROLEGOMENA XVII

bibliotece inquire et plus quam emendata repperies. Adest reapse Vul- gatus libri textus in fine codicis, fol. 339.

Margines codicis Complutensis numerosissimas praebent nominum hebraicorum interpretationes, plures quoque. liturgicas adnotationes, et aliquas notulas lingua arabica scriptas. Fuit olim Cardinalis Ximenes qui folia deperdita (sc. 44, 47, 48, 197 et 338) instaurare fecit, lit- feris antiquis tam fideliter expressis, ut facile lector in errorem induci posset. Pauca vero ex eo pro sua editione polyglotta Bibliorum desumpsit. Codicis Complutensis Octateuchum pro nobis benigne contulerunt Reve- rendae Moniales monasterii S. Scholasticae de Maredret O. S. B. et D. Gaetanus Fornari, monachus Casinensis.

Codex 5314 Abbatiae Casinensis, saeculi x, foll. 199. (36x 27), binis columnis linearum 31, litteris casinensibus seu beneventanis scriptus. Octateuchum continuit cuius textus in libro Iudicum, cap. 21, 13, hodie desinit his verbis: miseruntque nuntios ad filios beniamin qui erant ... Incipit vero liber a praefatione S. Hieronymi in Pentateuchum: Desiderii mei quam sequuntur, fol. 2, capitula libri Genesis: De die primo; fol. 85, capitula libri Exodi: De infantibus hebraeorum; fol. 147, capitula libri Levitici: Locutus est Dominus; fol. 190, capitula libri Numerorum: Reco- gnitio duodecim tribuum; fo/. 253, capitula libri Deuteronomii : Verba quae locutus est; fol. 315, Incipit prologus in libro Iosue beati hiero- nymi presbyteri. Tandem finito pentateucho mosi ...; capitula libri Iosue: Promittit Dominus iosue; fol. 357, capitula libri Iudicum: Iudas eligitur dux belli. Codicem contulerunt D. Maurus Inguanez, monachus Casi- nensis et D. Petrus Blanchard, monachus Solesmensis.

Codex 5205 Abbatiae Casinensis, saeculi Xi: fol. 334 (47 x 27), binis columnis linearum 33, litteris casinensibus scriptus, sub regimine abbatis Desiderii. Liber litteris initialibus miniatis deauratisque decoratur et summo studio exaratus est. Eadem ac Casinensis 531 continet, addito libro Ruth. Eum pro nobis contulit D. Andreas Cabassut, monachus Farnburgensis.

Codex Toletanus 2. 1 (Vitr. 4) Bibliothecae Nationalis Matritensis, sae- culi x, ff. 375 (44 »« 33), ternis columnis linearum 63, 64 et 65 scriptus, lilteris wisigothicis. Hispali confici coepit liber iste Bibliorum iussu Ser- vandi presbyteri, qui Bastigitanae ecclesiae factus episcopus, eum Iohanni

B

[1c

[1p

XL

XVII PROLEGOMENA

sodali suo reliquit. Cum vero et ipse lohannes Carthaginensi prius et dein Cordubensi ecclesiae praefectus fuisset, codicem compte perfectum Hispalensi sedi dono contulit, anno Domini pcccctxxxvur, uf patet ex sequenti nota in fine codicis, fol. 375", descripta:

IN NME DNI SALVATORIS nostri ihesu christi auctor possessorque huius libri in quo vetus novumque omne sacrum testamentum continetur servandus dive memorie fuit.

Qui enimvero natus eruditusque in beata spalensis sede postea catedram bastigitane meruit tenere.

AÀ quo inclito viro con cessus est hic codex iohanni sodali intimoque suo. Qui etiam postea quam in hanc eximiorem sedem spalensis nutritus et a patruo suo beate memorie stefano sapien tissimo loculentissimoque asidonensis zepiscopo eruditus ac sacerdotii ordine dedi catus. ad cartagizem sedem missus est aepiscopus

Et item izde translatus cordube magne regieque sedis presul electus

Ex qua sede egregie incolomis corpore ac mente; decrevit hunc codicem compte perfectum; dio deo offerre in suprafata spalensis sede penes memoriam sancte semperque virginis marie.

DEciIMO KLDS IANUARIAS era millesima XXVla cum tali dicione (u£) nullus clericorum audeat hunc codicem auferre aut mutare ab hac suprafata sede ef

si quis quod absit fecerit sit a deo et angelis suis sanctisque omzibus condemnatus

PROLEGOMENA XIX

Cum vero nota ista ipsius librarii sit qui in corpore libri titulos prae- fationesque scripsit, totus codex saeculo decimo certe adscribendus est.

Incipit acephalus fol. 1, multiplicamini et replete aquas maris ( Ge- nes. 1, 22); fol. 15, capitula libri Exodi: De rege qui opprimebat; fol. 26, capitula libri Levitici: De decem generibus oblationum; fol. 33*, capitula libri Numerorum: Precepit dominus moysi; fol. 44", capitula libri Deuteronomii: De gestis que moyses recolet; fol. 55, Incipit pre- fatio beati iheronimi. Tandem finita pentatheuco moysi; sequunfur capi- fula libri losue: De verbis Dei ad iosue; fol. 62, capitula libri Iudicum : De iude et simeonis tribu; fol. 609", liber Ruth.

Codex Toletanus aliquando additiones ex antiqua versione desumptas praebet, in marginibus vero notulas lingua arabica scriptas. Saepe quoque lacunis laborat quarum multae per homoeoteleuton acciderunt; ex eis facile apparet librum antiquiorem, a quo descriptus est, lineas habuisse quin- decim. circiter litterarum et unciali caractere exaratum fuisse. Eius Octa- leuchum pro nobis benigne contulerunt Reverendae moniales abbatiae S. Scholasticae de Maredret O. S. B., D. AdrianuszCoughlin monachus Woolhamptoniensis et D. Gaetanus Fornari Casinensis. Collatione vero Christophori Palomares, Romam saeculo xvi missa, hodieque in Bibliotheca Vaticana inter codices latinos servata, sub numero 9508, non usi sumus.

Codex 485 Musei Archaeologici Matritensis, saeculi xi, foll. 347 (53 * 36), binis columnis linearum 50 scriptus, litteris francigenis. Biblia continet et fuit olim capituli ecclesiae cathedralis Oscensis, ut patet ex multis documentis in libro insertis.

Inc. fol. 5, praefatio sancti Hieronymi: Desiderii mei,"guam se- quuntur capitula libri Genesis: De lucis exordio; fol. 17", capitula libri Exodi: De rege qui opprimebat; fol. 27", capitula libri Levitici: De decem generibus oblationum ; fo/. 34", capitula libri Numerorum : Precepit dominus moysi; fol. 44", item capitula in prescripto libro numeri pre- notata: De nominibus principum et numeris tribuum; fol. 45, capitula libri Deuteronomii: De gestis que moises; fol. 54, Incipit prologus beati iheronimi in iosue. Sic tandem finita pentateuco moysi; sequuntur capi- tula libri Iosue: De verbis dei ad iosue; fol. 60", capitula libri Iudicum: De iude et simeonis tribu; fol. 67, liber Ruth.

Codicis Oscensis Octateuchum contulerunt Emus Cardinalis Aidanus Gasquet et D. Adrianus Coughlin monachus Woolhamptoniensis.

io

XM

XX PROLEGOMENA

Codex A.2 Bibliothecae Nationalis Matritensis, saeculi xi, foll. 194 (557«38), ternis columnis linearum 60 scriptus, litteris wisigothicis. Bibliorum partem priorem tantum continet, a Genesi ad Ecclesiasticum. Fuit olim monasterii S. Ioannis Penensis iuxta civitatem Caesaraugu- stanam. |

Inc. fol. 1, Genealogia patriarcharum; fol. 4, prologus sancti Hie- ronymi in Pentateuchum: Desideri mei; fol. 4, capitula libri Genesis: De lucis exordio; fol. 17, capitula libri Exodi: De rege qui opprimebat; fol. 28, capitula libri Levitici: De decem generibus oblationum; fol. 36, capitula libri Numerorum : Precepit dominus moisi; fol. 47*, capitula libri Deuteronomii: De gestis que moises recolit; fol. 58, capitula libri Iosue: De verbis dei ad iosue; e£ sequitur praefatio: Incipit prefatio beati ihe- ronimi in libro iosue. Tandem finito penthateuco moisi; fol. 65, capitula libri Iudicum: De iude et simeonis tribu; fol. 72*, liber Ruth.

Octateuchum huius codicis contulit Rmus D. Laurentius Salvi, Abbas Ordinarius monasterii Sublacensis.

Codex Seminarii maioris Burgensis, saeculi x, fol. 397 (47 »« 33), binis columnis linearum 52 scriptus, litteris wisigothicis, Biblia integra praebet, demptis tamen ultimis foliis; desinit enim in Apoc., 12, 6: mille ducentos sexaginta. Fuit olim, feste P. Berganza, monasterii Caradi- gnensis.

Inc. fol. 1, capitula libri Genesis. Ubi invenitur saluterium; fol. 17*, capitula libri Exodi: Ubi iacob ad ioseph introibit; fol. 30*, capitula libri Levitici: Ubi aaron obtulit sacrificium; fol. 38", capitula libri Nu- merorum: Numerus filiorum Israhel; fol. 51; capitula libri Deuteronomii : Ubi vetat dominus pugnare; fo/. 63, Incipit prologus sancti iheronimi presbyteri in libro iosue filii naue. Tandem finita pentatheuco moysi; sequuntur capitula: Ubi exploratores mittit iosue; fol. 71, capitula libri Iudicum; Ubi angelus ad plebem loquitur; fol. 79, liber Ruth.

Octateuchum | Codicis Burgensis contulit D. A. Andrés, monachus Silensis, qui totum librum docte descripsit in Boletin de la real Academia de la Historia, Madrid, 1912.

Codex Amiatinus Bibliothecae Laurentianae sive Mediceae Floren- tinae, saeculi Viu incipientis vel vir desinentis, foll. 1030 (50 34), binis columnis linearum 44 per cola et commata scriptus, litteris uncia-

PROLEGOMENA XXI

libus. Iussu. Ceolfridi abbatis, in Viuraemudensi monasterio vel in Gyr- vensi exaratus esí liber perinsignis, cum duobus aliis Bibliis integris, seu Pandectis, eius simillimis, quae fere perierunt; hunc vero ipse Ceolfridus Romam, ad sanctum Petrum deferre statuerat, cum, Lingonis in Gallia, incoepto itinere, morte praeventus est, die 29 Septembris pccxvr. De his festatur coaevus Beda, in Historia Abbatum (lib. II), ubi infer alia: Biblio- thecam, ai/£, utriusque monasterii, quam Benedictus abbas magna coepit instantia, ipse (Ceolfridus) non minori geminavit industria; ita ut tres pan- dectes novae translationis (Hieronymianae scilicet) ad unum vetustae trans- lationis, quem de Roma adtulerat, ipse superadiungeret; quorum unum senex Romam rediens secum inter alia pro munere sumpsit, duos utrique monasterio reliquit. Codex, saeculo sexto decimo inventus est in mona- sterio Amiatino Sanctissimi Salvatoris, ordinis Cisterciensis, cui ab abbate Petro, Langobardorum regione oriundo, dono donatum fuerat, saeculo nono exeunte. Romam iubente Sixto V Pontifice Maximo adlatus, prae ceteris ad Carafianum codicem. conficiendum usurpatus est. Denique, anno 1786, iussu Petri Leopoldi, magni ducis Etruriae, Florentiam translatus est et in Bibliotheca Laurentiana inter primaria cimelia collocatus. Turbatus hodie primorum. foliorum. codicis ordo ita restitui debet: Incipiebat liber (fol. IV recto hodierno) a prologo:

Prologus )

Si diuino, ut dignum est, amore flammati ad ueram cupimus sapientiam peruenire et in hac uita fragili aeterni saeculi desideramus imaginem con- tueri, Patrem luminum deprecemur ut nobis cor mundum tribuat, actionem bonae uoluntatis inpertiat, perseuerantiam sua uirtute concedat, ut Scriptu- rarum diuinarum palatia, ipsius misericordia largiente, possimus fiducia- liter introire, ne nobis dicatur: quare tu enarras iustitias meas et adsu- mis testamentum meum per os tuum. Sed inuitati illud potius audiamus, uenite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego uos reficiam. Magnum munus, inaestimabile beneficium, audire hominem secreta Dei, et quemadmodum ad ipsum ueniatur institui. Festinemus itaque fratres ad ani- marum fontem uiuum, salutaria remedia iussionum. Quisquis enim in terris scripturis talibus occupatur, paene caelestis iam regni suauitate perfruitur.

Nec uos moueat quod pater Augustinus in septuaginta unum libros testamentum uetus nouumque diuisit, doctissimus autem Hieronymus idem uetus nouumque testamentum xLvim sectionibus comprehendit, in hoc autem corpore utrumque testamentum septuagenario numero probatur

XXII

PROLEGOMENA

impletum, in illa palmarum quantitate forsitan praesagatus, quas in man- sione helim inuenit populus hebraeorum; nam licet haec calculo disparia uideantur, doctrina tamen patrum ad instructionem caelestis ecclesiae con-

corditer uniuersa perducunt. Amen.

Sequebatur (fol. IV verso) ordo librorum tam antiqui quam novi

Testamenti :

In hoc codice continentur ueteris et noui testamenti libri N rxxi Genesis exodus leuiticus numeri deuteronomium iosue iudicum ruth Samuhel malachim paralypomenon Liber psalmorum prouerbia ecclesiastes cantica canticorum Liber sa- pientiae ecclesiasticumticum Esaias hieremias hiezechiel danihel osee iohel amos abdias ionas mi- chas naum habacuc soffonias aggeus zacharias malachias iob thobias iudith hester ezras machabeorum libri duo Evangelium secundum matheum secundum marcum secundum lucam secundum iohannem Actus apostolorum Epistulae pauli apostoli ad romanos 1i ad corintheos mn ad galatas 1 ad ephesios i ad philippenses 1 — ad colosenses 1 ad thessalon. n ad timotheum m ad titum 1 ad philimon 1 ad hebreos 1 Epistola iacobi 1 petri 1 iohannis mr iudae i Apocalypsis iohannis amen.

Dein legebatur (fol. I recto hodierno) dedicatio:

T Cenobium ad eximii merito uenerabile salvatoris quem caput ecclesiae dedicat alta fides petrus langobardorum extremis de finibus abbas deuoti affectus pignora mitto mei meque meosque optans tanti inter gaudia patris in caelis memorem semper habere locum

Quae in principio huius dedicationis a Petro Langobardorum abbate

PROLEGOMENA XXIII

mutata fuerant, ita restitui debere eximia divinatione monstravit Iohannes Baptista De Rossi cui plene suffragat Ceolfridi Vita anonyma:

Corpus ad eximii merito uenerabile Petri quem caput ecclesiae dedicat alta fides Ceoltridus Anglorum extremis de finibus abbas

Post haec aderat (fol. V recto) pictura Esdram. repraesentans. In huius folii parte superiori leguntur versus:

Codicibus sacris hostili clade perustis Esdra deo feruens hoc reparauit opus

quos et in fine prologi Alcuini abbatis in Bibliis Radonis (Cod. Vien- nensis 1190) videre est, mutato tamen nomine Esdrae.

Denique, íres exhibebantur Sacrae Scripturae divisiones, iuxía Cas- siodori Institutionem divinarum litterarum, ordine quo ipse Cassiodorus eas distribuit; quae hodie leguntur:

1) Secundum sanctum. Hieronymum, fol. VI recto:

Auctoritas diuina continetur in testamenta duo id est in uetus

in lege: genesi exodum leuiticum numerorum deuteronomium

in prophetis: ihu naue iudicum et ruth samuhel malachim (corr. i mala- chiam) esaias hieremias hiezecihel liber duodecim prophetarum

in agiographis: iob dauid salomon prouerbia ecclesiastes cantica canti- corum danihel uerba dierum id est paralipomenon ezras hester et in nouum

in euangeliis: matheus marcus lucas iohannes

epist. apost.: pauli apostoli xum petri apost. n iohann. apost. mr iacobi ap. 1 iudae ap. 1

act. apost.: actus apostolorum liber unus

apocalypsi: apocalypsin liber unus.

Sic fiunt ueteris *«nouique testamenti secundum hieronymum libri qua- draginta nouem quibus adde daüm xpm de quo et per quem ista con scripta sunt fit quinquagenarius numerus qui ad instar iobelei anni debita remittit et paenitentium peccata dissoluit

2) Secundum sanctum Augustinum, fol. 8 recto.

Scriptura sancta diuiditur in uetus

in historiam libri n xxn id est mosi lib. v ihu naue lib.1 iudic. lib. 1: ruth lib. 1 reg.lib. mm ^ paral.lib. n iob.lib.1 tobi lib. 1 hester lib. r iudith lib. 1 esdrae lib. 11 machabeor. lib. rm

XXIV

PROLEGOMENA

in prophetiam libri à xxi id est dauid psalm.lib. r sal.lib. mr iesu filii sirach lib. 1 prophetarum id est osee iohel amos abdiae ionae micheae naum habacuc sofon. zach. agg. mal. esaiae hier. dan. et hez. libri à xvi et in nouum in euangelia quattuor secundum matheum secundum marcum secundum lucam secundum iohannem in epistulas apostolorum xxi id est pauli apost. ad rom. 1 ad cor. ad gal. 1 ad efes. :r ad phil. 1 ad thessal. zr ad col. 1. ad tim. & ad tit. 1 ad fil. 1 ad heb. r petri duae ioh. nr iudae 1 iac. 1 in actus apostolorum lib. i in apocalypsin iohan. lib. 1 Sic fiunt ueteris noui que testamenti sicut pater augustinus in libris de doctrina xpiana complexus est simul libri i xxr» quibus adde unitatem diuinam per quam ista completa sunt. Fit totius librae competens et glo- riosa perfectio ipsa est enim rerum conditrix et uitalis omnium plenitudo uirtutum

3) Secundum sanctum Hilarium, fol. VII (6) recto.

Scriptura diuina diuiditur in testamenta duo id est

in uetus genesi exodum leuiticum numerorum deuteronomium iesu naue iudicum ruth regum libri iu paralipomenon libri i1 psalmorum lib. v salom. lib. v id est prouerbia sapientia ecclesiasticum ecclesiastes cantica canti- corum prophetae id est esaias hieremias ezecihel danihel osee amos micheas iohel abdias ionas naum ambacum sofonias aggeus zacharias malachim qui et angelus iob tobis hester iudith esdrae libri duo machabeorum libri duo

et in nouum euangelia nm id est matheus marcus lucas iohannes actus apostolorum epist. petri ad gentes iacobi iohannis ad parthos epist. pauli apost. id est ad rom.: ad corint.: ad galatas: ad philipp. 1 ad colos.: ad ephe- Sios 1 ad thessalonicenses n ad timotheum n ad titum 1 ad philemo- nem 1 apocalypsin iohannis euangelistae

Sic fiunt ueteris noui que testamenti sicut diuidit scs hifar«us romanae urbis antistes et epiphanius cyprius quem latino fecimus sermone trans- ferri libri. Lxx. In illo palmarum numero fortasse praesagati quas in man- sione helim inuenit populus hebreorum

Haec omnia ex exemplari wetustae translationis quod de Roma

adtulerat Ceolfridus, quodque a Cassiodoro pependisse compertum est,

PROLEGOMENA XXV

transcripta fuerunt. Quae vero sequuntur ad. textum hieronymianum pro- prie pertinent ;

Fol. VII verso, prologus Pentateuchi ex epistola sancti Hieronymi ad Paulinum presbyterum desumptus :

Manifestissima est genesis in qua de creatura mundi de exordio humani . generis et gente usque ad aegyptum scribitur hebreorum

Patet exodus cum decem plagis decalogo cum mysticis scripturis di- uinisque praeceptis

In promtu est leuiticus lib. in quo singula sacrificia et uestes aaron et totus ordo leuiticus spirant caelestia sacramenta

Numeri uero nonne totius arithmeticae et mensura terrae et. xL duarum per heremum mansionum mysteria continent

Deuteronomium quoque secunda lex et euangelicae legis praefigu- ratio nonne sic ea habet quae propria sunt ut tamen noua sint omnia de ueteris

Imago tabernaculi quae hodie foll. 2 et HI adest, olim extra primum quaternionem reponebatur, sive in capite libri, sive in ipso textu, prope locum quem illustrat.

Fol. 9, incipit sine titulo praefatio sancti Hieronymi: Desiderii mei, quam sequuntur, fol. 9*, capitula libri Genesis: Opus deiticum: fol. 50, capitula libri Exodi: Numerus eorum; fol. 51: expliciunt capitula. Incipit ipse liber feliciter; fol. 86, capitula libri Levitici: Ubi lex holocaustorum; fol. 86": expliciunt capitula. Incipit liber leuiticus qui hebraice dicitur vaiecra. Lege feliciter. OKYRIC CEPBANAOC AI TIOIHCEN; fol. 110", capitula libri Numerorum : Ubi praecepit dominus mosi; fol. 111": expli- ciunt capitula. Incipit liber numerorum qui appellatur hébraice uaieddaber. Gloria individuae trinitati. Amen; fol. 145, incipiunt sine titulo capitula libri Deuteronomii : Trans iordanen populo; fol. 146: expliciunt capitula. Incipit liber deuteronomium qui hebraice dicitur helleaddabarim. Deo laudes. Lege feliciter. Amen. Ora pro me; fol. 174, praefatio sancti Hieronymi in Iosue incipit sine titulo: Tandem finita pentatheucu mosi; fol. 174^, capitula libri Iosue: Post mortem mosi; fol. 194, capitula libri Iudicum: Ubi post mortem iosue; fol. 215*, incipit liber Ruth, quem sequuntur libri Regum etc.

Codex Amiatinus íanfa cura descriptus est, ut. quasi nullae in eo inveniantur lectiones quae sint eius omnino propriae. Quod vero textus quem exhibet recensionem nobis servaverit pandectis quem Cassiodorus

XXVI PROLEGOMENA

summo studio in quaternionibus quinquaginta tribus minutiori manu conscribendum aestimavit (Inst. div. litt, cap. 12), ullo modo probatur.

Librum Genesim contulit Eftuus Cardinalis Gasquet, caeteros Octa- teuchi libros D. Henricus Cottineau, monachus Farnburgensis.

Codex 10 Bibliothecae Civitatis Turonensis, saeculi vir exeuntis, vel 1x ineuntis, foll. 351 (35»« 26), binis columnis linearum 50, per cola et commaía scriptus, Turonis, ut videtur. Scripturam tempore Caroli Magni usurpatam exhibet et inter prima eiusdem specimina iure habetur. Octateuchum continet.

Inc. fol. 1*, praefatio sancti Hieronymi: Desiderii mei; fol. 3, capi- tula libri Genesis, altera manu, sed antiqua, minutioribus litteris descripta: De die primo; foi. 4, liber Genesis; fol. 73, capitula libri Exodi: De infantibus hebraeorum; fol. 127*, capitula libri Levitici: Loquutus est Dominus ad moysen; fol. 165, capitula libri Numerorum: Recognitio duodecim tribuum; fol. 220, capitula libri Deuteronomii: Uerba quae locutus est.

Libros Genesis et Exodi huius codicis contulit D. Henricus Cottineau, monachus Farnburgensis.

Codices 6 et 7 Bibliothecae Civitatis Ambianensis, azfe annum 781, foll. 250 (385»«25) et 128 (30»« 20), binis columnis 24 linearum et unica columna 20 linearum scripti, scriptura carolingica, cuius et ipsi specimina antiquiora praebent. Pentateuchum alter, alter vero libros Iosue, Iudicum et Ruth exhibent, et quamvis forma sint inter se dissimiles, ad eadem íamen Biblia pertinent, quae codicibus 6, 7, 8, 9, 10, 12 et 11 Bibliothecae Ambianensis constant, et iussu Maurdramni, Corbeiensis abbatis, descripta sunt, uf patet ex inscriptione in fine libri secundi Machabaeorum, cod. 11, fol. 96, adposita:

Ego maur dramnus abbas propter dei amorem et prop ter conpendium legent

ium hoc uolumen fieri iussi. Quicumque hunc librum legerit dfi mise ricordiam pro me exoret.

Codex 6 incipit fol. I*, a capitulis libri Genesis, posteriori manu descriptis, saeculo Xi: De primo die in quo lux facta est; fol. 3, prae-

PROLEGOMENA XXVI

fatio sancti Hieronymi, et ipsa saec. xi descripta : Desiderii mei; fol. 72, capitula libri Exodi: Et de infantibus numerus hebreorum quos precepit pharao in flumine proici; fo/. 122, capitula libri Levitici: Locutus est dominus ad moysen; fol. 156, capitula libri Numerorum : Recognitio xi tribuum; fol. 205", capitula libri Deuteronomii: Verba quae locutus est moyses.

Codex 7 incipit fol. 1": Incipit prefatio iesu naue et iudicum. Tan- dem finito pentateuco moysi; fol. 3", capitula libri Iosue: Promittit deus iosue; fol. 59", capitula libri Iudicum: ludas eligitur dux belli; fo/. 120", liber Ruth.

Bibliorum Maurdramni Octateuchum contulit b. mem. D. Henricus Vautier, monachus Fontanellensis.

Codex Parisinus Bibliothecae Nationalis latinus 3, az£e annum 841, foll. 409 (485« 37), binis columnis linearum 52 scriptus, litteris carolin- gicis. Fuit olim monasterii S. Mauri Fossatensis et antea S. Mauri Glan- nafoliensis, cui dono datus est a comite pagi Cenomanensis Rorigone, ut patet ex nota fol. 408 inserta:

Omnes qui hunc librum libenter legitis, horate pro hanima Rorigonis comitis quis (?) illum donauit s[ub] ... abbate.

Codex lat. 3 seriem exhibet capitulorum in Bibliis alcuinianis inve- niri solitorum. Eius Genesim et Exodum contulit D. Henricus Cottineau, monachus Farnburgensis.

Codex Parisinus Bibliothecae Nationalis lat. 11514, saeculi Ix inci- pientis, (495« 35), binis columnis linearum 50 scriptus, scriptura carolin- gica. Priorem partem Bibliorum continet liber in schola turonensi, ut videtur, descriptus.

Incipit mancus, fol. 2, in epistola sancti Hieronymi ad Paulinum: dum prudenter interrogat (cf. infra, p. 12, l. 4); fol. 4, praefatio sancti Hieronymi: Desiderii mei; fol. 4*, capitula libri Genesis: De die primo; fol. 22^, capitula libri Exodi: De infantibus hebraeorum; fol. 37, capi- tula libri Levitici: Loquutus est dominus ad moysen; fol. 47, capitula libri Numerorum: Recognitio duodecim tribuum; fol. 61", capitula libri Deuteronomii: Verba quae locutus est moyses; fol. 74: Incipit praefatio iesu naue et iudicum. Tandem finito pentatheuco moysi; fol. 74^, capi-

eR

dA

ec

XXVIII / PROLEGOMENA

tula libri Iosue: Promittit deus iosue; fol. 82", capitula libri Iudicum: ludas eligitur iudex belli; fol. 90", capitula libri Ruth: Facta fama (sic) in terra iudeae.

Pentateuchum huius codicis contulerunt D. Henricus Cottineau, mo- nachus Farnburgensis et b. mem. D. Maximilianus Bataillet, monachus Solesmensis.

Codex Turicensis Carolinus C. 1, saeculi ix, foll. 421 (487« 37), binis columnis linearum 50 scriptus, litteris carolingicis. Biblia integra continet, magnis initialibus ornaía, liber accuratissime confectus iuxta stylum scholae turonensis.

Incipit fol. a, epistola sancti Hieronymi ad Paulinum: Frater ambro- sius; fol. d*, prologus Alcuini poeticus: In hoc quinque libri; fol. e, praefatio sancti Hieronymi: Desiderii mei; sequitur Genesis, praemissis capitulis: De die primo e£c., u£ in codice praecedenti; fol. 70*: Incipit prefatio iesu naue et iudicum. Tandem finito penthatheuco moysi, quam sequuntur libri Iosue, Iudicum et Ruth, cum capitulis, uf supra.

Octateuchum codicis Turicensis pro nobis contulit vir doctus Iacobus Werner, Bibliothecae Cantonalis praefectus.

Codex Londinensis, Musaei Britannici, inter noviter additos 105406, saeculi 1x, foll. 440 (507«36), binis columnis linearum | 50 scriptus, litteris carolingicis. Biblia integra continet liber insignis, summa cura exaratus et ornatus, qui fuit olim monasterii Grandivallensis in partibus Jurensium. Eius Genesim et Exodum contulit D. Adrianus Weld-Blundell,

- monachus Fortaugustanus.

Codex Romanus B. 6 Bibliothecae Vallicellianae, saeculi Ix, foll. 343 (34-36 »X 30), tribus columnis linearum 50 scriptus, litteris carolin- gicis. Olim Achillis Statii fuit, qui doctis viris Commissionis Sixti V eius copiam. fecit, postea vero Patrum Oratorii S. Philippi. Biblia integra praebet. j

Incipit fol. 1, liber Genesis: |n principio creauit deus; fol. 14, capitula libri Exodi: De infantibus hebraeorum; fol. 24", capitula libri Levitici: Locutus est dominus ad moysen; fol. 32, capitula libri Nume- rorum: Recognitio duodecim tribuum; fol. 42", capitula libri Deutero- nomii: Uerba quae locutus est; fol. 53*, Incipit prae (sic) iesum naue

PROLEGOMENA XXIX

et iudicum. Tandem finito pentatheuco moysi, in cuius fine legitur: Explicit praefatio. Incipitulatio (sic) libri iesum naue. 1 Promittit deus iosue; fol. 61, capitula libri Iudicum: ludas eligitur dux belli; fol. 68, liber Ruth.

Codicis Vallicelliani Octateuchum pro nobis benigne contulit R. P. Bellasis, Oratorii S. Philippi e sodalibus.

Codex Romanus Basilicae S. Pauli extra Muros saeculi ix, foll. 334 * (457« 35), binis columnis linearum 59 scriptus, litteris carolingicis. Biblia integra continet liber admirandae pulchritudinis, initialibus picturisque eximiis adornatus, cuius scriba fidelis /rngoberfus quidam fuisse videtur, de quo in obscuro prologo qui infra datur.

Conglutinatus fuit et in hodiernam formam redactus codex anno 1646, curante D. loviía Roscio, Romano, abbate.

Incipit fol. 1*, Prologus totius libri:

Omnipotentis opus quod continet iste libellus, O lector reverens intellectuque probandus, Si sapias vitae calles hoc rite notabis . Et poteris causam tibimet rescire salutis. . Hic cataractarum vox est qua clamat abyssus . Alarum plausu et strepitu compellat abyssum. Hinc spes atque timor iunguntur foedere ducto Et clemens iudex addiscitur «omine certo. Hic videas quod non sine labe dies recoluntur Sed quare cum labe dies merito peraguntur. Hic cernas Adam factum libra pietatis. A se defectum sed non sine lege relictum. Hic Xerub geminum diffuso corde videbis Propitiumque deum manifesta luce notabis: Tempore diverso diffudit spiritus idem

| Hanc pietatis opem sed Christo iudice finem. Spiritus almificus hic pandit iura rotarum Atque volubilitas hic promitur ordine sacro Testamentorum per tempora quippe duorum, Et sex aetates pro munere nempe dierum Hic describuntur quin septima facta quietis, Hic Moyses legem cornuta luce ministrat Atque prophetarum nobis oracula clangunt: Emicat hoc iubar in toto diffusius orbe.

XXX

PROLEGOMENA

Hic psalmista potens David Domino cytharizans Et docuit laudes et scripsit iura precantum.

Hic cibus est dulcis, hic vero pignore manna. Hic actus hominum merita de sorte notantur: Quid caveas lector, vel quid secteris in omni Hoc poteris certe redimito codice nosse.

Ista lucerna parata viam per saecula monstrat; Tempora nam scribens aeternum vivere pandit, Unde novum sidus sequitur de virgine natus Atque novi Testamenti fit ianua Christus,

Qui reserans veteres umbras caligine tectas Vera de hinc populis et praemia certa retexit. Hoc et apostolicis dictavit famine scriptis, Hisque prophetarum firmavit dicta priorum.

His dapibus lector reficique fruique memento Quisque fidem Christi baptismate iam tetigisti. Has nec Plato suis potuit reperire labore

Id eis miro ingenio cum preditus esset,

Sed nec Pythagorasque matheseos studiosus, Nec Maro Meonius, nec vates rite probatus, Veras delicias quiverunt tangere corde.

Christus ad haec nobis consultu et voce magistra Prospexit votumque dedit iam velle paternum Quaerere pulsando vitaque in saecla fruendo. Hac lector mensa fruere ac de famine vive;

Hac mel atque oleum de petra suge salutis; Rubra fglerna bibas quibus hinc per saecula vivas, Propositoque Dei conscriptus in arce tonantis Sis membrum Christi pretio de sanguinis emptus. Haec namque invenies praesenti pascua libro, Quem tibi quemque tuis rex Karolus ore serenus Offert, Christe, tuusque cliens et corde fidelis Eius ad imperium devoti pectoris artus Ingobertus eram referens et scriba fidelis, Graphidas ausonios aequans superansve tenore Mentis aut auricomum decus illi crescat in aevum Quem fecit priscos Christus transire monarchos, Et sibi cognovit duce Christo sceptra tenere Vota quibus coram te (te) flagravit adimplens Actibus ex priscis quibus est translatio sena

PROLEGOMENA XXXI

Impenso studio Ptholomei bibliothecae

Aeolicis eius transmissae tempore libris:

Extitit hinc Origenis acer studioque notandus Praecluis expositor graeculi famine promptus, Nec modico sumptu pendebat pagina dives Quam variare stilis instabat Graecia tantis. Hieronimus tamen haud potuit hunc ferre laborem: Contulit ergo suis compendia magna latinis, Dum nemus auricomum fulgenti stringit ab ore Iudaico panditque iubar stellaque veruque. Possidet ergo decus merito venerabile semper Hieronimus pollens latiari stemmate multum; Eius namque labor scriptis dictisque probatur Esse probus veroque in saecula iure probandus, Eloquio clarus, sensus quoque munere cautus: Exemplum cuius nobis concede Redemptor Quo tibi vivorum simus regione placentes, Cum sanctis tibimet laudem sine fine canentes.

Inc. fol. 3, epistola sancti Hieronymi: Frater ambrosius; fol. 5*, prae- fatio eiusdem in Pentateuchum: Desiderii mei; fol. 8, capitula libri Genesis: De die primo; fol. 19, capitula libri Exodi: De infantibus hebraeorum; fol. 20" capitula libri Levitici: Locutus est dominus ad moysen; fol. 38, capitula libri Numerorum: Recognitio duodecim tri- buum; fol. 48, capitula libri Deuteronomii: Verba quae locutus est moyses; fol. 57*: Incipit praefatio librorum iesu naue et iudicum. Tan- dem finita pentatheuco moysi; sequuntur capitula libri Iosue: Promittit deus iosue; fol. 64", capitula libri Iudicum: ludas eligitur dux belli; fol. 68 bis*, capitula libri Ruth: Facta fame in terra Iudae.

Codex Paulinus saeculo xvi a monachis Casinensibus collatus est in usum variarum Commissionum quae, post Concilium Tridentinum, Bibliorum correctioni studuerunt, et consultoribus Sixti V prae manibus fuit. Eius Octateuchum pro nobis contulerunt D. Basilius Trifone mona- chus Casinensis S. Pauli et D. Marcellus Havard monachus Farnburgensis.

Codex Ottobonianus latinus 66 Biiothecae Vaticanae, saeculi Vii ex. vel Vui, foliorum 296 (33 7« 28), binis columnis linearum 31 scriptus, litteris uncialibus. Fuit olim cardinalis Cervini et correctoribus saeculi XVi notus fuit sub nomine Codicis Cerviniani. /n /falia superiori descriptus

XXXII PROLEGOMENA

fuisse, forte in monasteris Bobiensi, videtur. Octateuchum prius continuit liber barbaris figuris ornatus, hodie vero textus eius in libro Iudicum, cap. 14, v. 20, deficit.

Incipit fol. 1 liber Genesis; fol. 61", liber Exodi; fol. 112": explicit

ellesmoth id est exodus orate

pro me dominico pr[es]bitero scripto

re

fol. 114, inc. liber Levitici; fol. 144, liber Numerorum; fol. 196", liber Deuteronomii; fol. 343": incipit prologus. Tandem finita pentateucho; fol. 244: explicit prephatio incipit ihesu naue. Ihesus naue in typum non solum in gestis ... spiritualia regna describit. Incipit ihesu naue liber sextus; fol. 244*, liber Iosue; fol. 275", liber Iudicum.

Codex Otftobonianus lectiones aliquando sibi omnino proprias exhibet saepissimeque antiquae versioni adhaeret, contra textum vulgatum; immo, in nonnullis locis versionem antiquam integre recipit. Certe ab antiquis- simo exemplari descriptus est, ut testantur lectiones: hi est amecum, pro hic sta mecum (Deut. 5, 31); uidis eas pro ut discas (14, 23); dolor est immolatus pro dolore stimulatus (19,6) et alia huiusmodi. Divisiones texíus minutiores in eo notantur, non ubique tamen per cola et commata. Eum contulit Er&us Cardinalis Gasquet.

Codex Londinensis Musaei Britannici, inter latinos noviter addi- tos 24142, saeculi 1x ineuntis, foll. 248 (32»5« 24), tribus columnis linea- rum 62 scriptus, litteris carolingicis. Biblia continet liber mancus in capite et in fine; desinit in prima Petri ep. 4, 3. Fuit olim abbatiae Sancti Huberti in Arduenna.

Incipit fol.1: in consilio eorum non ueniat anima mea (Ger. 49, 6); ilem fol. 1, capitula Exodi: Numerus eorum qui ingressi sunt; fol. 9, capitula Levitici: Praecepit dominus quod offeratur; fol. 15* capitula Numerorum: Precepit dominus moysi; fol. 24, capitula Deuteronomii : Trans iordanen populo legem explanat; fol. 31": incipit secundus ordo prophetarum. Incipit praefatio de libro iosue. Tandem finita pantatheucho; sequuntur, fol. 32, capitula libri Iosue: Post mortem mosi iosue; fol. 36*, capitula Iudicum: Post mortem iosue; fol. 42, incipit liber Ruth.

PROLEGOMENA XXXIII

Codicis S. Huberti Octateuchum contulit D. Adrianus Weld Blundell monachus Fortaugustanus.

Codex capituli Aniciensis, saeculi ix ineuntis, foll. 348 (32-23), binis columnis linearum 62 scriptus, litteris carolingicis minutissimis. In thesauro ecclesiae cathedralis Aniciensis a remotissimis temporibus asser- vafur liber pretiosissimus et sequenti Parisino simillimus. Biblia integra continet iuxta Theodulphi, Aurelianensis episcopi, recensione.

Incipit fol. I*, prologus Theodulphi Quicquid ab hebraeo (cf. infra p. 52); fol. 3, praefatio ex sancto Isidoro: Vetus Testamentum ideo dicitur (cf. p. 38); fol. 3", Breues ordinum omnium librorum. Veteris et Noui testamenti (cf. p. 40); fol. 4, praefatio sancti Hieronymi: Desiderii mei; ibidem, capitula libri Genesis: De creatione mundi; fo/. 15*, capitula libri Exodi: Numerus eorum qui ingressi sunt aegyptum; fol. 24, capitula libri Levitici: Ubi lex holocaustorum; fol. 60, capitula libri Numerorum: Praecepit dominus moysi; fol. 38*, capitula libri Deuteronomii: Tunc iordanen populo; fo/. 46, Incipit secundus ordo prophetes (sic) ibidem: incipit praefatio de libro iosue: Tandem finita pentatheucho; quam sequi- iur brevis prologus: lesus filius naue in typo domini ... spiritalia regna descripsit; ibidem, capitula libri Iosue: Post mortem moysi; fol. 52", capitula libri Iudicum: Post mortem iosue; fol. 58, incipit liber Ruth.

Codicis Aniciensis Octateuchum | contulerunt D. Petrus Blanchard monachus Solesmensis et D. Andreas Cabassut monachus Farnburgensis.

Codex Parisinus Bibl. Nationalis lat. 0380, saeculi 1x ineuntis, foll. 349 (327»« 23) binis columnis linearum 62 scriptus, litteris carolingicis minu- tissimis. Biblia integra praebet, quibus iunguntur varii tractatus: fol. scil. 319", Breves temporum per generationes et regna; fol. 321", De nominibus hebreicis; fol. 325", Caput domini ipsa divinitas ... (Pseudo- Melitonis Clavis); fol. 338, Incipiunt capitula in speculum domni augu- stini. Quae omnia et in Codice Aniciensi inveniuntur, excepto quod Spe- culum sazcti Augustini recensione diversa in utroque codice datur, iuxta Vulgatam scilicet in Parisiensi et iuxta antiquam versionem in Aniciensi. Fuit olim Codex Parisinus ecclesiae cathedralis Aurelianensis, dein nobilis familiae Mesmianae, sub cuius nomine saeculo xvin noscebatur, tempore quo D. Martianaeus eo usus est ad edenda Biblia latina quae inter opera sancti Hieronymi inseruit. Multas in marginibus variantes lectiones exhi- bet codex accuratissime correctus curis Theodulphi, episcopi Aurelianensis.

c

o^

QT

XXXIV PROLEGOMENA

Incipit fol. 1* prologus Theodulphi: Quicquid ab hebraeo (cf. p. 52); fol. 3, praefatio ex sancto Isidoro: Vetus testamentum ideo. dicitur (cf. p. 38); fol. 3*: Ordo librorum Veteris ac Noui testamenti (cf. p. 40); fol. 4, praefatio sancti Hieronymi: Desiderii mei; guam sequuntur capi- Aula libri Generis: De creatione mundi; fol. 15", capitula libri Exodi: Numerus eorum qui ingressi sunt; fo/. 24, capitula libri Levitici: Ubi lex holocaustorum ; fol. 30, capitula libri Numerorum: Praecepit dominus moysi; fol. 38", capitula libri Deuteronomii : Trans iordanen populo; fol. 46*: Incipit secundus ordo propheticus; post quae: Incipit praefatio hieronimi in libro iosue bennun: Tandem finita pentatheuco; sequifur prologus: lesus filius naue... spiritalia regna descripsit; ibidem ponuntur capitula libri Iosue: Post mortem moysi; fol. 52", capitula libri Iudi- cum: Post mortem iosue; denique fol. 58 incipit liber Ruth.

Octateuchum | Codicis Parisini 9380 contulerunt D. Yvo Laurent monachus Parisiensis et D. Henricus Cottineau, Farnburgensis.

Codex Parisinus Bibliothecae Nationalis lat. 11037, saeculi Ix inci- pientis, fol. 179 (27 »« 22), binis columnis linearum 61-64 scriptus, lit- feris carolingicis. Easdem litterarum formas exhibet ac Aniciensis ef Parisinus 9380, aliquantulum tamen crassiores, et in marginibus multis ornatur notis ab Hebraeo quodam coaevo additis, ad corrigendum D. Hie- ronymi textum; eas D. Martianaeus in editione sua accurate transcripsit. Liber iam saeculo xvi Roberto Stephano notus, ab eoque sub nomine San- germanensis parvi seu Gep, designatus, Biblia integra continet, acephala tamen, cum. in Genesis capite xvi initium sumant.

Incipit fol. 1: sodomorum et gomorraeorum (Ger. 18, 20); fol. 10, capitula libri Exodi: Numerus eorum qui ingressi sunt aegyptum; fol. 20", capitula libri Levitici: Ubi lex holocaustorum; fol. 28", capi- tula libri Numerorum: Praecepit dominus moysi; fol. 39*, capitula libri Deuteronomii: Trans iordanen populo; fol. 49: Incipit secundus ordo propheticus. Incipit prefatio hieronymi in libro iosue bennun: Tandem tinita pentatheuco; deinde prologus: lesus filius naue ... spiritalia regna descripsit; sequuntur capitula eiusdem libri Iosue: Post mortem mosi; fol. 55, capitula libri Iudicum: Post mortem iosue; fol. 61, incipit liber Ruth.

Codicis Parisini 11937 Genesis quae extant et Exodum contulit D. Henricus Cottineau, monachus Farnburgensis.

PROLEGOMENA XXXV

Codices Parisini Bibliothecae Nationalis 11504-11505, agi 822, foll. 199 et 215 (5275« 34), binis columnis linearum 54-56 scripti, lit- teris carolingicis. Biblia integra continet liber celeberrimus, e quo flu- xerunt exemplaria libri quarti Esdrae fere omnia, quemque adhibuit saeculo Xvi Robertus Stephanus sub nomine Sangermanensis oblongi, seu Geo. E monasterio Centulensi oriundus videtur, saepissimeque ad textum codicum recensionis theodulphianae a correctore coaevo accommodatus est.

Incipit fol. 1, epistola sancti Hieronymi: Frater ambrosius; fol. 3", prologus Alcuini brevior: In hoc quoque libri (cf. infra, p. 51); fol. 4, incipit liber Genesis; fol. 21, liber Exodi; fol. 34, liber Leviticus; fol. 43", capitula libri Numerorum: Recognitio duodecim tribuum; fol. 58". capitula libri Deuteronomii: Nerba quae locutus est moyses; fol. 71: Incipit praefatio iesu naue et iudicum. Tandem finito penta- theuco moysi; fol. 71", capitula libri Iosue: Promittit deus iosue dicens; inter fol. 75 et fol. 76 deperditus est quaternio qui continuit finem libri losue principiumque libri Iudicum; fol. 79", incipit liber Ruth.

Octateuchum codicis 11504 contulit D. H. Cottineau, monachus Farn- burgensis.

Codex Vaticanus latinus 10510, saeculi xi, foll. 376 (55:« 38), binis columnis linearum 64 scriptus, litteris italicis. Biblia sunt integra, magnis inilialibus depictis ornata, quae ecclesiae cathedralis Bovinensis iam a saeculo xm desinente fuerunt. Ea, simul cum codice sequenti, descripsit b. m. Marcus Vattasso in Studi e testi della Biblioteca Vati- cana, fom. 2, Romae 1900.

Incipit fol. 1, epistola sancti Hieronymi ad Paulinum: Frater ambro- sius, secunda manu descripta; fol. 2, eiusdem prologus in Pentateuchum: Desiderii mei, ifem altera manu; sequuntur capitula libri Genesis: De lucis exordio; fol. 16", capitula libri Exodi: De infantibus hebraeorum ; cap. 29", capitula libri Levitici: Locutus est dominus ad moysen ; fol. 38, capitula libri Numerorum: Recognitio duodecim tribuum; fo/. 40", capi- tula libri Deuteronomii: Verba quae locutus est moyses; fol. 63, praefatio sancti Hieronymi: Tandem finito pentatheuco; sequuntur capitula libri losue: Promittit deus iosue dicens; fo/. 71", capitula libri Iudicum: Iudas eligitur dux belli; fol. 79" incipit liber Ruth.

Codicis Vaticani 10510 Genesim et Exodum contulit D. Henricus Cottineau, monachus Farnburgensis.

qs

XXXVI PROLEGOMENA

Codex Vaticanus latinus 10511, saeculi xit, foll. 353 (55 » 38), binis columnis linearum 55 scriptus, litteris italicis.

Incipit fol. 1, epistola sancti Hieronymi: Frater ambrosius; fol. 2", praefatio eiusdem in Pentateuchum: Desiderii mei, cum capitulis Genesis : De lucis exordio; fol. 18, capitula libri Exodi: De rege qui opprimebat; fol. 30, capitula libri Levitici: Locutus est dominus ad moysen; fol. 36", capitula libri Numerorum : Recognitio duodecim tribuum; fol. 49, incipit liber Deuteronomii (capitula desunt) ; fol. 60, praefatio sancti Hieronymi : Tandem finito pentatheuco, quam. sequuntur capitula libri Iosue: Pro- mittit deus iosue dicens; fol. 68, capitula libri Iudicum: ludas eligitur dux belli; denique fol. 75", incipit liber Ruth. "à

Genesim et Exodum Codicis 10511 contulit D. Urbanus Butler monachus sancti Gregorii de Downside.

Codex Vaticanus latinus 12058, saeculi xir foll. 357, binis columnis linearum 54 scriptus, litteris italicis. Biblia integra continet liber picturis ornatus initialibusque eximiis. Fuit olim ecclesiae romanae Sanctae Mariae ad Martyres, deinde cardinalis Lambruschini et postea Patrum Barnabi- tarum, tuncque a clarissimo viro Carolo Vercellone adhibitus est ad con- cinnandum opus suum Mariae lectiones Vulgatae latinae (cod. F).

Incipit fol. 1, epistola sancti Hieronymi: Frater ambrosius; fol. 3", eiusdem prologus in Pentateuchum: Desiderii mei; fol. 4, capitula libri Genesis: De lucis exordio; fol. 18, capitula libri Exodi: De rege qui opprimebat filios israhel; fol. 20", capitula libri Levitici: De decem generibus oblationum; fol. 38, capitula libri Numerorum: De nominibus principum; fol. 50, incipit liber Deuteronomii (desunt capitula); fol. 61: Incipit prephatio sancti ieronimi presbyteri in libro iosue be num. Tan- dem finito pentatheuco moysi; ibidem capitula libri Iosue: Promittit deus iosue; fol. 69, capitula libri Iudicum: ludas eligitur dux belli; fol. 77, incipit liber Ruth.

Codicis Vaticani 129058 Pentateuchum contulit D. Henricus Bérard, monachus Solesmensis.

Codex Mediolanensis Bibliothecae Ambrosianae B. 47 Inf., saeculi xi, (587« 38), binis columnis linearum 65 scriptus, litteris italicis. Prio- rem partem Bibliorum, Octateuchum scilicet, libros Regum et Prophetas continet liber initialibus depictis ornatus, qui olim ad usum. ecclesiae

PROLEGOMENA CXXXVIH

Mediolanensis fuit, et ad lectiones liturgicas adhibitus, quarum. index 4n. principio Genesis exhibetur.

Incipit fol. 1, epistola sancti Hieronymi: Frater ambrosius; fol. 3", prologus eiusdem in Pentateuchum : Desiderii mei; ibidem, capitula libri Genesis: De lucis exordio; fol. 18, capitula libri Exodi: De infantibus hebreorum; fol. 29", capitula libri Levitici: Locutus est dominus ad moysen; fol. 38, capitula libri Numerorum: Recognitio duodecim tribuum; fol. 49", incipit liber Deuteronomii (desunt capitula) ; fol. 59": Incipit prephatio sancti ieronimi presbiteri in libro iosue benun. Tandem finito pentatheuco moysi; sequuntur capitula libri Iosue: Promittit deus iosue dicens; fol. 66, capitula libri Iudicum: ludas eligitur dux belli; fot 73*, incipit liber Ruth. |

Genesim et Exodum huius codicis contulit D. Adrianus Weld Blun-

dell, monachus Fortaugustanus.

Codex Parisinus Bibliothecae Nationalis lat. 15467, saeculi xut, foll. 624 (307« 12), binis columnis linearum. 42 scriptus, litteris gothicis francigenis. Biblia continet quae olim inclitae domus Sorbonicae fuerunt.

Integra ea pro nobis benigne contulerunt Rev. Moniales O. S. B. mona-.

sterii Templi Parisiensis.

Codices Parisini Bibliothecae Nationalis latini 16719, 16720, 16721, 16722, saeculi xiu, foll. 220, 242, 246 et 220 (55 x 38), binis columnis linearum 32 scripti, litteris gothicis francigenis. Biblia sunt integra,

initialibus depictis eximie ornata, notisque marginalibus et interlinea-.

ribus adaucta, quae Correctorium exhibent sub nomine Fratrum Prae- dicatorum Sancti lacobi notissimum. Fuerunt enim olim monasterii Sancti lacobi Parisiensis.

Incipit Cod. 16719 fol. 1, epistola sancti Hieronymi ad Paulinum : Frater ambrosius; fol. 6", prologus eiusdem: Desiderii mei; fol. 7", liber Genesis; fol. 50", liber Exodi; fol. 85", liber Levitici; fol. 109", liber Numerorum; fol..143", liber Deuteronomii, fol. 174: Incipit praefatio in iesu naue et iudicum. Tandem finito pentateuco: fo/. 175, liber losue; fol. 195*, liber Iudicum; fol. 217", liber Ruth.

Biblia: Sancti Iacobi integra pro nobis benigne contulerunt Rev. Mo- niales Q. S. B. monasterii. Templi . Parisiensis.

O05

Q

OQ

2

c

XXXVIII PROLEGOMENA

Codex Parisinus Bibliothecae Mazarineae latinus 5, saeculi Xiv, foll. 334 (355€ 25), binis columnis linearum 56 scriptus, litteris gothicis francigenis. Biblia integra continet. |

Incipit fol. 1 epistola sancti Hieronymi: Frater Ambrosius; fo/. 2" praefatio eiusdem: Desiderii mei; fol. 4, liber Genesis; fol. 17, liber Exodi; fol. 27*, liber Levitici; fol. 35, liber Numerorum; fol. 45, liber Deuteronomii; fol. 54, praefatio in libros Iosue et Iudicum: Tandem finito pentateuco; fol. 54", liber Iosue; fol. 61, liber Iudicum; fol. 67, liber Ruth.

Codicis Mazarinaei Octateuchum contulit D. Adrianus Coughlin, monachus Woolhamptoniensis.

Editiones impressae vero quarum varias lectiones. integre dedimus hae suní:

Editio omnium princeps, linearum 42 dicta, guae a plerisque Mogun- tiae, ipso Gutenberg moderante, impressa reputatur circa annum 1452. Sine titulo.

Editio Coloniensis Eucherii Cervicorni, anni 1530, impressa procu- rante Godefrido Hittorpio, curanteque doctissimo viro Gobelino Laridio. Optima est et cum codicibus antiquis saepissime concordat. Auctorem eius Gobelinum Laridium monachum. Cartusianum fuisse et. priorem Mogunti- num nuper acute monstravit P. Albertus Vaccari S. I. in Biblica, Jun. 1912, p. 211 et seq. Eius titulum accipe: Biblia | iuxta divi Hieronymi | Stri- donensis translationem, post multas hactenus editiones, non modo ad Hebraeorum, Graecorumque | fontem, verum etiam multorum vetustissi| morum codicum Latinorum consen|sum accuratissime castigata, ea | qui-

dem fide et diligen!tia, ut illa D. Hie|ronymi ediltio in hac plane | renata

videri possit | Confer iudica et fruere || Adiecta chronographia ex Eusebio aliisque nonnullis veterum monumentis selecta, summa brevitate com- plectens annos a | mundi exordio usque ad Christi nativitatem || Colo- niae ex officina Eucharii Cervicorni, Anno 1530.

Editio Parisina Roberti Stephani secunda, anni 1532, in qua codices magni momenti editor adhibuit, nimis vero textui hebraico adhaesit: Biblia | breves in eadem an|notationes, ex doctiss. interpretationi|bus, et Hebraeorum commentariis. | Interpretatio propriorum nominum Hebrai- corum. | Index copiosissimus rerum et sententiarum vtriusque testamenti. | Parisiis, ex officina Roberti Stephani M. D. xxxi | cum priuilegio Regis.

PROLEGOMENA XXXIX

Editio Parisina Roberti Stephani quarta, anni 1540, iuxfa sententiam Theologorum. Universitatis correcta: Biblia | Hebraea, Chaldaea, Graeca et Latina nomina virorum, mulierum, populorum, idolo|rum, vrbium, fluuiorum, montium, caeterorumque locorum quae in Bibliis leguntur, re|stituta, cum Latina interpretatione. | Locorum descriptio e Cosmogra- phis. | Index praeterea rerum et sententiarum quae in iisdem Bibliis con- tinentur. | His accesserunt schemata Tabernaculi Mosaici, et Templi Salo- monis, quae praeeunte Fran|cisco Vatablo Hebraicarum literarum Regio professore doctissimo, summa arte et fide | expressa sunt. | Parisiis | ex officina Roberti Stephani typographi regii. | M. D. XL | cum priuilegio Regis.

Codex Caratianus (Aodiermus Cod. Vat. Lat. 12059-12060) exemplar est. editionis Theologorum Lovaniensium anni 1583, in cuius textu mar- ginibusque Cardinalis Antonius Caraffa inscribi iussit. correctiones quas proposuerat Congregatio doctorum cui praeerat, quasque. Sixtus V ali- quando admisit, saepius vero reiecit. Notam v» adhibuimus ubi consultores Congregationis Carafianae textum Lovaniensium intactum | reliquerunt ; litera w, e contra, signavimus novas lectiones quas proposuerunt, sive mutando, sive omittendo, sive adiungendo.

sequens.

Fditio Romana typica Clementis VIII Papae, anni 1592, cuius titulus est: Biblia | sacra | vvulgatae | editionis | Romae | Ex Typographia Apo- stolica Vaticana | M D xcII. || Biblia sacra | vvlgatae editionis | Sixti Quinti | Pont. Max. | iussu | recognita atque edita.

e

t-—

c

ec

XL PROLEGOMENA

De codicum divisione in classes, pauca hic addemus his quae iam in Comientatione nostra de constituendo Vulgatae textu (Mémoire efc.) supra citata exposuimus.

a) Codices universos quos novimus ab unico eodemque archetypo pen- dere ex hoc comprobatur quod omnes in sequentibus manifestis erroribus concordant :

GEN. 10, 0, ab hoc exivit proverbium, pro ob hoc exivit prover- bium. 24, 32, aquam ad lavandos pedes camelorum, pro aquam ad lavandos pedes eius 32, 22, et transivit vadum lacob, pro et transivit vadum laboc Exop. 38, 24-25, omittuntur verba: Numerus autem argenti de dona- riis populi, centum talentorum et mille septingen- torum septuaginta quinque siclorum, ad mensu- ram sanctuarii, medium sicli per capita singulorum.

Verba haec Exodi quae S. Hieronymi vertendi modum omnino sa- piunt, in margine tantum paucorum codicum ad nos pervenerunt.

Huiusmodi errores archetypum ab originali iam dissimilem fuisse plane demonstrant.

b) Codices R^Z9Y? infer se cohaerere familiamque constituere nemo est qui dubitet. Ex historia horum librorum, plerumque eximie ornatorum, in usum regum et imperatorum, atque ex variis versibus in textu eorum insertis, facile deducitur eos recensionem repraesentare de qua Alcuinus, eius auctor et Sancti Martini Turonensis abbas doctissimus, ad Giselam Caroli Magni imperatoris sororem, anno 800, his verbis scribebat :

Totius forsitan Evangelii expositionem direxerim vobis, si me non occupasset domni regis praeceptum in emendatione Veteris Novique Testamenti.

Prologus Alcuini duplex infra datur p. 44 et seq.

c) Similiter concedunt omnes recensionem Theodulphi, Aurelianensis episcopi, eodem tempore, maiori quidem studio scientiaque, minori tamen fortuna curatam, in codicibus €"4MG habepi. Theodulphi prologum ver- sibus conscriptum. infra adeas, p. 52 et seq.

d) De codicibus recensionem saeculo xm Parisiis usitatam exprimen- fibus, scilicet. Q9, res liquida est. Origo librorum notissima dubitandi locum omnino tollit; lectiones insuper. quas Rogerus Bacon in exemplari

PROLEGOMENA XLI

Parisiensi corruptissimo invenisse se testatur cum nostro praesertim a aliisque plerumque concordant. :

e) Jtem textum in Italia saeculo. xit probatum iam v. cl. Sam. Berger in familia nostrorum W8PFM exhiberi optime vidit. Huius classis codices etiam. forma externa. prodit.

f) De modo quo inter se cohaerent codices CAX2B, ex Hispania oriundi, quaestio aliquantulum intricatior est. Attamen 119^ et a classes minores constituere ex innumeris eorum concordiis facile dedu- citur, et aliunde loci non desunt in quibus codices hispanici, simul cum Casinensibus lICP, lectiones sibi proprias exhibent. Accipe v. g. exempla ex solis novem. prioribus Genesis capitulis desumpta :

1, 21, mutabilem GCC*AL*XIICP2 34A, . 26, universae (que oz.) CXII270MOWF*, 2, 12, bidellium C2AX4J/M, 19, ipsut CA-XB. 24, derelinquet X27B. 5, 8, nungentorum GA'"*X*B. 22, Deo -- et vixit Enoch CA-?X279MB()S/, 31, genuit 4- tres filios C*X. 6, 1, filios CXXTOMyDr2, — 8, noae CA'JIC29. 9, noae C/ICZ9?BD. 13, dixitque CX. 17, et interficiam CZ79BOS*/. eon GATETAC operti sunt (que or.) C*X. in arc(ha GCXB. 9, adprehendens -- eam CA'/P*. -. 10, ex arcam G*XII"*. 11, ad vesperum A'*X2T9BT*. | ex(s)iccasset G*C27^, cunctaque 7 E XIV 9, 15, omne /[CP*57P*, omne om. CACUXXTOMBAP*., 21, nudatus iacuit C2A - X279^»B, 29, nungentorum GX/IC27B.

E

-

LR. m o o»

-— ca

— S

XLH PROLEGOMENA

g) Haec de codicibus descriptis tempore Caroli Magni eft postea, saeculis videlicet quibus doctorum virorum curae variis Bibliorum recen- sionibus distinctas affingunt formas et quasi ora agnitu faciliora.

Quid vero de libris antiquioribus? Tres praecipui sunt. GA et O, Pentateuchus Turonensis scilicet, Armiatinus et Ottobonianus. Eos in Commentatione supra citata satis inter se vicinos esse demonstravi, et Turonensem | Hispanicis, Amiatinum Alcuinianis, Ottobonianum Theodul- phianis praeesse. Qui enim cum Hispanicis saepius concordat Turonensis est, et Cavensis, qui ipsi propinquior est, medius simul apparet inter eum et sequentem. Complutensem (Mémoire, p. 309). Simili argumento codices T et M medios esse inter Amiatinum et Alcuinianos probavi (lbid. p. 280); item. O" interponi inter Ottobonianum et Theodulphianos (lbid. p. 257).

h) De Ottoboniani connexione cum Theodulphianis non desunt aliunde indicia ex communibus erroribus desumpfa:

18, 16, dixerunt (pro direxerunt) OO"!*, 19, 30, filiae eius J- cum eo OO^4?^?()5, 22, 13, filio -- suo OO4^*c2, 23, 12, coram 4- domino et OO4^^t* P? ()5, .24, 5, egressus est OO^. 19, quin 4- etiam O04^92, 47, manibus 4- eius //POO4MP"(). 50, responderuntque /]JPOO4^?6p»7, 63, oculos 4- suos OO^92, 65, ei om. OO^*A, 25, 17, deficiensque OO4^Mp7, 18, respicit - ad OO" (?). 24, venerat J- ei OO^4^? p, 33, ergo om. OO^. 20, O0, mentitus es -- eam GC^OO4^tap2,

E

i) Rara equidem sunt loca in quibus ATM et 6 soli testes sunt alicuius lectionis; familia enim alcuiniana talem habuit in alias influxum, ut dif- ficile sit variantem. invenire in quam codices aliarum classium cum eius libris aliquocumque modo non conveniant. Attamen aliqua inveniuntur huius generis loca non spernanda, ut, verbi gratia: ,

16, 6, utere eam /[]CA* T* QR4*z*GVP, 31, 52, aut tu praeteriens ATM*«qRAZ*GvP,

PROLEGOMENA XLIII

32, 77], oves boves (et om.) ATM. 50, 3, septuaginta dies AdR4ZGVPU/M()M,

Sed hi errores sunt qui facillime corriguntur et ideo difficillime per- severare possunt. Si vero adeamus in apparatu nostro loca ubi universa codicum traditio exhibetur, facile notabimus alcuinianos semper aut fere semper in eadem parte versari ac A et TM, classemque $ ubique ab aliquo saltem eorum. initium. sumere. Accipe v. g., ex solis quinque prio- ribus Genesis capitulis, omnia loca in quibus apparatum positivum seu universorum. codicum lectiones dedimus:

1, 4, ac tenebras AMÓ^*; a tenebris ToRA42zavP pa, 14, ut dividant ATMoR429, 15, et luceant T MQRA4Z9YP, 21, motabilem 7Mq4R4Z96VP, 21, produxerant AT?M?dQRAZOYP, 2, A, creatae sunt A* TMORAZOVP, 11, evilat TMQR^42Z9YP, 12, onichinus 74R426YVP, 14, euphrates JMQRZ9VF, 18, adiutorium ATMQORA4Z9YP, 18, similem AT*M* ^4*Z*GY, 18, sui ATMqOR4Z9YP, 20, adam ATMQR429YP, 25, erat AMÓY??; erant TDRAZOP*, 25, nudus AMÓV??; nudi T$R^Z9P*, 3, 2, edemus A; vescemur 7*M; vescimur [?dpRAZGVP, 15, ipsa AT?2MQR4Z9YP, 17, adae TMdRAZ9YVP, 17, comedes eam AT4RAZOVP, 20, eva T4DRAZOVP, 2], adam AT«QR^*9*", 4 1, evam 74R4Z9VP, 15, cain signum ATM; cain in signum q4Z9Y7, maviahel ATMqR4Z9VP, matusahel (1) A? TR479Y7, 18, matusahel (2) T5429VP, 20, iabel T*4$VP; iabal T?M?»^770,

"

B— 0 RÀ 9o o0

XLIV PROLEGOMENA

5, 21, mathusalam AMqQR^9VP, 21, mathusalae ATM«qQR4?220VP, 31, sem et A7 99V; sem (et om.) MdRA7P, 31, cham 7Mq4$R429VP,

Haec exempla, et alia eiusdem generis fere innumerabilia, de intima relatione codicum «bRAZOVP cum TM et A omne dubium certissime tollunt.

k) Quae cum. ita sint, divisionem testium in tres primarias classes, quam in Commentatione nostra saepe citata exposuimus, servandat. esse credimus. Tenemus insuper codices praecipuos antiquioresque GAO sepa- ratim a communi archetypo pendere (Mémoire, p. 453).

l) Lex igitur quam in constituendo textu secuti sumus haec est:

Lectionem codicum GAO recipimus ubicumque inter se concordant; ipsis vero in partes euntibus, lectionem. duorum GO, vel GA, vel AO, contra tertium discordantem. Ubi autem G deficit, vel O, ad internam criticen recurrimus, ratione famen habita codicum CAIT qui G supplere aliquomodo possunt, vocatisque aliquando in testimonium T et M.

m) Textus ideo quem. restituere intendimus is est qui in archetypo codicum |GAO, totius traditionis nostrae fonte, testeque hieronymiani originalis omnium qui attingi possunt remotissimo, legebatur. Hunc reli- giosissime expressimus et ea tantummodo loca in eo correximus, duplicique cruce ad eruditionem lectoris signavimus, quae certissime corrupta esse compertum est. Vocabula vero hominum, vel urbium, aut nationum quae in codicibus saepissime variant, non ad formam quae in unoquoque loco e festium divisione erui posset, sed ad eam quae, universis ? locis inter se collatis, probabilior veraciorque apparet reduximus.

Nunc ad format. editionis nostrae veniamus. Textum in paginarum superiori parte per cola et commata disposuimus, eumque, in inferiori earumdem. parte, triplici apparatu ornavimus. .

Sanctum Hieronymum textum Prophetarum per cola et commata ordinasse omnes norunt. Ipse in praefatione quam praerisit translationi Isaiae ex hebraica veritate declarat :

Nemo cum prophetas versibus viderit esse descriptos, metro eos existimet apud Hebraeos ligari, et aliquid simile habere de Psalmis vel operibus Salomonis; sed quod in Demosthene et Tullio solet fieri, ut per cola scribantur et. commata, qui utique prosa, et non versibus con-

PROLEGOMENA XLV

Scripserunt: nos quoque utilitati legentium providentes, interpretationem novam, novo scribendi genere distinximus.

Similiter in Ezechielis praefatione :

Legite igitur et hunc iuxta translationem nostram, qui per cola scriptus et commata manifestiorem sensum legentibus tribuit.

Quod vero pro legentium utilitate in prioribus translationibus suis agendum censuit, hoc et in ultimis se fecisse testatur, cum in praefatione libri Iosue (404-405) scribit:

Monemusque lectorem ut silvam hebraicorum nominum ef distinctiones per membra divisas diligens scriptor conservet, ne et noster labor et illius studium pereat.

Recte igitur asserit Cassiodorus (De institutione divinarum littera- rum, cap. xil) Hieronymum, propter simplicitatem fratrum, omnem trans- lationem suam colis et commatibus ordinasse, e£ nos divisiones quas in codicibus nostris antiquioribus invenimus ipsi Hieronymo tribuimus. Eas igitur ad codicum fidem expressimus, omni alia omissa verborum inter- punctione.

Primus noster notarum apparatus de constituto textu archetypi ratio- nem reddit in omnibus locis ubi codices GAO inter se non concordant, dummodo qui variat solus non evadat, sed alii e recentioribus aliqui ei suffragentur. Modus igitur hic indicatur quo legi paulo supra enunciatae obtemperatum fuit.

Secundus apparatus ad historiam textus spectat et omnium codicum et editionum varias lectiones refert exceptis mere orthographicis, de qui- bus in fine libri diffusius agetur. Fontes hic varietatum, ut fieri potuit, indicavimus, concordiamque cum hebraeo et LXX ubi utilitatem aliquam afferre visa est. Scriptorum vero ecclesiasticorum qui pro aliqua lectione citantur non solum nomina, sed et opera, capitulaque notantur. Ex Cor- rectoriis plura transcripsimus quae usitatas medio aevo lectiones illustrant. Codicibus citatis usi sumus, aliisque qui passim indicantur. Nofas quoque ad haec digerenda Correctoriorum excerpta prae manibus habuimus quas e libris antiquis eruit Carolus Vercellone, Barnabita, vir. doctissimus, studiorumque ad Vulgatum textum pertinentium optime meritus.

Tertius denique apparatus divisiones textus exhibet, maiores quidem, id est numeros capitulorum, ex codicibus omnibus; medias vero, id est paragrapha et minores seu cola et commata ex GCATO.

XLVI .PROLEGOMENA

Prologos, veteresque titulos qui in codicibus Bibliorum variis libris praemittuntur, post. Carum, Ven. Thomasium, Vezzosium, Martianaeum, Sabaterium et Tischendorfium dedimus, ope suffulti collectionis quam sub titulo Sommaires ef Préfaces de la Bible latine e manuscriptis eruit et in usum Pontificiae Commissionis praelo privatim submisit D. Dona- lianus De Bruyne. Sed codices a praedecessoribus meis adhibitos iterum vidi, novosque plurimos addidi, necnon varias textuum formas quae hic

primum eduntur.

Prologi quorum textus in principio libri datur, ii sunt qui in pluribus inveniuntur. codicibus Bibliorum: epistolam scilicet LIII sancti Hieronymi, ad Paulinum, Frater Ambrosius, quae a. saeculo IX, praesertim in alcuinianis codicibus adest; excerpta e libro VI Etymologiarum sancti Isidori : Netus testamentum efc. ... quae theodulphianorum sunt; prologos quoque Alcuini et Theodulphi poeticos. De epistola LIII sancti Hieronymi notandum est nos non eius textum originalem dedisse, sed recensionem iam multis in locis corruptam quae in codicibus nostris Bibliorum adest. Duplex enim invenitur in libris epistolarum sancti Hieronymi huius epi- stolae traditio, altera in codicibus Petropolitano 1, 15 (A) et Monacensi lat. 6209 (H), utroque saec. vur-ix; altera in codicibus Cenomanensi 126 (P) saec. 1x, Turicensi Augiensi 41 (X) saec. 1X, Vaticano lat. 355-356 (D), saec. 1X-X, Vindobonensi lat. 746 (S) saec. xit. Accipe exempla lectionum utriusque classis ex editione Is. Hilberg (Vindobonae, 1910):

3, 1, tua AH; tua mihi PXDS.

allocutionis A; amicitiarum P2DS.

est AH; est et PXDS.

corporum tantum A/7; tantum corporum P2DS. legimus enim A/7; legimus PZDS.

populos adisse A//; adisse populos P2DS. incognita graecis A/]j; magna graecia PXDS. dicebantur A; dicebatur P2DS.

magister erat A(H); magister erat et potens PZDS.

b

4,

-

- - vw

Oo Hog 4I —

Codices nostri Bibliorum semper partes tenent codicum PXDS et ideo, pessimas lectiones exhibent ut sequentes: Ad Titum Livium lacteo eloquentiae fonte manantem, de ultimis Hispaniarum Galliarumque fini- bus quosdam venisse nobiles legimus pro: de ultimo Hispaniae vel

PROLEGOMENA XLVII

terrarum orbe venisse Gaditanum quendam legimus; au£: Malachias pro- pheta, immo per Malachiam Dominus interrogavit sacerdotes legem, pro: interroga ait sacerdotes legem. 77 his ef similibus locis traditionem codicum nostrorum, non vero primigenium textum exprimere intendimus.

De praefatione sancti Hieronymi in Pentateuchum: Desiderii mei et de Capitulis, sive Titulis aut Brevibus qui in codicibus libro Genesis praemittuntur, pauca hic dicemus. In apparatu critico praefationis Desi- derii mei, sicut in aliis prologorum, farraginem variarum lectionum uni- versam exhibuimus ad demonstrandam indolem codicum nostrorum. Inter alia, ex immani errorum multitudine in transcribendis linguae graecae vocabulis, facile apparet librarios saeculi ix fere omnes, etiam in schola turonensi, hanc linguam ignorasse.

Capitula in. duas dividuntur maiores classes: ea quae desumpía fuere ex antiquis versionibus et ea quae a textu vulgato procedunt. E priori classe, series quam littera [ signavimus testem olim habuit Pentateuchum Turonensem. (G) hodie acephalum. Divisiones re vera [extus maiores, numerique capitulorum qui in huius codicis Genesi inveniuntur cum hac serie plane concordant; capitula, insuper, librorum Exodi, Numerorum ef Deuteronomii, in eo insería ad eam quoque pertinent. Titulos istos seu Breves, cum antiqua versione, in Commentatione iam citata (Mémoire, p. 347), contuli. Ibidem (p. 287, 346) monstravi seriem A ex antiqua versione et ipsam fluxisse, codicesque A- et [IC? communi fonte viciniores esse quam R^79P, De serie A quoque res patet:

A

cxvi. Ubi lacob la- pidem ad caput po- suit.

cxx. De mala man- dragora.

LuGD. 28, 11, accepit la- pidem ... e£ posuit ad capud suum ...

30, 14, et invenit

mala mandra(g)ora.

Vulg.

28, 11, tulit de la- pidibus ... et supponens capiti suo ...

30,14, repperit man- dragoras.

Attamen et Vulgatus textus interdum in ea usurpatus est:

A

CxxxVul. Ioseph som- nium vidit unde fratri- bus invidiae fomitem subministravit.

LUGD.

37, 8, et adiecerunt magis odisse eum. pro- pter somnia eius et pro- pter verba eius.

Vulg.

37, 8, haec .ergo causa somniorum at- que sermonum invidiae et odii tomitem mini- stravit.

XLVIII PROLEGOMENA

Sed haec satis sint de provincia quam hic nostri non est .explorare. Textus manibus subdimus doctorum; ipsi eis ad conficiendam sacri volu- minis historiam utantur.

Superest ut viris humanissimis qui me in hoc volumine conficiendo adiuverunt gratias agam et in primis Ero Cardinali Aidano Gasquet, praesidi, et Rio Abbati Ambrosio Amelli vice-praesidi Pontificiae Com- missionis, quorum doctissimis consiliis saepe usus sum. Optimis quoque confratribus: D. Anselmo Manser, Beuronensi; D. Adriano Weld Blun- dell, Fortaugustano, et tot laborum socio D. Albino Brunet, Solesmensi, Commissionis sodalibus; D. Anselmo Albareda, Monteserratino: D. Petro Blanchard et D. Carolo Taillefer, Solesmensibus, D. Vedasto Godu, Farnburgensi, eiusdem coadiutoribus electis, qui omnes summa erga me benevolentia et, in operis profectum, ingenio, doctrina, assiduitate nun- quam satis laudandis, improbo saepe labori, per plures. annos, alacri religiosoque animo se dederunt, gratias debitissimas persolvo. Et Deum ut incoeptum opus ad felicem exitum gratiae suae donis perducere digne- tur, grati supplicesque deprecamur.

H. Q.

TOTIUS DIVINAE BIBLIOTHECAE

PROLOCGI

ELENCHUS CODICUM

I. Epistolae S. Hieronymi ad Paulinum presbyterum.

UF Vaticanus lat. 12058. S. xi-xit. iU« Mediolanensis, Ambros. B. 47. Inf. S. Xil.

Turonensis 5. S. xri. Editio princeps (a. 1452?), 42 lin. dicta. Editio Gobelini Laridii, a. 1530.

a) Codices prioris familiae. Q: Parisinus lat. 16719. S. xir. (Epistolarum) QM Parisinus, Mazarinaeus 5. S. xiv. A Petropolitanus I, 15 quarto. S. vViir-Ix. $ Us nel s t * 2h H Monacensis lat. 6299. S. vrit-1x. p "pasti dat b id b) Codices alterius familiae. G Parisinus lat. 7. S. XI. 1. Epistolarum D Parisinus lat. 10. S. xir-xin. P Cenomanensis 126. S. 1x. E Parisinus lat. 12. S. xir. X Turicensis Augiensis 41. S. 1x. F Parisinus lat. 17. S. xir. D Vaticanus lat. 355. S. 1x. H Parisinus lat. 48. S. xit S Vindobonensis lat. 746. S. Ix. n Parisinus lat. 50. S. xr. K Parisinus lat. 53. S. xii. 2. Biblici L Parisinus lat. 57. S. xit. «pR Parisinus lat. 3. S. 1X. N Parisinus lat. 60. S. xv. o^ Parisinus lat. 11514. S. 1X. O Parisinus lat. 10431. S. xir. cz Turicensis Carolinus C. 1. S. 1x. h Parisinus lat. 11511. S. xir. oS Londinensis Add. 10546. S. ix. S Parisinus lat. 115390. S. xii. o? Romanus, Abb. S. Pauli extra Muros. W Parisinus lat. 15176. S. xit. SXIX: X Parisinus lat. 15177. S. xit. A" Matritensis, Acad. Hist. 2. S. Xil. Y Parisinus lat. 15478. S. xit. P Parisinus lat. 11504. S. 1x. B Parisinus lat. 16267. S. xii. I a g

I. Excerptorum e libro VI Etymologiarum S. Isidori episcopi.

a) Recensio codd. Theodulfianorum. Ar. Editio Faustini Arevalo (P. L. 82, 229). Li. Editio W. M. Lindsay, O ii 1911. O^ Aniciensis, Capituli. S. 1x. i As DEAD CIO OM Parisinus lat. 0380. S. 1x. b) Recensio interpolata cod. Complut. W Parisinus lat. 15176. S. xi. X Matritensis, Univ. 31. S. x.

IIl. Duplicis prologi Alcuini abbatis.

a) Forma longior. b) Forma. brevior. V Vindobonensis lat. 1190. S, ix. qz Turicensis Carolinus C. 1. S. 1x. W Parisinus lat. 15176. S. xr. P Parisinus lat. 11504. S. 1x.

W Parisinus lat. 15176. S. xr. H Londinensis Harleianus 1023. S. xim.

IV. Prologi Theodulfi episcopi. O^ Aniciensis, Capituli. S. 1x. OM Parisinus lat. 0380. S. 1x. V Parisinus lat. 2. S. 1x. K Parisinus lat. 53. S. xir.

Parisinus lat. 57. S. xir. Parisinus lat. 60. S. xv. Parisinus lat. 15177. S. xir. Rothomagensis 7. S. xit.

S S ZU

|

EPISTOLA LII SANCTI HIERONYMI AD PAULINUM PRESBYTERUM

IUXTA RECENSIONEM CODICUM BIBLICORUM QUI OMNES LECTIONI CODICUM ALTERIUS CLASSIS EPISTOLARUM ADHAERENT (cf. PROLEGOMENA).

Frater Ambrosius tua mihi munuscula perferens detulit et suavissimas litteras quae, a principio amicitiarum, fidem probatae iam fidei et veteris ami-

Codices prioris familiae.

Tit. In nomine dei summi incipit aepistola-hironimi ad pulinum (sic) hironimus in opido stridonis hanc aepistolam sub theodosio imperatore scripsit A — Incipit epi- stula hieronimi de cano ad paulinum. haec inscriptione hiero de can. sed aliquid auctoribus esse traditur. auctorum enim mos est quandocumque suam personam demonstrant initis demonstrare librorum et non scriptionibus ut paulum servus xpi ihesu et cetera. hieronimum enim hanc epistolam scripsisse non dubitamus. nunc vero certum difinimus locum H.

Codd. alterius familiae. Desunt d^ et S (usque ad 2, principio).

Tit. Item ad paulinum presbyterum terum de omnibus divinae historiae libris de studio scripturarum 7 — incipit hiero- V — in nomine domini incipit epistola nimi ad paulinum pbr de omnibus divinae iheronimi presbiteri ad paulinum presby- hystoriae libris — item epla sancti hiero- terum de omnibus divinis ystorie libris nimi secunda ad paulinum presbyterum de D — in nomine domini nostri ihesu christi omnibus divine historie libris. scripsi ego incipit prologus sancti iheronimi presby- manu D — item iermi epla secunda ad teri ad paulinum episcopum de omnibus paulinum pbrm de de (sic) omnibus divi- divinis historie libris H. — hieronymus nis istorie libris S — incipit epistola sancti paulino d — sine titulo NBOMYZG. (beati h, om. ^) hieronimi (iheronimi EF, 1. michi yF*Q:GDnLOhYa | ov mi(h)i

ieronimi UMQJXGnKLORhXBI) presbyteri tua OMOI | praeferens HO; proferens V | (presbiteri UFGNI, om. *zePOXCFKLW) perferens -- simul O | detulit - simul ad paulinum presbyterum (presbiterum Q:*FNhla. | et om. A"HOMY | 2. literas VrOJGKLNW, episcopum F, oz:. OXBI) D | que U«KLO hYBla | a] in P, 5 de omnibus divinis (divinae L, divine O!E UrMRGDHnY | amiciciarum AFGDFHK FKNORXDBI) historiae (historie UFOJEFN NORhSWBa; allocutionis OM (e£ in mg. OB, hystorie KhX, hystorie I) libris ze amiciciarum) Y | probate PABUFMQJIM PirMQCGEFnKLNORW/XBI — ... divinis VGFHKNORSYBa | iam om. DS, n* | ^.

novi et (ac &») veteris testamenti libris Q:iYI; amicicie ARKOMF KNORSBa | ami- eR? — hieronimus ad paulinum presby- citiae 4- nova QJFI.

Q

4 EPISTOLA LIII SANCTI HIERONYMI

citiae praeferebant; vera enim illa necessitudo est, et Christi glutino copulata, quam non utilitas rei familiaris non praesentia tantum corporum, non. subdola et palpans adulatio sed Dei timor et divinarum Scripturarum studia conciliant. Legimus in veteribus historiis quosdam lustrasse provincias, novos adisse po- pulos, maria transisse, ut eos quos ex libris noverant coram quoque viderent. Sic Pythagoras memphiticos vates, sic Plato Aegyptum et Arcitam tarentinum eademque oram Italiae quae quondam magna Graecia dicebatur laboriosissime peragravit, ut qui Athenis magister erat et potens, cuiusque doctrinas academiae

Codices prioris familiae.

doctrinam H | achadimie A.

Codd. alterius familiae. Desunt &^ et S (a 7, laboriosissime).

VMVRGDn*; tarentitinum Y; tarranti- num h; taratinum Z* | 7. eademque] C*

.R*L*; eandemque OMn?OXI; eamdem-

que K; easdemque L?N ; ea idemque R?; eaque P; eamque P, C?QJEFn?YBag | ora DS, AB8V?L*; oras L?N; horam «* VUFOMCFO*XI; hora Z, cbRzePij«V*RGD Hn*S | italie A*UFOMFNSY; ytalie QYO hBa | ithalie D; italiam H | italiae -- in die n*; .- in dieque n? | que AHUMQ GHKORSYBa | condam RGDH | magne 2* | magna graecia] a grecis incognita Y | grecia UFMPO:SGDEFHnKLNOhSW Da; gretia DZ2A8VX; grecie 2*; gratia QRZ*oC*: graecias»«s«« R? (cia sup. ras.) | dicebantur 4?; videbatur et dicebatur H | laboriosissimae C; laboriossissime Y; laborisissime B | 8. paragravit h | pera- gravit 4- e&t NOIa | ut qui] atque S | ate- nis bPAB; athenas XD*; apud athenas D? | ^v et potens erat h | cuius (que om.) H; cuiuscumque z* | doctrinam r* OMR?FNYg; doctrina S, Ur?: doctrinae P; doctrinis «pZPCR*HLW | academie A8; acadimiae P; acadamie D* | achade- miae RzePUMCVEnLWX; achademie Ur Q:4RFHKNORYBIa; achadamiae D?G*; achadamie G?; academia et D, achade- mia et X*.

AD PAULINUM PRESBYTERUM. 5

gymnasia personabant, fieret peregrinus atque discipulus, malens aliena vere- cunde discere quam sua impudenter ingerere. Denique cum litteras quasi toto fugientes orbe persequitur, captus a piratis et venundatus, etiam tyranno crude- lissimo paruit, captivus, vinctus et servus, tamen, quia philosophus, maior emente se fuit. Ad Titum Livium lacteo eloquentiae fonte manantem, de ultimis Hispa- niae Galliarumque finibus quosdam venisse nobiles legimus, et quos ad con- templationem sui Roma non traxerat unius hominis fama perduxit. Habuit illa aetas inauditum omnibus saeculis celebrandumque miraculum, ut urbem tantam ingressi, aliud extra urbem quaererent. Apollonius, sive ille magus, ut vulgus 5. Cf. Quintil. Inst. orat. X, 1, 32; Plin. epist. 1r, 3(8).

Codices prioris familiae.

alium AH | quereret AH | apollonus autem A | maius H | vulgo H.

Codd. alterius familiae. Desunt «b^ et S (usque ad 3, crudelissimo).

6 EPISTOLA LIII SANCTI HIERONYMI

loquitur, sive philosophus, ut pythagorici tradunt, intravit Persas, transivit Cau- casum, Albanos, Scythas, Massagetas, opulentissima Indiae regna penetravit, et, ad extremum, latissimo Phison amne transmisso, pervenit ad Bragmanas ut Hiarcam in throno sedentem aureo et de Tantali fonte potantem, inter paucos discipulos, de natura, de moribus ac siderum cursu audiret docentem. Inde per Elamitas, Babylonios, Chaldaeos, Medos, Assyrios, Parthos, Syros, Phoe- nices, Arabes, Palestinos reversus Alexandriam, perrexit Aethiopiam ut gymno-

Codices prioris familiae.

palastinam H | aethiopiam 4- audivit A*; ;- adivit À?; 4- ad H.

Codd. alterius familiae. Desunt ^^ et S (a 2, penetravit, usque ad 6, Syros).

1. sive 4- ille N | phylosophus dzeQ» CnKNRhW; filosophus A8 | pytagorici dz GE*NSWB ; pithagorici UMn; pitagorici iprFO:DFHKOXYa; pictagorici AEL; py- thagorei P; pitagorei 2; phytagorei h; phithagoraei P; phytagora S; phitarei D; propria R*; pytagoria R? | transivit] PXD, NHüh; pertransivit pRzePijrM()MCV RGDEFHnKLNOSWXYB]a; pertransi- vitque S | 2. caucasum -- montem S | scy- tas O!GSY ; scithas UrOMOhada; scitas AH UMCRDEFHnKNW | mas. segetas ?; ma- sagetas UM; massagethas £; messagetas D*; massagetes S, OM | indie PAHntrM O:4VDFHKNOSBa; yndie h; in die Y; inde G | penitravit P; peragravit U«c | et om. X*DS, DhY |3. ad extr.] ad ulti- mum Y | extremum 4 vero S | physon PRzePPijM OJVEnKNWX a8; fison XD, fyson CL; phson Y | amne L | bragma- nas] n*K*; bracmanas D, PO; brach- manas P, SBlà; braemanas h; bragmana n?; bragmanos K? | uti« yarcham H ; uti arcam 2D, UF**; uti archam G | 4. hiar- cham PKLg; hyarcam OWa; hyarcham EYB; iarcam S, UMVn*h; yarcam A8D; harcam R | in om. RH | trono ASOMRGH KX | trono 4- que R | ^v sedentem trono H | aureo] anexo H | potanteA'! | 5. mo- tibus g | ac siderum cursu] PUrGn?h (syd.); ac siderum cursus U^n*; ac die- rum siderum cursu $7; ac dierum side-

rum cursus ReC*; ac dierum si... (cef. non leguntur) R; ac dierum cursu et siderum AH; ac dierum siderumque (syd. KXY) cursu EKLXY; ac dierum side- rumque (syd. W) cursus HW; ac dierum siderumve cursu N; ac dierum ac side- rum cursu F; ac de dierum et siderum cursus C^; ac de dierum siderumque cursu V; ac de dierum syderumque cur- sus 2?; ac de cursu dierum et siderum (syd. I) OQ«Ola; ac de siderum cursu (cursus D*) PDS; et dierum siderumque cursu D; et dierum siderumque cursus B; de cursu dierum et syderum OQ; siderum ac dierum cursu (; siderum cursus c | dicentem UM | 6. aelamitas PZ, Wa; hela- mitas UF; ilamitas D? | babilonios P*, UMOMRGDF?HLNORWYBoa; babillonios P*; babyllonios UF*n*; babiloneos K; babilonicos S?, F*; babilonias S*; baby- lones Z*; babilones 2?; babilonas D | chaldaeos] 2?; chaldeos DS, dzPPUr« Q^REFnKLNOhWYBa; caldeos P, A8 GDHX | moedos PD | assirios DS, A" U^OMRGFHh; ac sirios P | partos D, GDFH | syros phoenices] syrophenices n* | syros] n?; siros PX, AHUMHOR; sy- rios D, OM | phenices AFUFMQJGVEFH nKLNhSWa; fenices Z, COYB; foenices D, RD; phenicis P; fenicas S | 7. ara- bas PZDS, N"WUrMDn*B | palaestinos A"Ig; pallestinos O | reversus -- ad OM

AD PAULINUM PRESBYTERUM. i

sophistas et famosissimam solis mensam videret in sabulo. Invenit ille vir ubique quod disceret et semper proficiens semper se melior fieret. Scripsit super hoc plenissime octo voluminibus Philostratus.

Quid loquar de saeculi hominibus, cum apostolus Paulus vas electionis et magister gentium qui de conscientia tanti in se hospitis loquebatur: Az experimentum quaeritis eius qui in me loquitur Christus, post Damascum Arabiamque lustratam, ascenderit Hierosolymam ut videret Petrum et manserit apud eum diebus quindecim, hoc enim mysterio hebdomadis et ogdoadis futurus gentium praedicator instruendus erat, rursumque, post annos quattuor-

3. Philostr. Vit. Apollonii, i, 18; 11, 4; 111, 15, 16, 25 etc....; v, 43 sqq. 5H

Cor.- 13, 3.

Codices prioris familiae.

9. praedicatur A | quattuordecim or. H.

Codd. alterius familiae. Desunt &^ et S (a 9, futurus).

F?Ola; -- ab h | Alexandria h | perrexit pergit OM | perrexit -- ad I | ethiopiam ABQJMEFHKLORSXYBIG; aethyopiam PzW; ethyopiam UFnN.

1. gimnosophistas 2*, UFMOJR*GDn LW?; gimnosofistas AHC; gimnosophy- stas P; gimnossophistas H; ginnosophi- stas S, SY; ginnosophistas OM; gignoso- phistas FOla; gimnophistas W*; gymno- sophystas $^; gymnosofistas E; gymno- sophitas P*, K; gymnososystas D; geminos sophistas R? | et] ut W | mensam] R*;

mensas (?) R? | ^u mensam solis DRGPUFM -

o

Qt

8 EPISTOLA LII SANCTI HIERONYMI

decim, adsumpto Barnaba et Tito, exposuerit Apostolis evangelium, ne forte in vacuum curreret aut cucurrisset. Habet nescio quid latentis energiae viva vox actus et in aures discipuli de auctoris ore transfusa fortius sonat. Unde et Aeschines, cum Rhodi exularet et legeretur illa Demosthenis oratio quam adversus eum habuerat, mirantibus cunctis atque laudantibus, suspirans ait: Quid si ipsam audissetis bestiam sua verba resonantem ?

Nec hoc dico quod sit aliquid in me tale quod vel possis vel velis discere, sed quo ardor tuus et discendi studium etiam absque nobis, per se probari debeat. Ingenium docile, et sine doctore laudabile est. Non quid invenias sed

Codices prioris familiae.

9. docibile 4; docibiles H | et] ut H | non quid] num quid H.

Codd. alterius familiae. Desunt $^ et S (usque ad 4, exularet).

1. assumpto dRzeP pjirx (uu? CVR? (sup. ras.) GDEFHnKLNOhWXYB a9; assumptio (QV* | barnaba R? (sup. ras.) | tyto QYOYBa; thitho D | exposuerint R*; exposuerat 2; exposuit AROMFKN Ola | exposu(eri)t-- cum ARQ:4FNOYIa | apostolus P; om. P | 2. curreret] cur- rerem S; cucurrerit R | habet 4- enim ON | quid] n? (uid sup. ras.) | ener- gie DzAmUFOm?FnKNORhXBla; henergie D; energine O«*; enargiae G; inergiae oR*GPP; inergie HY; inerciae 8?; inercia R*; évepyelas 9; €NPTIAI P | viva vox] C*; vivae vocis C?; vive vocis Q'MFNOIA | viva vox actus] viva utl etus (ef in mg. 2 m. viva vox vel actus) R | 3. actus] X*; catus (ef in mg. al. actus) X; om. PEhX? YB& | aure S | actoris QYEB | orae W; hore UM*; voce O; om. c* | forcius Rh | sonant (RZePOMCVRDFHn*KNORWX*B | 4. et om. 1* | aeschines] P; aeschynes (; eschines *POn? (hines sap. ras.) OYBa; eschinis OV; eschinus AHF?H?; eschenes N; eschenis C^; eschenus R?; eschime I*; eschimus 1^; heschines K; escines DS; escenes ELX; escenis dRzeijrMR*GD?h; escenus D*; esscines Z; echinus F*; sce-

AD PAULINUM PRESBYTERUM. 9

quid quaeras consideramus. Mollis cera et ad formandum facilis etiam si artificis et plastae cesset manus, tamen virtuti totum est quicquid esse potest. Paulus apostolus ad pedes Gamalielis legem Moysi et prophetas didicisse se gloriatur, ut armatus spiritualibus telis postea diceret confidenter: Arma enim militiae nostrae non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitionum, cogitationes destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et captivantes omnerm intellectum ad oboediendum Christo, et parati subiugare cunctam. inoboedientiam. Timotheum scribit ab infantia sacris litteris eruditum et hortatur ad studium lectionis, ne neglegat gratiam quae data sit ei per inpo-

4. II Cor. 10, 4-6.

Codices prioris familiae.

Codd. alterius familiae. Desunt ^ et S (a 4, confidenter).

Qt

10 EPISTOLA LIII SANCTI HIERONYMI

sitionem manus presbyterii. Tito praecipit ut inter ceteras virtutes episcopi, quem brevi sermone depinxit, scientiam quoque in eo eligat Scripturarum, obtinentem, inquit, eum qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana et contradicentes revincere. Sancta quippe rusticitas solum sibi prodest, et quantum aedificat ex vitae merito ecclesiam Christi, tantum nocet si destruentibus non resistat. Malachias propheta, immo per Malachiam Dominus, interrogavit sacerdotes legem; in tantum sacerdotis offi- cium est interrogatum respondere de lege. In Deuteronomio legimus: /nferroga patrem tuum et adnuntiabit tibi, seniores tuos et dicent tibi; in psalmo quoque centesimo octavo decimo: Canftabiles mihi erant iustificationes tuae in loco peregrinationis meae; et in descriptione iusti viri, cum eum arbori vitae David, Su T1E51529; 7T. Gt. Agg. 2, 12. 8. Deut. 32, 7. 10. Ps. 118, 54.

Codices prioris familiae.

Codd. alterius familiae. Desunt «^S.

A. manum UM | presbiterii PUMQJV FHKNORXYBa | aecclesiam UFRGEnW

AD PAULINUM PRESBYTERUM. 11

quae est in paradiso, compararet, inter ceteras virtutes etiam hoc intulit: /r lege Domini voluntas eius et in lege eius meditabitur die ac nocte. Danihel, in fine sacratissimae visionis, iustos ait fulgere quasi stellas et intellegentes, id est doctos, quasi firmamentum. Vides quantum inter se distent iusta rusticitas et docta iustitia. Alii stellis, alii caelo comparantur, quamquam iuxta hebraicam veritatem utrumque de eruditis possit intellegi, ita enim apud eos legimus: Qui autem docti fuerint fulgebunt quasi splendor firmamenti, et qui ad. iustitiam erudiunt multos quasi stellae in perpetuas aeternítates. Cur Paulus apostolus vas electionis? Nempe quia vas legis et Scripturarum sanctarum armarium. Pharisaei stupent in doctrina Domini et mirantur in Petro et Iohanne quomodo

1 D3:51,:2. 6:5 Dan: 12,03.

Codices prioris familiae.

scripturarum A | 10. dei H.

Codd. alterius familiae. Desunt cp^S.

12 EPISTOLA LIII SANCTI HIERONYMI

legem sciant, cum litteras non didicerint. Quicquid enim aliis exercitatio et coti- diana in lege meditatio tribuere solet, illis Spiritus Sanctus suggerebat et erant, iuxta quod scriptum est, Oeoó/óakroi. Duodecim annos Salvator inpleverat et in templo sedens, de quaestionibus legis interrogans, magis docet, dum pru- denter interrogat.

Nisi forte rusticum Petrum, rusticum dicimus Iohannem, quorum uterque dicere poterat: Efsi imperitus sermone non tamen scientia. lohannes rusticus, piscator, indoctus? et unde illa vox obsecro: /m principio erat Verbum et

7. II Cor. 11, 6. 8: Ioh, d.

Codices prioris familiae.

iohannis oratio H ; orm. ^.

Codd. alterius familiae. Desunt ^ (usque ad 4, dum) et S.

1. litteras] d (a sup. ras.); literas DOg; litteris R* | didicerint] n? (int sup. Fas.) didiscerint D | quidquid 2* D, UFNI | exercitacio QJG | cottidiana 2, UMFnh; quotidiana Nag | 2. illi A | illis 4- hoc ag | sanctus spiritus P, AHOJN | sanctus 4- hoc O | sugge««rebat OM | et om. UM | 3. iusta n; om. S, G | scriptum est 4- docibiles deo pgacPQFMCVRGDHnLW Ya ; 4- docibiles dei E; 4- deo docibiles P; -- dei docibi- les h | 8eoótóaxro:] g; eteodidAKtui P; ettuaktoi Z; CTvAAKTOI D; OCOAYAO KATOI S; OCTOUAKTOI doRUr«C; O€ TOUAKTOI 47; OCTOUAKTOT q*9; O€OAIAAKTOI *?; OCOAIAARTOI A9 ; theodocti (ef im mg. theodidaktoi) Q; theodilactri QM; OC OUAKTOI VG; OH OOCAKOOY R; Oetuuaktoi (e£ inf. lin. tetuuactu) E; theodociatri (e£ im mg. al. didastitheum) F; OHOOOAKHOOY (et int. lin. tetualetui) H; OCTOUAKTOI (et inf. lin. thetoulitoi) n; OKOAAKTO!I (et int. lin. teodidasti) K; OHQAYAAKOY (et int. lin. hheodidacthi) L; oronatytim theo: docti lactri N; theodocti ilactri O; O€

TUUAAKTOT W; OHQOMAAKO(U) (et int. lin. teodidactoi) X; OCTOVAITOI (et int. lin. tetoulitoi) Y ; theodilactis etuaaktoi B; theodikathai I; oz. PDha | (0co8ióakvroi) -- docibiles deo Qx*; 4- id est docibiles deo OJK; :- id est doci- biles dei AF; -- id est dei docibiles X; 4- id est docibiles deo et machon N; 4- do- cibiles deo RONACORTM et viatoy (?) O; -- id est docibiles deo OROnatoztine et viatorum (?) I | impleverat d»RePABQUEMC VRGDEFHnKLORWXYBg | 4. sedens] n*X*; senes PS, PEn?OhX?g | questio- nibus d$ePAHRUFMVRGDEHnKLOXYq; questione h | 6. rusticum (post forte) -- et R*H | rusticum (post petrum) -- cum A8 | dicimus] R*; dicamus 2, R?HhY | dici- mus 4- et R?"GDFnY | ^ iohannem dici- mus & | 7. imperitus P?PUrw«C?RGDF HnLNhWXYBag; imperitis C*; inperitis o^; imperiti OI; imperius o?* | inpe- ritus 4- sum HN | sciencia DFHKh; scien- tiae W; scientiam P*; iohannis P, c4 | iohannes 4- si Y | rusticus 4- si Y; 4- et X | 8. spicator Y | et] fuit Y.

AD PAULINUM PRESBYTEBUM. 13

Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum? Aóvyos graece multa signi- ficat; nam et verbum est, et ratio, et supputatio, et causa uniuscuiusque rei per quam sunt singula quae subsistunt, quae universa recte intellegimus in Christo. Hoc doctus Plato nescivit, hoc Demosthenes eloquens ignoravit. Per- dam, inquit, sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo. Nera sapientia perdet falsam sapientiam, et quamquam stultitia praedicationis in cruce sit, tamen Paulus sapientiam loquitur infer perfectos: Sapientiam autem non saeculi huius nec principum saeculi istius qui destruuntur, sed loquimur Dei

4. I Cor. 1, 19. T1 Gor: 25 021;

Codices prioris familiae.

pium A; neque principum H | distruuntur AH | loquitur AH.

Codd. alterius familiae. Deest S.

1. aput H | AOTOC (int. Jiz. logos) QAEH ; AQTC (int. lin. logos) RKLX; LUQIU)C (int. lin. Yogos) D; AOGOC n*; AOTOC x; AOTOC (nt. lin. Yogos) Ur OMn*; AOTOC A9; AOTOC (int. lin. logos) OYI; A/OC G; logos Q!YFNhBa; logus P | (Aóyos) -- enim g; -- id est logos AH | grece 4zABPUFOJXCVRGD EFHnKLNORhWXYBa; grece UM; egrecae n | multu M* | significat -- est et ratio et supputatio (subputatio D^RK) et cura uniuscuiusque «RAZGC*RE*K*L ; 4- et ratio et supputatio UF | 2. nam et verbum om. W | est om. S | et (post est) om. Ol | ratio] oratio S, GB | subputatio 2, ^6 RGDnhW; subputacio OV; suppositatio D | causa] cura W | rei] regi UM |

. 89. quam] quem W; quae 2; qua D | sunt

eloquentissimus P | 5. inquid AgUM(MG FHW | sapienciam sapiencium Hh; sa- piencium sapientium Q^; sap. sapiencium OX*D; sap. sapientum S, L | sapientium 4- inquid 2* | prudenciam prudencium O^ H ; prudentium (5/s) UF; intellectum pru- dentium P | 6. sapiencia DHh | perdet] n*; perdat R*H ; perdit P, R?n?h | sapien- ciam QOMDh; o. A" | quanquam d&P(OM* PHng | stulticia ARQ:MREFKLNORhWX YBa | predicationis UMnKLY; praedica- cionis OM | ^. praed. stult. sit in cruce S | 7. paulus 4 apostolus Y | sapienciam DHh | sapientiam -- dei Y | inter pert.] interfectos A? | sapienciam DHh; sapien- tia S | 8. saeculi huius nec principum saeculi istius qui destruuntur] S?, A"P Ur^(QJE?nBlIg; saec. h. nec pr. saec. ist. quae distruuntur 2* (destruuntur 2?); saec. h. nec pr. saec. ist. qui destruunt PD ; sec. h. n. pr. sec. ist. qui destruen- tur Y; saeculi huius nec principium saeculi istius qui destruuntur S*, GE*; saeculi huius neque principum saeculi istius qui destruuntur X; sec. h. neque principum sec. huius qui destruuntur h; saeculi huius qui destruuntur nec principum saeculi

14 EPISTOLA LIII SANCTI HIERONYMI

sapientiam in mysterio absconditam, quam praedestinavit Deus ante saecula. Dei sapientia Christus est; CArisfus enim Dei virtus et Dei sapientia. Haec sapientia in mysterio abscondita est de qua et noni psalmi titulus praenotatur: pro occultis filii, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei absconditi, et qui in mysterio absconditus erat praedestinatus est ante saecula; praedesti- natus autem et praefiguratus in lege et prophetis, unde et prophetae appella- bantur videntes quia videbant eum quem ceteri non videbant: Abrakam vidit diem eius et laetatus est. Aperiebantur caeli Ezechieli qui populo peccatori

22 GI. IC Gor. o 24: 7. Cf. Ioh. 8, 56.

Codices prioris familiae.

qui populo om. H.

Codd. alterius familiae. Deest S.

istius V; saeculi huius nec principum qui destruentur N; saeculi istius nec prin- cipum huius saeculi qui destruuntur KL ; saeculi istius nec principum (principium D*) saeculi istius qui destruuntur D; sae- culi (seculi à) istius quae (que R a) destrui- tur nec principum (principium QV«*) Ox R?HOa; saeculi istius qui destruitur nec principum I; saeculi istius qui destruuntur nec principum «RAzePCR*W; non huius saeculi quae destruitur nec principum saeculi istius qui destruuntur F | loquitur PS, PO:KLOhXY BI ag | loquimur 4- ait n?,

AD PAULINUM PRESBYTERUM. 15

clausi erant. Revela, inquit David, oculos meos et considerabo mirabilia de lege tta; lex enim spiritalis est et revelatione opus est ut intellegatur ac revelata facie Dei gloriam contemplemur. Liber in Apocalypsi septem sigillis signatus ostenditur, quem si dederis homini scienti litteras ut legat, respondebit tibi: non possum, signatus est enim. Quanti hodie putant se nosse litteras: tenent signatum librum, nec aperire possunt nisi ille reseraverit qui Aabef clavem David, qui aperit et nemo claudit, qui claudit et nemo aperit. In Actibus Apo- stolorum sanctus eunuchus, immo vir, sic enim eum Scriptura cognominat, cum legeret Esaiam prophetam, interrogatur a Philippo: Pufasne intellegis quae legis? responditque: Quomodo possum nisi me aliquis docuerit. Ego, ut de me

1. Ps. 118, 18. 6. Apoc. 3, 7. 9. Act. 8, 30-31.

Codices prioris familiae.

sum 4- intellegere H.

Codd. alterius familiae. Deest S.

[n

16 EPISTOLA LIII SANCTI HIERONVMI

interim loquar, nec sanctior sum hoc eunucho, nec studiosior, qui de Aethiopia, id est qui de extremis mundi finibus venit ad templum, reliquit aulam regiam, et tantus amator legis divinae scientiae fuit, ut etiam in vehiculo sacras litteras legeret, et tamen cum librum teneret et verba Domini cogitatione conciperet, lingua volveret, labiis personaret, ignorabat eum quem in libro nesciens vene- rabatur. Venit Philippus, ostendit ei lesum qui clausus latebat in littera, et, o mira doctoris virtus! eadem hora credidit eunuchus, baptizatur, fidelis et sanctus est ac, magister de discipulo, plus in deserto fonte Ecclesiae quam in aurato Synagogae templo repperit.

Codices prioris familiae.

perit synagogae AH.

Codd. alterius familiae. Deest S.

ÀD PAULINUM PRESBYTERUM. 17

Haec a me perstricta sunt breviter, neque enim epistolaris angustia evagari longius patiebatur, ut intellegeres te in Scripturis sanctis sine praevio et mon- strante semitam non posse ingredi. Taceo de grammaticis, rhetoribus, philo- sophis, geometricis, dialecticis, musicis, astronomis, astrologis, medicis quorum scientia mortalibus satis vel utilissima est, et in tres partes scinditur: in doctri-

Codices prioris familiae.

rimentum perian peritia H.

Codd. alterius familiae. Deest S.

satis 4- necessaria F | vel] n sup. ras.; orn. PDHB [| utile G | est 4- vel necessaria N | et] ut V | in om. Y | in doctrina TOAOI- NOTHNME ratione GOAONTHNMITIITON et usu S; in doctrinam CPCATMANNMCO- AEN rationem IHNZAPINPAN et usum XD; in doctrinam MANHMOOAEN id est ratio- nem THNZAPINPON et usum 29; in do- ctrinam MANHMOOACON id est rationem TNNZAPINPON et usum cC; in doctri- nam MNHMOOAEN id est rationem TNNA- PINPUJN et usum V ; in doctrinam MANHM- OOA€EN id est rationem THNZAPINPCUN et usum UF*M; in doctrinam MANHMOO- AEN (int. lin. manentolen) id est rationem THNTAPINPINP(ON (int. lin. tenzarinzan) et usum n; in doctrinam MANNMOOA€N (int. lin. manemtglen) id est rationem TNNZAPTVPAN (int. lin. tenzarturam) et usum Y; in doctrinam MANHMOOCOO- AHN (int. lín. manemtostolen) id est ratio- nem tenZANPYNPON (int. lin. anrinron) et usum H; in doctrinam MANVHNO V- LHN (int. lin. manuentulen id est) ratio- nem OHNZAPYNPHN (int. lin.tenzarinton) et usum D; in doctrinam M..... MOOAHN id'estuc. et usum (cetera non leguntur) R; in doctrinam MANHMOOAEN id est racionem ['HNZAPINPON et usum G; in doctrinam MANHMOOAEN rationem THN- ZAPINPON et usum W ; in doctrinam €K- OACAAANHAAOOACH rationem THNTA- KINPAN et usum N ; in doctrinam et usum

9

18 EPISTOLA LIII SANCTI HIERONYMI

nam Tó Óóypa, rationem T7jv ué8oOov et usum THv Ééjmeipíav. Ad minores artes veniam, et quae non tam Aóye quam manu administrantur. Agricolae, cae- mentarii, fabri metallorum, lignorumque caesores, lanarii quoque et fullones, et ceteri qui variam suppellectilem et vilia opuscula fabricantur, absque doctore

non possunt esse quod cupiunt.

Quod medicorum. est

Promittunt medici, tractant fabrilia fabri.

5. Horat. Epist. It, 1, 115.

Codices prioris familiae.

Codd. alterius familiae. Deest S.

MANNMOORAEN (int, lin. 2 m. ethicam) rationem (inf. lin. 2 m. logicam) THNZA- RINPONN (inf. lin. 2 m. phisicam ef in mg. 2 m.tenzarinrom) $^; in doctrinam AYAACKAAYAN (int. lin. didascalian) ra- tionem AQIOV (int. lin. logon) et usum KPHVCIN (int. lin. creusin) L; in doctri- nam AYAACHMYAN (int. lin. didascaliam) rationem AQJ['ON (int. lin. logon) et usum XPHYCIN (int. lin. creusin) K; in doctri- nam tholomaten MANNAACdAEN logmate rationem /NNZAKINdAAA methlonete et usum eminram O; in doctrinam AOKA- TC€KHNOCOAIKNEMTIPIKIN c; in doctri- nam thologmaten rationem metholocten et usum emitrata F; in doctrinam tolog- maten rationem metholoneten et usume- mitram Q«; in doctrinam thologiaten ra- tionem metholonethen (ef ig mg. 1 m. et usum) I; in doctrinam rationem et usum AHG; in doctrina in ratione et in usu h; in OAOAMATHNMCOOAONTNNGMTIO- PlAn P; in thodocma id est in doctrinam (p. m. et) cathichesin eislogon id est in rationem centhecrian id est in usum E ; scinditur TOAOKMA (int. lin. todocma) id est in doctrinam KATIXCSINCISLOGON id est in rationem TENT€CRIAN id est in usum X; scinditur TOAOKXA id est do- ctrinam CROATAAANNAAOAEN id est in rationem TNNZARINPUN id est in usum B;

scinditur tologmaten (inf. liz. in doctri- nam) metoloneten (inf. lin. rationem) emi- tran (inf. lin. et usum) (ef in mg. dogma logon praxyn omnia 1 m.) Q; scinditur pilotmaten metoonten impirian P; scin- ditur 7ó Óóyua 71v pé0080v 73v éunew(av g.

AD PAULINUM PRESBYTERUM. 10

Sola Scripturarum ars est quam sibi omnes passim vindicant:

Scribimus indocti doctique poemata passim.

Hanc garrula anus, hanc delerus senex, hanc sophista verbosus, hanc uni- versi praesumunt, lacerant, docent antequam discant. Alii, adducto supercilio, grandia verba trutinantes, inter mulierculas de sacris litteris philosophantur. Alii discunt, pro pudor, a feminis quod viros doceant; et ne parum hoc sit, quadam facilitate verborum, immo audacia, edisserunt aliis quod ipsi non intel- legunt. Taceo de meis similibus qui, si forte ad Scripturas sanctas post saecu- lares litteras venerint, et sermone composito aurem populi mulserint, quicquid dixerint hoc legem deputant, nec scire dignantur quid prophetae, quid apostoli

2. Ibid. 117.

Codices prioris familiae.

tant] dei putant AH.

Codd. alterius familiae. Deest S.

10

20 ÉPISTOLA Lil SANCTI HIERONYMI

senserint, sed ad sensum suum incongrua aptant testimonia, quasi grande sit et non vitiosissimum dicendi genus, depravare sententias et ad voluntatem suam Scripturam trahere repugnantem. Quasi non legerimus Homerocentonas et Virgiliocentonas, ac non sic etiam Maronem sine Christo possimus dicere christianum, quia scripserit:

lam redit et virgo, redeunt Saturnia regna,

lam nova progenies caelo demittitur alto,

et Patrem loquentem ad Filium: Nate, meae vires, mea magna potentia solus,

et post verba Salvatoris in cruce: Talia perstabat memorans, fixusque manebat.

6. Virgil. Bucol.1v, 6sqq. — 9. Virgil. Aeneid. 1, 664. — 11. Virgil. Aeneid. r1, 650.

Codices prioris familiae.

Codd. alterius familiae. Deest S.

1. set Q! | ad om. 2* | 2. non 4 nisi Q»* | viciosissimum ABcp^QJ4RGDFHnK LNORhXBag | dicendi] R*; discendi *eY; docendi R?h | sentencias OYGDHNOhR | suam 4- sacram Od; -- sacras CM | 3. scri- pturas OM; scripturarum «pR*AzoR* | scripturam 4- sanctam AH; 4- sacram F | traere G | repugnante UM; repugnantes O^; pugnantem dZ*; puritatem «7? | ^. repugnantem trahere O | legissemus *P?P | legerimus homerocentonas] lege- rimus aliter quasi non legerimus omerici- centenas et virgilii centenas omerocen- tenas Y | homerocentonas] PZD, oPA9"P QJD*N9; homerocentenas WXI ; homero- centeonas OM; omerocentonas UF?C!FOa; omerocentenas S, d5Razeijr*«C 'VR*G ; omerocentenes n*; omerocentones Hh; homericentonas E*B; homericentenas D?; homericentones E?; omericentonas K; omericentenas R?; omericentones n?L | et virgiliocentonas] XD, oPPOTpUr?FN

AD PAULINUM PRESBYTERUM. 21

Puerilia sunt haec et circulatorum ludo similia, docere quod ignores, immo, ut cum stomacho loquar, nec hoc quidem scire quod nescias.

Videlicet manifestissima est Genesis, in qua de creatura mundi, de exordio generis humani, de divisione terrae, de confusione linguarum et gente usque ad Aegyptum scribitur Hebraeorum. Patet Exodus cum decem plagis, cum deca- logo, cum mysticis divinisque praeceptis. In promptu est Leviticus liber in quo singula sacrificia, immo singulae paene syllabae et vestes Aaron et totus ordo leviticus inspirant caelestia sacramenta. Numeri vero nonne totius arithmeticae et prophetiae Balaam et quadraginta duarum per heremum mansionum mysteria

Codices prioris familiae.

Codd. alterius familiae. Deest S.

22 EPISTOLA LHI SANCTI HIERONYMI

continent? Deuteronomium quoque, secunda lex, et evangelicae legis praefigu- ratio, nonne sic ea habet quae priora sunt, ut tamen nova sint omnia de vete- ribus. Hucusque Moyses, hucusque 7évre revyr, quibus quinque verbis loqui se velle Apostolus in Ecclesia gloriatur. Iob, exemplar patientiae, quae non mysteria suo sermone complectitur? Prosa incipit, versu labitur, pedestri sermone finitur, omnisque legis dialecticae, propositione, adsumptione, confirmatione, conclusione

4. Cf. I Cor. 14, 19.

Codices prioris familiae.

dialecticae A; dialectice proponit prolismata legis H.

Codd. alterius familiae. Deest S (usque ad 6, contirmatione).

l1. continet H; continentur F | deu- tronomium S; deuteronominum UM | quo- que] vero Ola | lex] rex WM | et or. W | evangelice A8 ijv OM GHKLNORVBa; e- wangelice F; evangelicae nX; euuangeli- cae W | prefiguratio UMOJKLOh | 2. non- ne om. 2DS, A8 | ea om. X | ^, habet ea GI | que A8QJKORYB | tamen or. à | nova sunt G*; omnia om. S | 3. huncus- que I | moises H; moses 9 | hucusque (posí moyses)] usque huc G; huncusque I; om. $*VH | zévre ce(yn] ITENCAC COYK€ dnazepyirv; [TENCACCOYKE W; ITENECOYKE G; ITENCACOCURE X; ITENEAEYKE (int. lin. pentatheucus) n; ITENCASOOYKE Y; YOHNHAHCOYKH (nt. lin. itenelesoike) H; YOHNAHO(O)Y KH (int. lin. itenelesoice) R; YONHAHC OYYKN (int. lin. pentateucus) D; l[JENTA T€YXOC P; IIENOAOCOYKOC S; [IEN OAOCOYKE VB; lleNOatercoc (int. lin. pentateucos) id est quinque libri X; IleNOatecoyae (int. lin. pentateucus) id est quinque libri B; IIHNOaOHAaKH (int. lin. pentateuke) L; /IHNOaOYKH (int. lin. pentateuche) K; IJENCA€COykz. D; llelleaecoyke (int. lin. pentateucum) Qv; Pentatheoicen (/nf. lin. id est quinque

AD. PAULINUM PRESBYTERUM. 23

determinatur. Singula in eo verba plena sunt sensibus et, ut de ceteris sileam, resurrectionem corporum sic prophetat ut nullus de ea vel manifestius vel cautius scripserit: Scio, inquit, quod. redemptor meus vivat et in novissimo de lerra surrecturus sim, et rursum circumdabor pelle mea, et in carne mea videbo Deum, quem visurus sum ego ipse et oculi mei conspecturi sunt et non. alius, reposita est haec spes mea. in sinu meo. Veniam ad lesum Nave, typum Domini, non solum in gestis, verum et in nomine: transit Iordanen, hostium regna subvertit, dividit terram victori populo et per singulas urbes, viculos, montes, flumina, torrentes atque confinia, Ecclesiae caelestisque Hierusalem spiritalia regna describit. In Iudicum libro, quot principes populi tot figurae sunt. Ruth

3. Iob 19, 25-27.

Codices prioris familiae.

discribit A | iudicium H | quod H.

Codd. alterius familiae.

PXDS, ABPV; ver. etiam nomine 0; ver. etiam (eciam Q7h) in nomine Q?Oh Ia ; ver. etiam (aetiam W) et in nomine (etinomine G; et inmine Y) dRAzoPUFM OMCRGDFHnKLNWYB; ver. etiam ha- bentem et in nomine EX; ver. etiam ge- rentem et in nomine S | nomine 4- portat h; 4- portans OV; 4- praefert FIa; -- pre- fert Q1O; preferentem N | transiit 7G* | transit - in S | iordanem P, AHUrFMQJM CVRGDEFHnKLNORhWXYIa$g | ostium A | 8. divisit X | per) super U»G | vin- culos G* | 9. flumina torrentes om. 2DS | ecclesie UMQJMFKOhSYBa; aecclesiae WFRDELnX; eclesie A&NS; aecclesia W | caelestique Z, R; celestisque cbAUMOQJMF HKLOhYBa; celestis (que o7.) A8N | ihe- rusalem ASFRDEHRhWXaà ; ierusalem UFM QIMFnKLOSVBàG; iherlm X; hierlm N; ierlm OSB | spiritualia Q'DFHNXBlIag | 10. descripsit ZDS, dbRAzeAHUMCVRGD FHOWYIa ; distribuit PPWUr?S | librum Z*; om. S | quod PD, $^*ABUMW | figure A8nUM Q:4iRFHKNLORSYB a.

10

24 EPISTOLA LIII SANCTI HIERONYMI

moabitis Esaiae explet vaticinium dicentis: Emiffe agnum. dominatorem. terrae de petra deserti ad montem filiae Sion. Samuhel, in Heli mortuo et in occisione Saul, veterem legem abolitam monstrat. Porro in Sadoch atque David, novi sacerdotii novique imperii sacramenta testatur. Malachim, id est tertius et quartus Regum liber, a Salomone usque ad lechoniam et ab Hieroboam filio Nabath usque ad Osee, qui ductus est in Assyrios, regnum Iuda et regnum describit Israhel. Si historiam respicias verba simplicia sunt, si in litteris sensum latentem, Ecclesiae paucitas et hereticorum contra Ecclesiam bella narrantur. Duodecim

1. Isai. 16, 1.

Codices prioris familiae.

bella contra aecclesiam narrantur A.

Codd. alterius familiae.

AD PAULINUM PRESBYTERUM. 25

prophetae, in unius voluminis angustias coartati, multo aliud quam sonat in lit- tera praefigurant. Osee crebro nominat Ephraim, Samariam, Ioseph, lezrahel et uxorem fornicariam et fornicationis filios et adulteram cubiculo clausam mariti multo tempore sedere viduam et sub veste lugubri viri ad se reditum prae- stolari. Iohel, filius Fatuhel, describit terram duodecim tribuum eruca, brucho, locusta, rubigine vastante consumptam, et post eversionem prioris populi effu- sum iri Spiritum Sanctum super servos Dei et ancillas, id est super centum viginti credentium nomina, et effusum iri in cenaculo Sion, qui centum viginti

Codices prioris familiae.

0m. ^ | ^v nomina credentium H | iri oz. H.

Codd. alterius familiae. Deest S.

K; phatuhel P, $PPPGDEHNWYX ; phatuel o?OMFhYBIg | descripbit n?; descripsit dRAze ijzXOMVRGDHn* WI | terra G | duodecim] duarum Q? | erucha HKOW | bruco P*DS, ABPOÀRGFnNSXYB; bru- ca h | 6. consumtam U^; corruptam 2DS, ABEXg | versionem G; reversionem H | effusum iri] effusum /PI Y*; effusuri XD, d^RAz*ePMG;. effusurum PUF (inf. lin. 2m. effusum iri) DHnW; effundendum oZKL; effusum ASC*VRF*NOSI | 7. dei domini X | id est] et O; om. I | centum J-et h | 8. vinginti h | credencium DHh | ^, nomina credentium DS, LB | et om. Xg | effusum iri] effusum iri N; effusum yrim O; effusum itim I; effusuri 2D, PPPUMG; effusurum WF (inf. lin. 2 m. effusum iri) Dn; effundendum KL ; effu- sum AH; effusum viri RAZ*GC*RW ;. fue- runt viri SYB; qui effundendus erat X?; qui effundendus erat et effusus X*; om. 8 | caenaculo &7CVGEW; coenaculo Q:MIg; caenacula P? | syon UFMOMDE FnKLNOhSWXYBa | ^v centum viginti qui OSB.

26 EPISTOLA LIII SANCTI HIERONYMI

ab uno usque ad quindecim paulatim et per incrementa surgentes, quindecim graduum numerum efficiunt, qui in psalterio mystice continentur. Amos, pastor et rusticus et raborum mora distringens, paucis verbis explicari non potest. Quis enim digne exprimat tria et quattuor scelera Damasci, Gazae et Tyri et Idumeae et filiorum Ammon et Moab et in septimo octavoque gradu ludae et Israhel. Hic loquitur ad vaccas. pingues, quae sunt in monte Samariae, et ruituram domum maiorem minoremque testatur. Ipse cernit fictorem locustae et stantem Dominum super murum litum vel adamantinum et uncinum pomorum adtra- hentem supplicia peccatoribus et famem in terra: non famem panis neque sitim aquae, sed audiendi verbum Dei. Abdias, qui interpretatur servus Domini,

Codices prioris familiae.

domini oz. A*; dei H.

L

Codd. alterius familiae.

e

AD PAULINUM PRESBYTERUM. 21

pertonat contra Edom, et sanguineum terrenumque, fratris quoque lacob semper aemulum, hasta percutit spiritali. lonas, columba pulcherrima, naufragio suo passionem Domini praefigurans, mundum ad paenitentiam revocat et sub no- mine Ninive salutem gentibus nuntiat. Micheas de Morasthi, coheres Christi, vastationem adnuntiat filiae latronis et obsidionem ponit contra eam, quia maxil- lam percusserit iudicis Israhel. Naum, consolator orbis, increpat civitatem san- guinum et post eversionem illius loquitur: Ecce super montes pedes evangeli- zantis et adnuntiantis pacem. Abacuc, luctator fortis et rigidus, stat super custodiam suam et figit gradum super munitionem, ut Christum in cruce con-

7T. Naum 1, 15.

Codices prioris familiae.

templemur A*.

Codd. alterius familiae.

10

28 EPISTOLA LIII SANCTI HIERONYMI

templetur et dicat: Operuit caelos gloria eius et laudis eius plena est ferra, splendor eius ut lux erit; cornua in manibus eius, ibi abscondita est fortitudo eius. Sophonias, speculator et arcanorum Domini cognitor, audit clamorem a porta piscium et eiulatum a secunda et contritionem a collibus, indicit quoque ululatum habitatoribus Pilae, quia conticuit omnis populus Chanaan, disperierunt universi qui involuti erant argento. Aggeus, festivus et laetus, qui seminavit in lacrimis ut in gaudio meteret, destructum. templum aedificat, Deumque Patrem inducit loquentem: Ad/urc unum modicumque; et ego commovebo caelum et terram et mare et aridam, et movebo omnes gentes; et veniet desideratus cunctis gentibus. Zacharias, memor Domini sui, multiplex in prophetia, lesum vestibus sordidis,

1. Hab. 3, 34. 8. Agg. 2, 7-8.

Codices prioris familiae.

Codd. alterius familiae.

AD PAULINUM PRESBYTERUM. 20

et lapidem oculorum septem candelabrumque aureum cum totidem lucernis quot oculis, duas quoque olivas a sinistris lampadis cernit et dextris, ut post equos rufos, varios, albos, et dissipatas quadrigas ex Ephraim, et equum de Hlieru- salem, pauperem regem vaticinetur et praedicet sedentem super pullum filium asinae subiugalis. Malachias aperte, et in fine omnium prophetarum, de abie- ctione Israhel et vocatione gentium: oz est mihi, ait, voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum, et munus non suscipiam de manu vestra; ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus et in omni loco sacri- ficatur et offertur nomini meo oblatio munda. Esaiam, Hieremiam, Ezechiel et

6. Mal. 1, 10-11.

Codices prioris familiae.

Codd. alíerius familiae.

1. lapide ZD | occulorum DH | ^v» septem oculorum X | cadelabrumque Y | candelabrum (que om.) D*hl | aureo- rum D*; om. h | lucernis - et G | quod UMR | 2. occulis DH; oculos G* | duas- que (quoque om.) GNh | lampidis C*; lampades A! | a dextris Ohla; a dextribus N | ut] 2*; et 2?, PW | equos (equos n) rufos (ruffos I, ruphos Y) varios albos] Dp, dmRaze?P FM CRGDEH n*K LSWYI ; equos rufos varios et albos hX; equos rufos (ruffos Z, OM) et varios et albos X, ABOMV; equos rufos varios nigros et albos à; equos rufos nigros varios albos QJF; equos nigros rufos varios albos n?; equos nigros rufos albos et varios g; equos varios et rufos et albos DS, B; equos varios et rufos nigros et albos N | 3. dissipatas 4- et 7 | ex om. S | ephrahim P; effraim AFOMCHSBIa ; efraim D; effraym OJRKOh | et equum] et qum Y | equm O^; aequum RnL W | ierusalem LYg; iherusalem S, h; ierlm ij/FM QUMFnKOSBI ; ihrlm A8RDE Ha; iherlm GX; hierlm N; hierlem W; hirlm P | 4. paup. — filium oz. 2* | pau-

10

30 EPISTOLA LIII SANCTI HIERONYMI

Danihel quis possit vel intellegere vel exponere, quorum primus non prophetiam mihi videtur texere, sed evangelium ; secundus virgam nuceam, et ollam succen- sam a facie Aquilonis, et pardum spoliatum suis coloribus, et quadruplex diversis metris nectit alphabetum; tertius principia et finem tantis habet obscuritatibus involuta, ut apud Hebraeos ipsae partes cum exordio Geneseos ante annos triginta non legantur. Quartus vero, qui et extremus, inter quattuor prophetas temporum conscius et totius mundi philohistoricus, lapidem praecisum de monte sine manibus et regna omnia subvertentem, claro sermone pronuntiat. David, Simonides noster, Pindarus et Alcaeus, Flaccus quoque, Catullus et Serenus, Christum lyra personat et in decacordo psalterio ab inferis excitat

Codices prioris familiae. Deest H. (a 2, secundus).

Codd. alterius familiae.

DFKORWVI | philohistoricus] dRAcPPOM CEF?; philohystoricus UFXa; philoisto- ricus F*HO; philoystoricus Gn; philo- storicus D, A8VDLh; philosthoricus S; philostoricos X; philostoicus R; phili- storos g; philosophistor P; philosogus et historicus B; phylohystoricus zUMI; phyloistoricus S ; phyloystoricus Q*; phy- lostoricus K; phylosophistoricus N ; $uo- wycropurvc (int. lin. filohistoricus) Y; hi- storicus W | precisum $*«QDEnKLhSa; peiosum d^* | 8. ^, omnia regna Q! | pronunciat AHOXGDFHNORBlIA | 9. sy- monides ^RAzePUFCGDEnKLhWXBa ; si- meonides P; simphonides Q!MOI; sym- phonides N ; simodines Y | noster] inter D | noster 4- et Ur?€Gn | pindarius 2D, n* | alceus «pRAGPAHJF*MCVRGD*EFnK hXYB; alcheus $zPUr?(Q:MD?HLNOS Wla | flacus A8O; flachus I | quoque 4- et GD?F*Y | catullus] Ur*; catulusPZD, A"Uyr? GOhWIa; chatullus H | et serenus om. h | et] atque Ola | 10. cristum a | lira P*XDS, bRAGABPUMQIUCVRDFHKLhW YBI; lingua (sup. /in. vel lira) N | personat] pdicat OI; predicata | et om. O« | et -- de G | decachordo PC?ZEWg; dechacordo H; decacorda D, ^R; decachorda dRzeC*,

"AD PAULINUM PRESBYTEBUM. 31

resurgentem. Salomon, pacificus et amabilis Domini, mores corrigit, naturam docet, Ecclesiam iungit et Christum, sanctarumque nuptiarum dulce canit epi- thalamium. Hester, in Ecclesiae typo, populum liberat de periculo, et interfecto Aman, qui interpretatur iniquitas, partes convivii et diem celebrem mittit in posteros. Paralipomenon liber, id est instrumenti veteris é7troyr, tantus ac talis est, ut absque illo si quis scientiam Scripturarum sibi voluerit adrogare, seipsum inrideat; per singula quippe nomina iuncturasque verborum, et prae- termissae in Regum libris tanguntur historiae, et innumerabiles explicantur evan-

Codices prioris familiae. Deest H.

missa A | 8. in regum libris om. ^ | innumere à | evangeli A.

Codd. alterius familiae.

tome) Y; €IIITOMEN (int. lin. epitomen) N; €PITHOMEN (int. lin. epithomen) n; €PHTHOMEN G; HIIOQMHN (int. lin. epitomen) X; erroue AH; epitome QJKh; epitome D; epitoma F; epitomen UM O^HB; epithome S; epithomen UF; epy- tome R; epytome P; epytomen I; epy- thome W; epythomae V; epythoma E*; epythomen E?; ephitome a; ephythomae . o*6; aepithomae $^; ephytome 7; et uzaoae O; et novi 2; om. eC (cf. su- pra) | 6. est] es D; om. S | scienciam DHh | sibi oz. Z* | arrogare dRazeep UrO: CVRGDEFHn?KLNORhSWXYI ag ; arogare UMn*; erogare B | ^v voluerit arrogare sibi KL | 7. irrideat pcPAnpurw O:X CRGDEFHnKLNhSWXYBlIqg ;.irre- deat O | irrideat -- et O« | singulos U« Gn* | nomina] omnia I | et or. E | prae- termisse P^GF ; pretermissae UFnL; pre- termisse UMRDHKRhXB; ptermisse AUdz O:4NOSYIaà | 8. historie UMOMRFOBa ; hystoriae zUrL; hystorie O!'KNhSXYI; istorie A8; ystorie G | innumerabile U^ | explicantur o7. G | explic. ev. quaest. on. U^ | aevangelii UF; ewangelii F | aeuuan- geli W | ^ evangelii explicantur S,

10

32 ÉPISTOLA Lil] SANCTI HIERONYMI

gelii quaestiones. Esdras et Neemias, adiutor videlicet et consolator a Domino, in unum volumen artantur, instaurant templum, muros extruunt civitatis, omnisque illa turba populi redeuntis in patriam et descriptio sacerdotum, levi- tarum, Israhelis proselitorum, ac per singulas familias murorum et turrium opera divisa, aliud in cortice praeferunt, aliud retinent in medulla.

Cernis me Scripturarum amore raptum excessisse modum epistolae et tamen non inplesse quod volui. Audivimus tantum quid nosse, quid cupere debeamus ut et nos quoque possimus dicere: Concupivit anima mea desiderare iustifica- tiones tuas in omni tempore. Ceterum Socraticum illud inpletur in nobis: Hoc tantum scio quod nescio. Tangam et Novum breviter Testamentum. Mattheus,

8. Ps. 118, 20.

Codices prioris familiae. Deest H.

mus A | 8. ut o7. A | desiderare om. X | 10. matheus 2.

Codd. alterius familiae.

Àb PAULINUM PRESBYTERUM. 33

Marcus, Lucas et lohannes, quadriga Domini et verum Cherubin, quod inter- pretatur scientiae multitudo, per totum corpus oculati sunt, scintillae micant, discurrunt fulgura, pedes habent rectos et in sublime tendentes, terga pennata et ubique volantia; tenent se mutuo sibique perplexi sunt, et quasi rota in rotam volvuntur, et pergunt quocumque eos flatus Sancti Spiritus duxerit. Paulus apostolus ad septem scribit ecclesias, octava enim ad Hebraeos a plerisque extra numerum ponitur; Timotheum instruit ac Titum; Philemonem pro fugitivo famulo deprecatur; super quo tacere melius puto quam pauca scribere. Actus Apostolorum nudam quidem sonare videntur historiam et nascentis Ecclesiae infantiam texere, sed, si noverimus scriptorem eorum Lucam esse medicum, cuius laus est in evangelio, animadvertimus pariter omnia verba illius animae 11. II Cor. 8, 18.

Codices prioris familiae. Deest H.

10. si om. ^*.

Codd. alterius familiae. Deest N* (a 3, tendentes).

34 EPISTOLA Lili SANCTI. HIERONYMI

languentis esse medicinam. lacobus, P

etrus, lohannes, Iudas septem epistolas

ediderunt tam mysticas quam succinctas, et breves pariter et longas: breves

in verbis, longas in sententiis,

ut rarus sit qui non in earum lectione caecutiat.

Apocalypsis lohannis tot habet sacramenta quot verba; parum dixi, et pro

merito voluminis laus omnis inferior est:

intellegentiae.

in verbis singulis multiplices latent

Oro te, frater carissime, inter haec vivere, ista meditari, nihil aliud nosse, nihil quaerere. Nonne tibi videtur iam hic in terris regni caelestis habitaculum ? Nolo offendaris, in Scripturis sanctis, simplicitate et quasi vilitate verborum, quae vel vitio interpretum, vel de industria, sic prolata sunt ut rusticam contio-

Codices prioris familiae. Deest H.

Codd. alterius familiae. Deest NW.

1. ^. languentis anime h | esse or. R | medicamina PD | petrus -- et UG | iudas -- apostoli P | aepistolas W; epi- stulas PZDS | 2. aediderunt UFW | ^v ediderunt epistolas KL | misticas UFM OMVRGDFHnKNORWYIa; mististicas Q: | quam] tam ZD, P | succintas ^ VrOM; suctintas ^* | et om. hY | et] ac P, dsazerpijrQ:CVRGDEFHnOSWYlIg; hac UM | 3. sentenciis OMDLOhI; sen- tentias N? inf. lin. | ut rarus] utrarum $z* | rarus sit qui non earum] ZDS, iz? G?PUFMCVGEFn*KLhWXYB; rarus sit qui non eorum R; rarus sit qui non in earum. 2 0n?NOlag; rarus sit qui earum DHS; rarus sit qui eas (M; rarus sit (s sup. ras. 9^?) non earum $"^G*; rarus non in earum P; rarus non in eo- rum P | lectionem UME; leccionem GH | caecutiat] P*; caecuciat P?; cecutiat $22Q3C? (ce sup. ras.) EFNhXa; sce- cutiat n? (ce sup. ras.); cecuciat «pP*OI; cecutitet P; cecuciet S; cecus fiat B; discutiat pRAZ*GOMRDSWS; discuciat dpP? H; discutias UMG; discutiatur UFY; con- cutiatur X? sup. ras. D; proficiat KL | ^w, c(a)ecutiat lectione Oag | 4. apoca- lipsis JF» Q:wM GDFnKLNORSYBa; apo-

AD PAULINUM PRESBYTERUM. 35

nem facilius instruerent, et in una eademque sententia, aliter doctus, aliter audiret indoctus. Non sum tam petulans et hebes ut haec me nosse pollicear et eorum fructus capere quorum radices in caelo fixae sunt; sed velle fateor, sedenti me praefero, magistrum rennuens, comitem spondeo; petenti datur, pulsanti aperitur, quaerens invenit. Discamus in terris quorum nobis scientia perseveret in caelo. Obviis te manibus excipiam et, ut inepte aliquid ac de Hermagorae tumiditate effundam, quicquid quaesieris tecum scire conabor. Habes hic amantissimum tui fratrem Eusebium qui litterarum tuarum mihi gratiam duplicavit, referens honestatem morum tuorum, contemptum saeculi, fidem amicitiae, amorem Christi, nam prudentiam et eloquii venustatem etiam

Codices prioris familiae. Deest H.

Codd. alterius familiae. Deest N98.

ozyr*»Q:RGDE?FKNORhSYIa; pro- bate W* | rustica G | concionem Q«CD* EFHOBI?g; conscionem D*I*; conten- tionem ZD, WUr*wMp? (ten sup. ras.) S; contentione G.

36 EPISTOLA itii SANCTI HIERÓNYMI

absque illo ipsa epistola praeferebat. Festina, quaeso te, et haerentis in salo

naviculae funem magis praecide quam solve. Nemo renuntiaturus saeculo bene potest vendere quae contempsit ut venderet. Quicquid in sumptus de tuo tuleris pro lucro computa. Antiquum dictum est: Avaro tam deest quod habet quam quod non habet. Credenti totus mundus divitiarum est, infidelis autem etiam obolo indiget. Sic vivamus quasi nihil habentes ef omnia possidentes; victus atque vestitus divitiae christianorum. Si habes in potestate rem tuam vende; si non habes proice: tollenti tunicam, et pallium relinquendum est; scilicet nisi tu semper recrastinans et diem de die trahens, caute et pedetentim tuas posses- siunculas vendideris, non habet Christus unde alat pauperes suos? Totum Deo

4. Publii Syri Epigr. 628. 5. Cf. Prov. 17, 6 ex ant. vers. ,

6. II Cor. 6, 10.

Codices prioris familiae. Deest H.

nonne A.

Codd. alterius familiae. Deest NB.

1. ullo P*R | ipsa or. XDS, .h | epi- stula PXDS | preferebat (^ Q:DKLhS; proferebat Z, pRZUFMCVHnW; pro fere- bat ^9? (o