Google This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct to make the world's books discoverablc onlinc. It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc publishcr to a library and fmally to you. Usage guidelines Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you: + Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes. + Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help. + Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. About Google Book Search Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb at |http://books.qooqle.com/| ; >ri'f © DE PRAEPOSmONUM U8U APUD AMMIANUM. SCRIPSIT GUSTAYUS REINHARDT. =dOG COTHENIS ANHALTINORUM. IN AEDIBUS P. SCHETTLEBI. MDCCCIiXXXVI. \ ^cc X7 . C^ / <?^ OtC ^'4 1889 .^•/PRAVl^- /* / -^ Parentibus saerum. Ammianus Marcellinus unus est, ne dicam solus, ex iis scriptoribus exeuntis imperii Romani, quorum opera summo cum oblectamento et haud exiguo cum fructu semper legentur. Neque enim solum veritate ac fide inter omnes scriptores magnopere eminet, sed etiam arte narrandi non indignus \idetur, qui cum Sallustio, Livio, Cornelio Tacito, Suetonio Tranquillo comparetiir eisque proximum locum teneat. Itaque nobis est valde dolendum, quod opus eius non totum est servatum; nam etsi de rebus suam aetatem antecedentibus relationibus aliorum scriptorum uti debuit, tamen quin in hac ipsa priore operis parte eadem opera in veris investigandis usus sit atque in altera dubitari nequit Minus laudatum est genus dicendi Ammiani; neque im- merito, nam saepe excedit grammaticos canones, ita ut non- nunquam mutet declinationes ac terminationes nominum. Ut autem tota Ammiani elocutione minime delectemur, quin etiam haud raro offendamus praecipue his duobus orationis quasi elementis factum est: vocabulis et stilo. Sed utcunque res est, id certe constat non esse de Ammiani sermone ex norma optimorum scriptorum iudicandum, sed, si quando peccaverit et a legibus sermonis recesserit, aetate sua ipsa eum defendi; neque enim meUus locuti sunt aiii, qui illis temporibus scripserunt, sed leges grammaticorum neglegunt, cum iam lingua ut imperium Romanum ipsum a pristino splendore degenerare coepisset. Accedit, quod Ammiano ut homini Graeco lingua latina minus nota esse debuit quam ahis eius aetatis scriptoribus, quibus latinus sermo erat innatus. (Cf. Had. Valesii praef. in edit. Erfurdt. I. p. 53.) Denique culpa nonnullorum vitiorum, quae oUm Ammiano tribuebantur , in eos, qui libros descripserunt, est transferenda, et optimo iure Muellerus (Fleck. J. f. Phil. 107 6 « p. 364) demonstravit, quam non recte editores pro certo habeant Ammianum declinare et coniugare nescire. At ex altera parte non est plane assentiendum Hassen- " steinio (Syntaxife Ammianea, Diss. Lips. 1877), qui demon- strare studet syntaxin Ammiani haud ita longe recedere ab ea condicioue, qua utebantur optimi argenteae, quae vocatur, latinitatis scriptores. Nam Hassensteinius ipse quoque non- nulla affert, quae raro tantum apud illius aetatis scriptores reperta posterioris propria saepissime apud Ammianum in- veniuntur. (Cf. Bursian. Jahresbericht 1877 IL Abt. p. 91.) Postquam textus operis^ editionibus, quas Eyssenhardtius \ et Gardthausenus optimis libris manuscriptis adhibitis cura- verunt, emendatus est, etiam accuratius quaesitum est de genere .dicendi Ammiani et de iis scriptoribus, ad quos ora- . tionem suam formavit; sed ne omnia, quae ea de re scripta sunt, afferam, commemoro tantum Hassensteinii dissertationem supra indicatam, quoniam ea saepius adhibenda mihi esL Quamquam autem non nego Hassensteinium hoc libro bene meritum esse de Ammiano, tamen multum abest, ut syntaxin Ammiani, quae, ut iam dixi, multa singularia et huius propria praebet, satis distincte et ab omni parte absolute exposuerit. Nam unamquamque syntaxis partem . quasi praeteriens attigit, absolvit nullam, ita ut e. g. ex magno praepositionum - numero quinque tantum breviter illustrandas eligeret, reliquas, quamquam in unaquaque satis multa, quae memoratu digna videantur, conspiciuntur, ne verbo quidem commemoraret. Itaque de usu praepositionum agere mihi proposui eam rationem secutus, ut praepositionem „per" in priore huius dissertationis parte accuratius perquiram, omnium reliquarum praepositionum singularia et posteriorum scriptorum propria in altera parte afferam. Nam res ipsa postulat, ne una eademque ubertate et amplitudine de unaquaque praeposi- tione disseratur. Ut autem „per" praepositionem accuratius tractare mihi proponerem, ea praecipue causa adductus sum, quod huius praepositionis usus tam late patet, ut Taciteum, quem maxime varium monstravit Hensellius (Diss. Marburg. 1876) et Livianum, de quo egit Wulschius (Diss. Hal. 1880), . si non superet, at certe adaequet. In locis aflferendis secutus sum editionem Gardthauseni, sed etiam reliquorum editiones sunt accurate adhibitae et saepe magnum adiumentum mihi praebuerunt. Praeterea autem Gardthauseni cdniectanea Amtoianea (Kiel 1869) mihi non minus utilia tuerunt. Si ad textum constituendum opus fuit, lectiones codicum sunt allatae. Sed iam ad propositum ipsum accedo.. Pars prior. De ,,per^^ praepositioner. Qua ex origine praepositio „per" sit derivanda hic quaestionem institui non opus videtur, quippe ex qua *ad- iumentum ad usum praepositionis Ammianeum constituendum effluat nuUum. (De hac re cf. Pott. „Etym. Forschungen'^ P p.'459. 467, et G. Curtius „Grundzuge der griech. Etymol.^" p. 269). De vi autem praepositionis genuina id tantum dico eam ab initio indicare motum quendam, qui incipiens ab una loci parte recta via pertinet ad partem contrariam oppositamque (Wulsch. p. 7). Luce clarius est hanc genuinam praepositionis potestatem non semper servari, sed multis modis variari; quam variationem effici coniunctione cum aliis verbis, non latere in voce ipsa vix monendum est. (Hensell. p. 4.) Materiam autem ita disposui, ut in capite priore disseram de „per" cum casu coniuncto, in altero de verbis cum „per" compositis. Et Hensellius et Wulschius separatim disseruerunt de collocatione praepositionis eiusque permutatione cum aliis praepositionibus aut cum nudo ablativo. Quod apud Am- mianum quoque fieri non opus esse puto; neque enim longe recedit Ammianus in his rebus ab optimorum genere dicendi, et pauci illi loci, quibus tamen usum posteriorum sequitur, facile cognoscentur in percensendis exemphs. Commemora 8 tantum verborum coniunctionera „perque," quae octies apud Livium (Wulsch. p. 8) invenitur, apud Ammianum saepissime occurrere. Caput I. De „per^^ cum casu coniuncto. Servavi in hoc capite eandem dispositioncm, quam sunt secuti Hensellius et Wulschius, ita ut primum agam de locali, deinde detemporali, postremo de translatapraepositionisnotione. A. „Per" notione loeali positum. a. De originali praepositionis vi. Significatur^ ut iaih supra dixi, originali praepositionis vi motus ac transitus per medium aliquem locum. Itaque praepositio pendet plerumque a verbis movendi ac iungitur sub^tantivis aut adiectivis vel participiis neutri generis localem notionem continentibus. (Wulsch. p. 13.) Saepe omittitur eundi vocabulum, in quo ratio prae- positionis est posita, sed suppletur facile, ut ex multis exemplis intellegetur. Apud Livium deest verbum movendi uno loco. (Wulsch. p. 13.) Sed iam enumerabo omnes locos huc pertinentes ac primum quidem afferam «) terrarum populorumque nomina, quibuscum „per" ita coniunctum legitur. Non mirum est, quod „per" populorum nominibus adiungitur, nam omnibus temporibus usitatum fuit populorum nomina pro terris, quas illi incolunt, poni. Ceterum est monendum apud Livium haec ita tantum usurpata inveniri, ut populi nomen pro terra ponatur, nisi ex- stat nomen terrae. (Wulsch. p. 17.) Apud Ammianum autem hic usus ita amplificatur, ut etiam pro urbium nominibus populi usurpentur. Velut legimus saepe „Parisii" (Paris), „Vangiones" (Worms), „Nemetae" (Speier) aliaque. XIV, 7, 19 qui p. minorem Armeniam lapsus Constan- tinopolim petit. XV, 10, 11 Hannibal p. Tricasinos et oram ad saltus venit. 11, 17 Rhodanus p. Sapaudiam fertur et Sequanos. XVI, 12, 16 imperatore urgente p. Raetias. XX, 9 4, 11 placuit p. Parisios omjies transire. Pro ^homines," quod est in codicibus, a Gardthauseno emendatum est „oranes," quod accipere non duBitavi, nam „homines," quod pro subiecto accipiendum esset, aptum sensum non praebet. XXII, 8, 29 Sauromatae, p. quos amnes fluunt. 15, 10 nuUis p. Aegyptum aquis externis adiutus eiectatur. XXIII, 3, 1 ducentes . . . viae . . . laeva p. Adiabenam et Tigridem, dextra p. Assyrios et Euphraten. 3, 5 p. Corduenam et Moxoenam sibi con- currerent. 5, 16 qui p. Albanos et Massagetas vidit Caspios lacus. 6, 41 amnes multi p. eam (Persidem) influunt sinum. XXIV, 8, 4 utrum nos p. Assyriam reverti censerent. XXV, 4, 13 exhortatum eum militem I). tepentem Assyriam traxisse. XXVI, 7, 9 transeuntes p. Thracias turmae. 7, 12 unum (aditum) p. ripensem Daciam, alterum p. Succos notissimum, tertium p. Macedonas. 7, 13 Valens revertens p. Gallo- graeciam. XXVIII, 5, 15 Almaannos adgressus p. Raetias Theodosius. Haec sunt omnia eaque pro magnitudine operis non multa exempla, in quibus „per" teiTamm nominibus sensu originali adiunctum conspicitur. Multo frequentiores sunt ii loci, ubi j3) „per*' eadem ratione cum aliorum locorum nominibus conectitur. His locis notio praepositionis eadem est, atque supra, nisi quod variis vocabulis, quibus- cum ,,per" coniungitur, efficitur, ut interdum idem valeat ac nostra vocabula, quae sunt „daruberhin, langs, vorbei." Praeterea moneo „per" hic saepe confundi cum nudo ablativo, id quod non mirum est, cum „per" significet transitum h. e. viam, qua quis it, ut perveniat ad aliquem locum. XIV, 2, 6 periculose p. prona discedunt. Occasione data moneo adiectiva et participia neutri generis et singulari et plurali numero saepissime ab Ammiano pro substantivis usurpari et cum praepositionibus coniungi. 2, 9 p. flexuosas semitas ad summitates collium evadebant. 2, 19 frumenta vehebant p. flumen. 3, 4 invadere parans p. soli- tudines Aboraeque amnis herbidas ripas. 6, 16 p. ampla spatia urbis subversasque silices properantes. 7, 16 prae- 10 cipitem p. scalas funibus constrinxerunt. 11, 10 p. spatium mille passuum antegressus est. XV, 2, 7 p. Constantinopolim transeuntem viderat fratrem. 4, 2 p. cataractas funditur l^ilus. Hic „per^' in codicibus omissum addendum esse apparet. Verba antecedentia, in quibus alterum „per*' latere videtur, ita sunt corrupta, ut certa emendatio reperiri nequeat. 5, 23 eum de se metuens quisque p. longa spatia deducebat. 10, 4 p. diruptas utrimque angustias et lacunas latebrosas descen- dentes. 10, 11 p. Druentiam flumen regiones occupavit Etruscas. 11, 18 Rhodanus spumeus Gallico mari concor- poratur p. patulum sinum. XVI, 2. 3 p. Sedelaucum et Coram iri debere. Pro verbis' antecedentibus „per Arbor . . . quibusdam" emendatio apta nondum est reperta; neque enim emendatio est habenda, quod Castellus coniecit: per Arbo- rosam. 2, 4 Silvtoum p. compendiosas vias, verum suspectas transiisse. 2, 9 p. Decempagos Alamannam aggredi plebem. 10, 20 p. Tridentum iter festinavit. 11, 5 sciens p. ea (itinera) erupturos grassatores. 11, 6 qui p. eos tramites exiere. — qui p. vallum Barbationis transiere securi. 11, 9 qui incedefido p. brevia ad insulam venere. 12, 38 consorte quodam p. cervicem equi labentis pondere armorum oppresso ; ad „per cervicem" supplendum est „lapsot' 12, 51 p. diversos tramites egredi festinabant. XVII, 1, 9 p. anfractus longos et asperos ultra progredi. 2, 1 Remos p. Agrippinam petens et Juliacum. 4, 13 quo convecto p. alveum Nili. 4, 14 p. maria fluentaque Tibridis defertur in vicum Alexandri. 4, 15 in arduum p. inane protentus. In codicibus est scriptum „id p. arduum inane," pro quo inepte dicto — nam „inane'^ appellari non potest „arduum" — Eyssenhardtius facili muta- tione scripsit „in arduum p. inane" 8, 4 Severo duce misso p. ripam. 10, 6 p. circuitus longos et flexuosos ventum est ad loca. 12, 9 p. notos calles evasit. Gardthausenus „colles," quod in codicibus legitur, mutavit in „calles," quod mihi quoque aptius dictum videtur. 13, 17 p. abdita ducti velites . . . occuparunt. XVIII, 2, 7 p. pontem transiri debere. 2, 10 hostes p. contraiias ripas leniter incedentes. 2, 12 decurrere iubentur p. flumen. 2, 14 miles p. Hortarii regna transibat intacta. 2, 15 p. medium rebellium solum grassa- 11 I batur. 6, 21 p. avios montes angustiasque praecipites veni. 7, 2 p. loca deserta et sola magno necessitatis ducente solacio. 7, 8 p. valles gramineas incedebant. 7, 10 ut p. longiorem circumitum castra duo praesidiaria peterentur.. 10, 1 p. Horen et Meiacarire et Charcha ut transiturus Amidam. XIX, 3, 1 ut p. imos pede§ montium occultis itineribus properarent. 8, 7 p. avia saltusque membratim discerptus. Ad „p. av. st' supplendum est „raptust' 8, 12 p. dumeta et silvas montes petimus. 9, 4 familiarem p. Izalam montem introire Nisi- bin dimisit. 9, 5 p. saltuosos tramites et frutecta Nisibin ingresstis. XX, 7, 10 quoi*um assiduitate p. proclive laben- tium machinae haerebant. 9, 1 transfretati p. Bosporum. 10, 3 reversus p. flumen. — p. Besantionem abscessit. 11, 4 p. Melitenam et Lacotena et Samosata Edessam venit: XXI, 7, 2 p. mare notarium misit Gaudentium. 7, 7 p. Caper- sanam Edessam petit. 8, 2 profecturus p. Marcianas silvas viasque iunctas Histri fluminis ripis. 8, 3 p. itinera Italiae nota quosdam properaturos misit, alios p. mediterranea Raetiarum. 9, '^ p. alveum ferebatur. 12, 2 Jovinum venientem p. Alpes. -— milites p. idem oppidum transeuntes. 12, 9,qui transiere p. pontes. 12, 11 quos morte p. impedita suffugia velocitas exemerat pedum. 15, 2 petit p. vias difficiles Mob- sucrenas. XXII, 7, 10 p. quas (regiones) in mare Phasis accipitur.* 8, 4 p. Achillis Aiacisque sepulcra Dardanum con- tingit; h. e. mare Aegaeum praeterfluens per Ach. Aiac. sep. Dardan. cont. 8, 7 p. Chalcedona et Chrysopolim et stationes transit obscuras. 8, 13 p. eos (Bosporos) Inachi filia ad mare Jonium permeavit. 8, 14 p. quae litora fluvii funduntur in maria. 8, 27 qui (Tanais) p. sinuosos labitur circumflexus. 8, 30 p. Panticapes angustias undarum magnitudo prorumpit. 9, 5 p. Nicaeam venit ad Gallograeciae fines. 11, 7 cum transiret p. speciosum Genii templum. 12, 6 umeris impositi transeuntium p. plateas. 15, 10 means p. ostia septem (Nilus). 16, 9 cum p. pandas oras et patulas harenarum inlisae glutinosae moUitiae frangerentur (naves). XXIII, 2, 5 p. compendiariam viam Tarsum reversurum. 3, 6 exitu simu- lato p. Tigrim. Non facio cum Gardthauseno , qui, „Tigrim," quod est in libris manuscriptis, mutavit in „Tigridem;" nam 12 ■ utraque accusativi formatione et „Tigridem'' et „Tigrim" utitur Ammianus; ut legitur „Tigrim'* XIX, 5, 4 et XX, 8, 1; „Tigridem" XXI, 13, 2; XXHI, 3, 1. 3, 5. 6, 20; XXIV, 5, 3. 6,1. — 3, 8 p. supercilia riparum gradiens. 5, 4 ut p. navalem Aborae pontem transirent. 6, 25 qui (Euphrates) tripertitus navigabilis p. omnes est rivos. 6, 43 a cuius finibus p. Caspia litora adusque portarum angustias stadia quadraginta numerantur et mille. 6, 59 qui p. iuga vallesque praecipites fluvii decurrentes paludem efficiunt. XXIV, 1, 2 cornu laevum ducendum p. plana camporum et mollia. 1, 4 classis p. flumen ferebatur. 4,- 8 pars p. silvarum- densa, alii p. paludes vicinas dilabuntur. 6, 7 milites p. voraginosum amnem velocitatem comitati sunt navium. 8, 2 reverti debere p. loca,.qua venimus. XXV, 8, 18 p. cuniculum evasisse cum aliis. XXVI, 7, 12 obstruxit tres aditus angustissimos, p. quos provinciae temptantur arctoae. 8, 3 p. Sunonensem lacum et fluminis Galli sinuosos anfractus propere discedendo. 8, 9 missilium ictus p. decursus cadentium labiles. 8, 12 quos p. devia Phrygiae miserat Valens. 10, 4 Aequitius di- gressus per Succos. 10, 17 marini fremitus consurgunt perque vada ferventia insulis inlisi aedificia complanarunt. XXVII, 2, 8 p. aperta camporum sequebatur et mollia. 2, 9 quos ipse p. iter alitid miserat. 5, 6 p. Novidunum perrupto barbarico Greu- thungos adgressus est. 9,6 per angugtum quendam«transiens anfractum. 10, 7 p. regiones longo itu porrectas sensim gradiens miles. 10, 11 p. ignota etpalustres uligines tendens. 10, 12 p. hirta dumis et aspera erepsit. XXIX, 5, 7 cum animo versans, qua via p. exustas caloribus ten-as duceret militem. 5, 25 p. Ancorarium montem Mazicas invasit. 5, 50 Jesalenses p. tramites adortus obliquos. — p. Caesariensis Mauretaniae oppida reversus Sitifim. XXX, 1, 12 ut tran- siturus p. utramvis (viam) caperetur. 1, 13 p. posterulam tramitem excedens. 1, 15 rex ipse cum suis dumeta, per quae venit relegente eo rursus monstranteque hispidam callem — evolavit (Gardth.). Hic locus corruptissime legitur in codice Vaticano: venat relegenter & rursus monstrante quae hispidam . . . Editores omnes Gardthauseno excepto receperunt Gelenii lectionem : rex ipse cum suis dumeta, per quae viator 13 venerat, relegens, eo rursus monstrante, per hispidam — evolavit. Quae scriptura quamquam sensum haud ineptum praebet, tamen postponenda videtur Gardthauscni coniecturae, quam supra attuli. -Nam primum relegendi vox aptius ad viatorem, qui modo dumeta percurrit, refertur quam ad regem; deinde „rursus" quid sibi velit facilius intelligitur, si trahimus ad relegendi verbum, id quod fieri non potest, si scribimus, „relegens, eo rurSus monstrantei' Pleonasmus autem, qui fit verbis „rursus relegere," miri habet *nihil, nam saepe le'gitur „rursus redire" vel „retro redire" Tum in Gelenii scriptura desideratur, quid tandem viator monstraverit. Postremo, id quod summi est momenti, Gardthauseni coniectura propius ac- cedit ad verba codicis Vaticani quam Gelenii. Id tantum in Gardthauseni emendatione aegre fertur, quod „viator" vox, ad quam est referendum^ ,,eo," satis longe distat. 5 , 1 p. nota itinera contendebat. 5, 13 p. partem* aliam transiit in Quados. 7, 3 hospitio dicebatur suscepisse Magnentium, p. agrum suum festinantem. 'XXXI, 7, 10 quo p. proclive obvios impetu con- volverent acriore. 9, 2 p. montum celsa silvarumque densi- tates ad Illyricum redit. 10, 20 Gratianus digressus p. castra, p. Lauriacum ad opitulandum ire tendebat. 11, 6 p. idem flumen ad Martis castra descendit. 12, 2 p. quae (itinera) commeatus necessarii portabantur. 15, 13 contrusis p. pronum saxis et columnarum fragmentis et cylindris. 16, 2 p. neme- rosa et devia currebant. ' y) Jam aflferam ea exempla, in quibiis „per" usurpatur de rebus, quae aliquem locum permeandum explent ideoque penetrandae sunt. (Hand. Turs. IV, 430-2.) Ratio, quae ex eiusmodi exemplis cognoscitur, eadem est quam iam ex partibus antecedentibus intelleximus ; neque ideo hic originalis praepositionis vis amplificata conspicitur et vix est, cur hos locos ab illis separemus. Servavi tamen Hensclli et Wulschii dispositionem, ut haec exempla magis in oculos cadant. XIV, 1, 3 socrus p. palatii pseudothyrum introducta. 1, 6 homines quidam latenter intromissi p. posticas. 7, 4 quam Constantina p. regiae ianuas emisit in pubUcum. 9, 3 reginae exertantis aurem p. aulaeum. XVI, 12, 58 rex Cho- nodomarius lapsus p. funerum strues. 12, 63 mortuorum 14 acervi p. undas flummis ferebantur. XVII, 4, 14 obeliscus tractus lenius p. Ostiensem portam piscinamque publicam. 7, 12 p. eas (rimas) vehementi spiritu quassatam (terram) • cieri propriis sedibus. „Per eas" coniungendum est cum voce „spiritu," ubi facile suppletur „transeuntei' XVIII, 8, 13 p. posti- cam ingressus. XIX, 1, 9 p. acervos caesorum et scaturigines sanguinis aegre defensum extrahitur corpus. 5, 4 p. radices montis scalae ducebant. 5, 5 p. has tenebras transfuga quodam ductlante. XX, 11, 17 quae (tela) p. tegumenta turrium voli- tantia labebantur. II, 28 p. quas (aspergines) moritur radiorum splendor. Haec verba quid sibi velint facile intellegitur , si ^ ad „per quas" mente apponimus *„transiens:" «splendor, qui,. priusquam in oculos conspicientium cadat, aspergines per- rumpat necesse est, extinguitur, languescit. XXI, 12, 13 qui erumpebant ;p, posticas. XXII, 8, 14 p. has saxorum de- hiscentium' concursantiumque crebritates si etiam ales inter- volasset. 10, 5 ut expeditius p. lutum incedat. 15, 12 cum sol p. cancri sidus coeperit vehi. 15, 26 quas aves p. rostra edere fetus accepimus. XXni, 4, 4 quos inter (axes) p. cavernas funes colligantur robusti. XXIV, 4, 4 p. latentem oppidi portam Persae decem arpati degressi. 4, 23 in aede, p. quam in lucem prodierant. XXV, 1, 12 qua p. cavernas minutas visitur, vel p. supremitates narium angusti spiritus emittuntur. 1, 15 ne reversum (animal) p. suos sterneret plebem. 2, 3 vidit speciem Genii p. aulaea tristius discedentem. XXVI, 6, 15 simulacrum quoddam insigne p. aulaeum vel mimicam cavilla- tionem subito emersum. XXVTI, 1, 4 Severianum missili telo p. os fixum. 10, 11 p. labilem limum incitato iumento di- gressus. XXVIII, 4, 18 si p. foramen umbraCuli pensilis ra- diolus irruperit solis. XXIX, 5, 35 gentibus, p. quas transibat dux, adposuit praefectos. XXX, 5, 17 p. portam voluit exire. — p. aliam egressus est portam. XXXI, 6, 7 pueri p. parentum cadavera tracti sunt. 7, 14 quorundam capita p. medium firontis et verticis mucrone distincta. 13^ 16 quidam p. fenestram lapsus. b. De localf praepositionis notione amplificata. Ex iis exemplis, quae adhuc perlustravimus , manifesto intellectum esse puto, quae sit genuina praepositionis vis. 15 Quae paulo tantum amplificata conspicitur in iis exemplis, quibus significatur non tam transiri per aliquem locum quam discurri aut in diversis loci partibus aliquid diffundi, id quod nos dicimus : Verbreitung tiber einen Raum vel innerhalb eines Raumes. Multo magis recedit praepositio a genuina potestate iis locis, ubi idem fere valet, quod praepositio in cum abl., nisi quod apponitur maiorum fere locorum nominibus. Exempla autem huc referenda ita disposui, ut primum disseram de verbis certae significationis diifuAdendi et porrigendi, deinde afferam eos locos, ubi „fama" vox cum eiusmodi verbis coniuuT gitur, 4;um dicam de aliis verbis non certae significationis diffundendi, denique afferam ea exempla, in quibus praepositio proxime ad praepositionis in potestatem accedit. Ac primum a) ^gitur de iis exemplis, quae conformata cum verbis certae significationis diffundendi vel porri- gendi denotant rem in diyersis regionis partibus diffiindi vel per totam regionem porrigi. Verba affero per litterarum' ordinem. ' . bipertitus: XXXI, 2, 17 bipertiti p. utramque mundi plagam Halani. „Bipertiti" Gardthausenus pulcherrime coniecit prQ „ibi pertiti," quod legitur in Vaticano codice. circumfero: XXn, 16, 19 p. mundum omnem inveniet niathemata huius modi ab. Aegypto circumlata. circumfundd, diffundo, effundo, fundo. XXIV, 2, 19 circumfusi p. turres ac moenium minas. XXXI, 4, 8 innumerae gentium multitudines p. provincias circumfusae. XIV, 2, 8 milite p. omnia diffuso propinqua. 8, fe Syria p. speciosam diffiisa planitiem. XV, 7, 5 vulgus p.varia urbis membra diffusum. XVn, 13, 22 pars maior diffusa p. spatia ampla. XIX, 11, 4 exer- citu diffuso p. Histri fluminis margines. XXI, 8, 3 diffusi p.varia. XXTTT, 6, 15 quae (Assyria) p. populos pagosque amplos dif- fusa. XXV, 1, 5 equitatus p. patulas valles late diffusus. 4, 25 diffusis p. mostra Germanis. 7, 2 diffusum militem p. provincias colligi posse. XXVI, 6, 18 p. artus tremore diffiiso. 8, 6 militibus p. orientem diffusis. XXVII, 2, 1 diffusos p. varia barbaros. XXXI, 2, 16 Halani diffusi p. populosas gentes et amplas. 7, 7 p. diversa prope diffiisas accivere vasta- 16 torias manus. XIV, 2, 2 in somnum p. ancoralia eifusos. „Eflfusos'' hic duplici ratione dictum legitur, nam refertur et ad „in somnum" significans „hingegeben", et ad ,,per aucoralia" sensu diffiindendi. Simplex verbum fundendi ipsum semel hoc sensu legi, quod exemplum, quippe in quo „fama" vox repe- riatur, infra sub /3 afferam. compono, dispono, pono: XXI, 12, 7 compositis p. oportuna tormentis. XIV, 2 , 5 milites p. municipia plurima dispositos et castella. Cetera exempla cum verbo disponendi conformata afferam sub d, quippe in quibus hoc verbum dif- iundendi notionem plane amiserit. XVI, 10 14 p. adclivitates planitiemque positaurbis membra conlustrans. conspergo, dispergo, spargo: XVII, 13, 19 sequi p. diversa conspersos. XVI, 11, 15 milite disperso p. stationes hibernas. XVII, 10, 10 disperso p. stationes milite. XXI, 12, 22 dispersum p. Thracias militem. XXII, 7, 7 quos p. supercilia Histri dispersos audiebat. 8, 12 p. haec amplissima spatia oppida sunt dispersa Graecorum. XXIII, 2, 3 dispersi p. stationes varias. 6,* 39 p. haec Joca civitates dispersae sunt plures. 6, 61 p. intervalla dispersi sunt longa. XXIV, 1, 6 navibus p. oportuna dispersis. XXVII, 8, 10 multos p. diversa dispersos. XXVIII, 6 12 militi disperso p. Africam. XXIX, 6, 9 p. omnia propinqua dispersa formidine. XXXI, 6, 5 p. Thraciarum latus omne dispersi. . 10, 9 milites p. calles dis- persi. 13, 8 omnes dispersi p. ignotos tramites. 16, 8 Gothos dispersos p. varias ci\itates et castra. XV, 4, 8 plerique p. angustas semitas sparsi. XVI, 11, 8- occupatis insulis sparsis crebro p. flumen Rhenum. XIX, 4, 1 sparsorum p. vias cadaverum multitudo. XXVII, 11, 1 p. quem universum (orbem) paene patrimonia sparsa possedit. XXVIII, 3, 6 for- midine sparsa p. multos. XXX, 6, 4 eos p. varia sparserat. diduco: XVI, 10, 8 quos circuli ambiebant p. omnia membra diducti. XXII, 8, 33 a quibus p. varia regna diducti itineribus modicis Tauri dissociantur. diffluo: XXXI, 3, 3 amnem Danastium inter Histrum et Borysthenem p. camporum ampla spatia diffluentem. diffundito: XVHI, 5, 6 pretium p. potiores diffundi- tant domos. 17. dilatbr: XIV, 9, 8 quaestione p. multiplices 'dilatata fortunas. disicio: XXXI, 12, 12 disiectis adhuc p. itinera plurimis. distribuo: XIV, 10, 5 quo (aurum) p. turbulentos con- citores distributo. XVI, 4, 1 Gentiles p. municipia distributos. XVIII, 5, 2 parte maxima p. Illyricum distributa. distringo: XXIV, 7, 6 cum armatorum nuUi p. diversa distringerentur. expando, pando: XXIII, 6, 41 p. tractus meridianos expansa Persis habitatur. XXIV, 2, 10 p. propugnacula ciliciis undique laxius pansis. XXXI, 8, 6 vastabundi omnes p. lati- tudines Thraciae pandebantur impune. explicare: XXII, 7, 10 timore p. finitimos longeque distantes latius explicato. loco: XIV, 1, 1 milite locato p. stationes hibernas. 11, 15 sui fiducia abunde p. stationes locati confines. XXVII, 10, 11 insidiatricis manus locatae p. obliqua subito oppetisset accursu. XXIX, 6, 16 ne insidias p. silvarum locaret occulta. pertineo: XXIV, 3, 12 arbores pahnarum p. spatia ampla adusque Messenen pertinent. porrigo: XXIX, 5, 37 tumulos p. anfracta undique spatia in sublime porrectos. praetendo, protendo, tendo: XXII, 8, 44 Danubius p. latioreni orbem praetentus. XXIII, 6, 74 mare praetentum p. borium latus adusque memoratas angustias. XIV, 8, 11 Palaestina p. intervalla magna protenta. XXVII, 4, 7 p. dextrum latus scopuU tenduntur Rhodopes. Adiungo verba palandi aUaque eiusdem significationis. palari: XIV, 1, 9 p. tabernas palabatur et compita. XVI, 2, 2 p. diversa palantes barbaros. XIX, 11, 5 quam ob rem palarentur p. varia. Hic „per" in codicibus deest, sed recte haud dubie additum est a Muellero (Fleck. J. f. Phil. 107 p. 345); nam verborum coniunctio „per diversa" vel „per varia palari" et „vagari" ab Ammiano valde est adamata, ut ex com- pluribus huius partis exemplis cognoscitur. Wagnerus ipse, qui, „varii" in textum recepit, demonstrat alias legi „per varia, per diversa.'' XXII, 8. 42 residuae omnes palantes p. solitu- dines vastas. XXVI, 10, 17 Ucenter p. exiguas undarum reli- 2 quias palantibus plurimis. XXVII, 9, 7 latrones palantcs p. varia. XXXI, 2, 15 Anthropophagos palari- accepimus p. diversa. vagari: XXIII, 5, 2 ne vagarentur p. Syriam Persae. Pro „ne vagarentur'' exstat in libris manuscriptis „e (est) docu- mento." quod sensum non praebet. In editione Gelenii, quem nonnunquam genuinam lectioncm servasse constat, legitur.„ne vagarentur," quod ab omnibus editoribus est receptum, optimo iure, ut mihi quidem videtur. At Kiesslingius (con. Ammian. ind. schol. aest. Gryphisw. 1874. p. 6) pro „ne vagarentur," quod, quamvis sententiae satisfaciat, nimis a librorum scri- ptura recedat, facilius emendare se posse putat „ne discurrerentt' Profecto, propius accedit haec coniectura ad litteras servatas ; tamen scriptura Gelenii mihi praeferenda videtur. XXVII, 8, 5 Attacotti et Scotti p. diversa vagantes. XXXI, 4, 2 p. omne multitudinem barbaram vagari. 5, 17 vagati p. Epirum Thessaliamque et omnem Graeciam licentius hostes. 10, 21 ne p. septentrionales provincias fusius vagarentur. Huc etiam refero exempla conformata cum verbo versandi, quod a palandi significatione vix distat. XIV, 7, 21 bonorum ubique multatio versabatur p. orientales provincias. XXXI, 13, 12 hostium paucis p. ea loca diu versatis. Semel legitur ita activum cum „per" coniunctum. XVI, 1, 1 haec p. orbem Romanum fatorum ordine contexto versante. Hic locus mihi videtur esse aptissimus, quo pauca exempla, in quibus „per" pendet ab adiectivis idem significantibus, quod verba modo enumerata, afferam. longus: XV, 4, 3 lacum p. quadringenta et sexaginta stadia longum. „Longus" hic idem fere significat, quod parti- cipium „protentus" vel „porrectus." patulus: XV, 10, 5 patulae valles p. spatia plana. Jam transeo ad tertium genus, y) quo complectar omnia ea exempla, quibus indicatur rumorem vel famam p. aliquem, locum diffundi aut aliquam rem rumore vel fama differri: Haec exempla, quae non distant a ratione modo enumeratorum, idcirco separatim profero,' quod non omnia componuntur cum verbis certae significationis diffiindendi, sed cum variis verbis. 19 XrV, 10, 14 gloriae gradus, quos fama p. plagarum quoque accolas extimarum difiiindit. XV, 5, 24 ante adlapsum p. Italicos ullum rumorem. XVIII, 6, 3 credimus p. aerios tramites famam praepetem volitare. XX, 4, 1 quas (virtutes) p. ora gentium diversarum fama celebrior effiindebat. XXI, 9, 3 fama p. Dlyrios omnes celebrior fundebatur. XXV, 8, 13 fema p. provincias volitabat et gentes. XXIX, 6, 6 disse- minatus rumor p. diversa. XXXI, 3, 8 fama late serpente p. Gothorum reliquas gentes. Nunc commemorandi sunt ii loci, d) quibus praepositio eandem vim ac supra habens cum vocabulis variae significationis coniungitur. Ac primum ea verba per litterarum ordinem afferam, quae saepius reperiuntur. digredi: XXVII, 9, 6 globatun p. vicina digressi prae- dones. XXXI, 16, 7 barbari digressi sunt effiisorie p. arctoas provindas. discurrere: XIV, 6, 16 matronae p. latera civitatis cuncta discurrunt. 11, 26 Nemesis p. elementa discurrens. XVI, 3, 3 exercitui p. varia discursuro. XVn, 12, 3 p. spatia discurrunt amplissima. XIX, 13, 1 p. rupes et dumeta discurrentes. XX, 6, 2 p. turres discurrebant et minas. XXI, 16, 18 catervis antistium ultro citroque discurrentibus p. syno- dos. XXIII, 5, 25 eo p. ordines discurrente. 6, 26 fluvii multi p. haec loca discurrunt. XXIV, 4, 9 ipsi p. varia discurrentes. 6, 9 ipse p. prima postremaque discurrens, XXV, 5, 5 p. agmina discurrebat. XXVI, 3, 5 discurrens p. silices. XXVIII, 3, 8 ultro citroque p. longa spatia discurrentes Verba „p. long. sp." scripta sunt in codice Vaticano, omissa in editione Gelenii; Sed cum sensum huius loci non pertur- bent, non est, cur eiciamus. XXIX, 5, 41 p. saxa et rupes discurrere. XXX, 4, 14 p. angulos civitatum discurrunt. His exemplis adiungo duo, in quibus substantivum „dis- cursus" ita legitur. XXni, 6, 11 cuius p. oras omnes oppidorum est densitas et vicorum naviumque crebri discursus. In priore huius exempli parte „per" idem valet atque „in.*' XXIV, 1, 13 Ucentiores militum p. longinqua discursus. 20 errare: XIV, 4, 3 errant p. spatia longe lateque distenta. XXVII, 5, 4 p. plana camporum errantes. grassari: XVI, 8, 11 materia p. vicinitates late grassandi. XXIII, 6, 7 ducum superbia licenter grassantium p. longinqua, XXIV, 2, 4 Malechus p. nostros limites diu grassatus. XXVI^ 10, 9 quaestiones p. fortunas omnes et ordines grassabantur. 10, 15 horrendi terrores p. omnem orbis ambitum grassati sunt. XXX, 2, 11 dirae luis ritu grassari p. omnia. XXXI, 5, 9 hostes p. varia grassabantur. raptare: XIV, 4, 3 Saraceni p. diversa se raptantes. In libris scriptum est „reptantes," quod quin corruptum sit, dubitari nequit. Nam recte ostendit Gardthausenus (con. Ammian. p. 3) de Saracenis, quorum apud Romanos nota erat celeritas atque formidata, reptare verbum usurpari non posse, praeterquam quod haec verba „p. div. reptantes" ne in ea quidem quadrant, quae antecedunt. Itaque coniecit ille „se raptantes," neque est, cur hanc coniecturam exemplis satis con- firmatam improbemus et Kellerbaueri „palantes" praeferamus. 7, 16 eosque coniunctos p. ampla spatia civitatis acri rap- tavere discursu. volitare: XVI, 12, 15 Romanis p. transrhenana spatia fusius volitantibus. XXVI, 1, 1 individua illa corpuscula volitantia p. inane. XXX, 4, 8 genera hominum p. fora omnia volitantium. Reliqua exempla afferam per librorum ordinem. * XIV, 1 , 6 ut homines quidam ignoti ad coUigendos ru- mores p. Antiochiae latera cuncta destinarentur. 7, 19 p. militares numeros immodice scrutabatur. XV, 11, 7 nume- rantur provinciae p. omnem ambitum Galliarum. XVIII, 6, 9 micantes ignes p. Castra Mauromm et Sisara et conlimitia reliqua adusque civitatem continui perlucebant. XIX, 11, 17 quem constabat p. extenta spatia signa moturum. XXI, 6, 6 indictis p. provincias tirociniis, XXII, 8, 3 p. quas (convalles) Hebrus sibi miscetur scl. discurrens. 8, 44 Danubius septem ostiis p. hoc Scythicum litus erumpit in mare. Comprobo „litus" a Gardthauseno facili mutatione scriptum pro „latus," quod legitur in codicibus. 11, 9 inicctis p. crura funibus. 15, 7 Nilus p. supina camporum speciem exhibet maris. 21 16, 15 Alexandria inter initia prima aiicta p. spatiosos ambitus. ^Aucta" hic idem fere significat, quod „expansai' XXIII, 2, 2 missa p. militares numeros expeditionali tessera. 6, 26 fluvii multi p. harenosas angustias aequoream multitudinem inun- dantes. XXV, 1, 12 catervae p. singula membra densis lam- minis tectae. 2, 2 quicquid postulabatur, p. contubernia paupertina egessit. XXVI, 4, 5 p. universum orbem Romanum bellicum canentibus bucinis. XXVII, 10, 9 montem occupavere praecelsum, p. confragosos coUes undique praeruptum et in- vium. XXVIII, 1, 1 saeviens p. urbem aeternam urebat cuncta Bellona. XXXI, 2, 18 quae (plaustra) p. solitudines conferunt sine fine distentas. 8, 9 barbari p. spatiorum amplitudines fusius incitati. 10, 12 abruptis p. ambitum rupibus insistentes. 12, 3 barbari metuentes eruptionem p. devia. His exemplis adiungo pauca, in quibus praepositio distri- butivam quandam significationem habet, ita tamen ut localis vis ipsa amplificata conspici possit. XIX, 1, 10 omnes p. contubemia et manipulos epulis indulgebant. XXIII, 6, 33 quae illi p. suam quisque progeniem posteris aetatibus tradunt. XXVII, 7, 7 ternos p. ordines urbium interfici plurimarum. XXXI, 10, 13 p. legiones singulas quingenteni leguntur armati. 11, 2 cum trecentenis miUtibus p. singulos numeros lectis. (De usu Liviano cf. Wulsch. p. 35.) Ut hanc partem, qua ^gitur de ampljficata praepositionis vi locali, absolvam, restat, ut afiferam s) ea exempla, in quibus ,per' omnino non aut non multum differt ab „in c. abli' praepositionis vi; qui'usus iam apud Plautuiq haud ita.raro reperitur. Apud Ciceronem ipsum aliosque illius aetatis scriptores exempla exstant, quae huc referantur. Inde a Livio haec praepositionis ratio latius manat et apud Ammianum in immensum exten- ditur, ita tamen, ut maiorum fere locorum riominibus „per„ apponatur et indicet aut ampUorem locum aut totam regionem aut* complures eius partes. Eundem autem sine ullo fere discrimine usurpasse „per" et „in" ex eo apparet, quod in iisdem sententiis modo „in" praepositio modo „per" ad- hibetur, quamquam non legi huius generis exempla, in quibiis duorum locorum nomina arte inter se coniuncta compo- 22 nantur alterum cum „per," alterum cum „in" praepositione, ut saepius apud Tacitum. (Cf. Hensell. p. 21.) Sed iam enumero 1) ea exempla, in quibus „per" ita terrarum no- minibus adiunctuiA legitur. XXII, 11, 1 Gaudentius, quem opponendum p. Africam missum diximus. „P. Afri*^ coniungendum est cum „opponendumt' XXVIII, 6, 5 praesidium imploravere Romani comitis p. A. recens provecti. XXX, 7, 3 comes praefuit rei castrensi p. A. XXXI, 3, 5 Munde- richum ducem limitis p. Arabiam. XXX, 2, 1 haec p. Armeniam gesta sunt. XVI, 1, 2 res, quas p. Gallia& correxit. 6, 1 haec p. G. agebantur. 10, 1 haec dum p. Eoas partes et G. disponuntur. XVII, 5, 1 cum universa p. G. disponerentur. 9, 7 a Gaudentio notario diu morato p. G. XX, 6, 1 haec dum p. G. agerentur. 11, 1 hic p. G. erat ordo gestorum. XXI, 7, 2 quem exploratorem actuum Juliani p. G. fuisse praestrinximus. 9, 3 strata p. G. multi- tudine regum et gentium. XXHI, 1, 1 adscito Sallustio prae- fecto p. G. XXV, 8, 11 Jovino armorum magistro p. G. XXVI, 5, 2 Jovinus promotus a Juliano p. G. magister ar- morum. XXVn, *, 1 dum aguntur^ ante dicta p. G. et Italiam. XXVIII, 2, 10 haec inter p. Gallias. In codice Vaticano legitur „Gallia,** quod haud dubie mutandum est in „Gallias," ut Gardthausenus fecit; iieque enim exstat usquam apud Ammianum huius vocis numerus singularis, quem, scl. Galliam, reliqui editores receperunt. Praeterea autem totus sen- tfentiarum conexus postulat, ut post „Gallias" comma ponatur cum Gardthauseno , ita ut verba ,,haec inter p. Gall" per se legantur; nam si verba „per GaUi' cum sequentibus coniun- gimus, existunet quispiam „haec inter" verba esse referenda ad res in alia terra atque in Galliis gestas, id quod non ita est. XXX, 4, 1 haec p. G. et latus agebantur arctoum. XXXI, 10, 20 dispositis, quae p. G.* res rationesque poscebant. XXV, 9, 8 in animo p. G. et Dlyricum versat quosdam saepe sublimiora coeptasse. „Per" omissum in codicibus et editio- nibus priscis recte est receptum inde a Valesio. Neque enim sunt accipienda verba „Gall. et Dli' pro obiecto verbi „versat," sed coniungenda sunt cum verbis sequentibus „quosdam — 23 coeptasse;" neque obstat verborum positio, nam praeterquam quod apud Ammianum permirae vocabulorum collpc^tiones reperiulltur, hoc ipso loco illa verba consulto anticipata vi- dentur, ut magis premantur. XXVII, 1, 2 Charietto tunc p. utramque Germaniam comes. XIX, 11, 2 Anatolio regente tunc p. IUyricum praefecturam. XX, 1,1 haec p. I. perque orientem rerum series ftiit. XXI, 6, 5 Ariatolio mortuo prae- fecto praetorio p. I. 12, 25 Mamertinum praefectum prae- torio p. I. designavit. XXII, 1, 1 Julianus inter multa, quae p. I. agitabat. 3, 1 Jovino magistro equitum p. I. recens provecto. XXV, 10, 9 qui male rem p. I. gessit. XXVI, 1, 4 curantem summitatem necessitatum castrensium p. I. XXIX, 6, 3 increpabat Aequitium p. I. magistrum armorum. XIV, 3, 1 eo adducta re p. Isauriam. XX, 9, 1 moras p. Italiam et Illyricum perpessi. XXI, 6, 5 Tauro praefecto praetorio p. It. XXVII, 7, 5 eminuit mors trium apparitorum potestatis vicariae p. It. XVII, 7, 1 terrp-e motus horrendi p. Mace- doniam Asiamque et Pontum oppida concusserunt. XXIX, 6, 1 dum hoc pulvere p. Mauretaniam dux ante dictus a^helat et Africam. XVIII, 5, 4 rebus p. Mesopotamiam . in hunc statum deductis. XXI, 3, 5 ducatum p. Phoenicen regens. XXVI, 3, 2 Juliani agentis etiam tum p. Syrias. XXn, 8, 36 sunt quaedam p. Tauricam civitates. XXII, 7, 7 urbes p. Thracias omnes cum munimentis reparans • extimis. XXVI, 6, 12 ad procinctum urgentem p. Thr. celerare. 7 , 5 Julius comfis p. Thr. copiis praesidens. XXIX , 1 , 26 Salia thesaurofum p. Thr. comes. XXXI, 4, 9 alter p. Thr. comes. 10, 1 haec funesti p. Thr. turbines coriVerrebant. 16, 8 comperta fatorum sorte p. Thr. „P. Thr!' coniungendum est cum „sorte," non cum „comperta'.' XXVIII, 6, 12 ut gesta p. ^ripolim fide congrua scrutaretur. XXVII, 3, 1 nova portenti species p. Annonariam apparuit Tusciam. XXIX, •6, 3 potestas p. Valeriam flucis. Cum his exemplis conferantur haec: XVI, 12, 69 eo agente tunc in Italia. XXI, 16, 11 agens adhuc in Hlyrico. XXVn, 7, 5 mors Dioclis ex comite largitionum IUyrici. XXX, 1, 18 agenti in Arme^iia Traiano. XXXI, 11, 6 dum haec aguntur in Thraciis, aliaque. 24 2) Non minus saepe vel potius etiam saepius quam terrarum nominibus adiungitur „P6r" aliis locorum notionibus. Apud Tacitum inveniuntur praecipue „pro- vincia" et „domus" substantiva, apud Ammianum persaepe „locus, regio, tractus," sed etiam multa alia, ut ex.exemplis, quae iam aflferam, cognoscetur. XVI, 10, 14 non, ut p. alias civitates, ad arbitrium suum certamina finiri patiebatur. XXI, 10, 2 quod p. alias quoque c. ut sidus salutare susciperetur. XVI, 10, 13 p. omne latus miraculorum densitate praestrictus. XXVIII, 2, 11 tamquam horum similia agitantibus furiis p. omne 1. XIV, 2, 2 loca, p. quae sese occultantes, observabant. XV, 9, 8 p. haec 1. viguere studia. 10, 5 ligneos stilos p. cautiora 1. defigunt. XVII, 1, 6 quas (insidias) p. arta 1. et latebrosa struxerant. XVIII, 7, 4 leones p. ea 1. saevientes immaniter. XXII, 15, 30 quos (syringes et secessus) p. 1. diversa stru- xerunt. XXIII, 6, 56 pecus, quod illic p. campestria 1. vescitur et montana. XXVIII, 2, 1 extoUens turres p. habiles locos et oportunos. Non mirum est, quod hic legimus „locos" pro , „loca;" nam sine ullo discrimine Ammianus utitur his duabus formis. Eodem modo XXXI, 15, 6 tormenta p. locos aptata sunt habiles. XIV, 6, 6 urbs p. omnes quotquot sunt partes terrarum, ut domina suscipitur et regina. XVIII, 1, 1, haec • p. orbis varias p, siint gesta. XXIV, 8, 2 p. effusam plani- tiem pabulo absumpto et frugibus. XXV, 8, 6 cognito p. porrectam p. nec aquam inveniri posse nec ad victum aliquid. XXVIII, 4, 35 quae p*. provincias agitavfere multiplices casus. XXIX, 2, 4 inde factum est p. orientales p., ut — XXX, 7, 10 Valentinum p. has p. molientem otium turbare commune. XIX, 5, 4 ut in omnibus p. eas regiones mu- nimentis vidimus. XX, 11, 25 luti glutinosa moUities p. eas r. pinguissimi caespitis. XXI, 9, 5 qui p. illas r. rem curabat castrensem. XXIII, 2, 8 hoc*enim modo p. r. illas tales species construuntur. XXIV, 1, 13 p. r. ignotas de obscuris erat suspectior cura. XXVI, 7, 11 Aequitius p. eas r. militum rector. XXVII, 4, 14 qui p. r. praedictas montium circum- colunt altitudines. 9, 3 gestorum p. eas r. seriem explicabo. 9, 10 pondera p. r. instituit universas. XXXI, 8, 4 p. Scythiae r. 25 et Moesiae omnibus consumptis. XV, 8, 6 nos p. disiunc- tissimas terras arduae necessitates adstringunt. XVIII, 5, 1 Antoninus p. omnes illas notissimus t. 7, 5 quorum (culicum) examinibus p. eas t. referta sunt omnia. XXIII, 6, 63 quae (flumina) p. has t. vel potioribus iungit natura vel trahit in mare. XXIV, 8, 3 p. eas t. muscarum et culicum multitudine referta sunt omnia. Cum „maria" coniunctum legitur hoc sub- stantivum XXII, 2, 3 perque terras et maria formidatus. „Mare" solum reperitur XXIII, 6, 47 insulas complures habet p. utrumque proximas mare. XV, 2, 2 Constantii nomine p. orientis tractus omnes abolito. XVI, 3, 1 p. quos t. nec civitas uUa visitur nec castellum. XVII, 1, 10 aequinoctio autumnali exacto p. eos t. superfusae nives opplevere montes. XX, 3, 1 p. eoos t. caelum subtextum caligine cernebatur ob- scura. 11, 31 speratis p. avios t. insidiis. XXII, 15, 15 crocodilus ubique p. eos t. abundat. XXIII, 3, 2 quae (Luna) religiose p. eos colitur t. 5, 16 Antoni legatum strages p. hos t. innumeras edidisse. . XXyi, 9, 2 nequid inopinum p. eos emergeret t. XXVII, 1, 1 cum p. glaciales t. hiemis rigidum inhorresceret sidus. 2, 11 consei-ta sunt proelia p. t. varios Galliarum. XXIX, 5, 46 spectatus p. eos t. XXX, 2, 9 haec p. eoos agitata suntt. 4, 8 videre est p. eoos onmes t. 5, 14 p. t. conglaciari frigoribus adsuetos commoda quaerebat hiberna. Huc etiam refero duo exempla, in quibus „per" cum voce ■ „natio" ita coniunctum est, ut regio significetur: XXIII, 6, 75 p, has n, dissonas e*t multiplices hominum quoque diversitates sunt ut locorum. XXIX, 5, 2 Nubel velut regulus p. n. Mau- ricas potentissimus. Reliqua exempla per Ubrorum ordinem adscribam. XIV, 8, 13 quae (castella) — sollicitudo pervigil veterum p. oportunos saltus erexit et cautos. Vaticani codicis scriptura „cautos," pro qua Reinesius proposuit „cautes," quod receptum est ab Eyssenhardtio, satis defenditur usu Ammiani. Nam et „cautus" ita usurpavit, ut sit „tutus," et duo adiectiva ad eiusmodi locorum notiones apponere solet. Cf. XVII, 1, 6'. XXni, 6, 56. XXVIII, 2, 1. Gardthausenus ipse, qui antea in sententia erat scripturam Reinesii unice esse veram (con. Anamian. p. 5), post^a „cautos" in textum recepit. XVI, 12, 68 26 quicquid p. omnem ambitum agebatur. 12, 69 nulla eius mentione p. textum longissimum facta. XVII, 1, 5 visis p. montium vertices barbaris. 1, 8 doctus p. subterranea quae- dam occulta latere plurimos. XVIII, 7, 7 p. Edessena sepulcra miKtari pyrrica sonantibus modulis delectabatur. 8, 2 equites praesidium p. eos traductus agentes. XIX, 12, 6 datum est negotium Modesto etiam tum p. orientem comiti. XXI, 3, 3 qui sese p. valles abdiderant. 12, 10 armatorum aliqui p. earum (turrium) fastigia interibant. XXII, 15, 8 pisces et herbae et beluae similes p. eas.paludes gignuntur. 15, 16 crocodilus noctibus quiescens p. undas. XXIII, 6, 42 incertum, . qua ratione p. oras maritimas nihil condiderunt insigne. Quasi praeteriens moneo indicativum „ condiderunt " nullam habere offensionem, si quidem apud Ammianum persaepe et in oratione obUqua et in aliis sententiis indicativus pro coniunctivo usur- patur. (Cf. Hassenstein. p. 37.) XXIV, 6, 3 gentiles picturas p. omnes aedium parietes ostendens. Comprobo Gardthauseni scripturam „parietes" faciU ijiutatione restitutam pro „partes^ quod exstat quidem in codicibus, sed sensum minus aptum praebet. XXV, 9, 5 p. omnia civitatis membra una vox cunc- torum erat gementium. Eodem modo XXVII , . 3, 7 p. omnia dvitatis membra nomen proprium inscribebat. 1, 1 dum p. eoum orbem haec diversi rerum expediunt casus. 11, 6 hae p. occiden- tales plagas series rerum fuere gestarum. XXATlII, 4, 29 videre licet p. fora et compita et plateas et conventicula circulos multos eoUectos in se controversis iurgiis *ferri. XXX , 3 , .3 adnitebantur omnes p. regiam optimates. XXXI, 4, 5 p. am- nem hausti sunt plures. 8, 4 cum obruerentur vigore nostrorum p. asperitates scruposas valide resistentium. 14, 4 quae (aedi- ficia) p. diversas urbes et oppida vel instauravit vel instruxit. Adiectivorum neutra reperiuntur ita cum „per" coniuncta his locis : XIX, 8, 1 nostri aequis viribus p. ardua resistebant. 8, i 1 quo- niam inopini (Persae) p. varia visebantur. XXVII, 12, 11 p. silva- rum profunda et flexuosos coUes mensibus quinque delitescentes. c. De locali praepositionis vi tropice adhibita. • Ex omnibus exempUs adhuc allatis cognoscitur localis praepositionis vis, sive aliquid aliquem Jocum percurrit sive 27 in aliquo loco versatur. Restat igitur, ut eos locos afferam, quibus haec praepositionis potestas quasi imagine quadam adhibita usurpatur, ita ut praepositio non solum dicatur de rebus percensendis et tractandis sed etiam de iis rebus, quas aliquid attingit. (Hand. Turs. IV, 433). Hic usus occurrit et apud poetas et apud scriptores prosaicos inde a Livi aetate, praedpue apud Quintilianum. Quare mirum non est Ammia- num eundem usum recepisse. XIV, 5, 6 Paulus ferebatur p. strages multiplices ac ruinas. XXVIII, 1, 36 grassabatur p. strages multiplices fortunarum. XXIX, 3, 2 Valentinianus p. asperos actus ferebatur. XXXI, 2, 12 hoc genus hominum p. rapinas finitimorum grassatum et caedes adusque Halanos pervenit. XVI, 2, 7 p. multa discrimina venit Tricasas. XXV, 3, 14 milites p. multa dis- crimina occupato castelli praesidio — iungi exercitui potuerunt. 8, 3 discrimine p. difficiles casus extracti. XVI, 5, 6 p. omnia philosophiae membra prudenter disputando currebat. Simihter apud Quintil. IX, 2, 48 quibus generibus p. totas interim quaestiones decurrimus. XVI,. 10, 15 haerebat atto- nitus p. giganteos contextus circumferens mentem.* XX, 4, 6 Caesar p. varias curas animum versans; cum hoc loco com- pares Quint. XI, 3, 176 intra se quisque vel hoc vel aliud, quod volet, p. onmes affectus verset. XXII, 16, 22 ex his fontibus p. sublimia gradiens sermonum amplitudine Jovis aemulus Platon visa Aegypto militavit sapientia gloriosa. Non comprobo coniecturam Gutschmidi, quam Gardthausenus in textum recepit. Is enim post „his" addidit „IHS" h. e. „Jesus" et retinuit codicum scripturam „non," pro qua Valesius scripsit ,,Platon." Equidem puto Valesii coniecturam esse praeferen- dam; neque enim verisimile est Ammianum eiusmodi verbis usum esse de Christo, qui auctor est religionis, quam Ammi- anus quamquam contumeliis insectari noluit, tamen tamquam adversariam et suae infestam repudiare debebat. At egregie qiiadrant haec verba in Platonem, de quo ab antiquis dictum accepimus, Jovem, si graece loqui vellet, sicut Platonem esae locuturum. (Vales.) Neque vero solum ob suavitatem orationis, ut Gardthausenus vult (con. Ammian. p. 25) Platon aemulus appellatur Jovis, sed omnino ob amplitudinem et gravi- 28 tatem, quam ab Aegyptiorum sacerdotibus eum didicisse Am- mianus apte dicit. Tautalogia autem, quae fit verbis „ex his fontibus — visa Aegypto", non ita est gravis, praesertim cum Ammianus, qua est ubertate et amplitudine sermonis, non ex normis et regulis optimorum scriptorum sit iudicandus. — XXIII, 6, 76 apud eos p. libidines varias caritas dispersa torpescit. XXVI, 1, 1 discurrere p. negotiorum celsitudines adsuetae (historiae). Huic exemplo adiungo ea, in quibus legitur „per minutias," quod est constrarium illi „per celsitu- dines.*' XIV, 6, 25 p. m. aurigarum equorumque praecipua vel delicta scrutantes. In codice Vaticano legitur „p. minuas,'* pro quo haud dubie recte Gardthausenus scripsit ^er minu- tias". Itaque reicienda sunt, quae alii coniecerunt: „et prae- niia" (Eyssenhardt. ex priscis editionibus) , „per ianuas" (Kiessling. Fleck. J. f. Phil. 103 p. 492), „pertinacius" vel „perpensius" (Mueller. Fleck. J. f. Phil. 107 p. 341), „per rimas" (Kellerbauer. Blatt. f. bayer. Gymnas. 1873 p. 81). XXIII, 6, 74 ne orae maritimae spatia adluentia Persidis ex- tremitates p. m. demongtrantes longius aberremus. XXVII, 2, 11 nec historiam producere p. m. ignobiles decet. XXVIII, 2, 12 ne p. m. gesta narrando — operis impediam cursum. In optimo codice lacuna exstat post „narrando," quam certo explere non possumus, nam „saepius,'' quod Eyssenhardtius inseri vult, parum defenditur litteris servatis r enus. XXVI, 10, 12 imperator p. suppUciorum diversitates effrenatius exultavit. XXVII, 6, 7 reputantes, quod haec .... non tan- tum transire voluimus p. conscientiam vestram, verum etiam .... XXVIII, 1, 7 Maximinus tamquam subterraneus serpens p. humiliora reptando. 1, 15 non omnia narratu sunt digna, quae p. squalidas transiere personas. B. De temporali praepositionis vi. Haec vis, quomodo ex locali sit orta, facile intellegitur: motus enim per aliquem locum transfertur ad tempus idque significat spatium temporis, quod actio quaedam ad finem tendens percurrit. Vertimus „wahrend, hindurch." Indicat autem praepositio non raro id tempus , intra quod aliquid fit vel in quod aliquid incidit. Vertimus „innerhalb." Additur 29 interdum „forte" vel „fere," sed nunquam apud Tacitum, ut Hensellius demonstravit. (p. 27.) Per temporale, quod im- primis apponitur temporis nominibus, coniungitur etiam cum aliis, quae res certo tempore factas denotant. Primum igitur afferam a. ea exempla, quae cum nominibus temporis componuntur. XXI, 5, 4 haec Galliae posteritati p. aetatum examina commendabunt. „Per aet. ex." idem valet atque „per longas aetates." XXII, 15, 24 p. aetates exinde plures saepe huc ducti (belui) nunc inveniri nusquam possunt. XXX, 4, 6 postea p. varias aevi sequentis ae. — civilibus stipendiorum offidis floruerunt. XVI, 6, 1 haec p. eum annum agebantur. XXII, 12, 1 audiens gentem asperrimam p. sexaginta ferme a. inussisse orienti caedum monumenta saevissima. XXXI, 14, 1 cum p. a. quattuor imperasset et decem parvo minus. XXV, 1, 4 ubi p. biduum recreati discessimus. XVIII, 6, 2 nihil amiserat p. decennium. XVII, 7, 8 ni flammarum ardores p. quinque dies etnoctes quicquid consumi poterat exussissent. In codicibus et in priscis editionibus legitur quinquaginta (L); hoc Gardthausenus satis probabiliter mu- tavit in quinque (V). Nam cum hic dicatur de ardoribus flammarum, quinquaginta numerus, quamquam de Nicomedia, Bithyniae urbe maxima dicatur, tamen multo maior est, quam ut probari possit. XXII, 15, 7 p. d. quadraginta et quinque etesiarum continuis flatibus. 15, 17 p. septem caerimoniosos d. mitescunt. 15, 31 ubi p. nonaginta d. umbrae nostris in contrarium cadunt. XXV, 10, 1 ubi p. continuos d. multa visebantur et dira. XXVIII, 2, 3 p. multos d. compaginatae formae e roboribus. 6, 15 obsessa urbe p. octo continuos d. XXXI, 4, 12 p. hos d. Vithericus rex propinquans Histri marginibus — obsecravit imperatorem. 8, 1 nunquam p. d. septem egredi vel videri sunt ausi. XVU, 12, 1 Augusto quiescenti p. hiemem apud Sirmium. XVII, 1, 12 pacem Caesar p. decem mcnsuum tribuit intervallum. XIV, 11, 22 dictitanti eum se p. novem menses utero portasse prae- gnantem. XXII, 15, 20 crocodilus p. quattuor m. bibernos 30 nullo vesci dicitur cibo. XXX, 0, 11 imperator p. continuc tres m. aestivos arma parabat. XXIII, 6, 34 ex eo p. saecul multa ad praesens multitudo deorum cultibus dedicatur. XXV 1, 12 Romani p. s. multa obscuris difficultatibus implicat XXXI, 5, 17 pulsi p. longa s. siluerunt immobiles. XIX, : 10 p. dierum spatium septem viri epulis indulgebant. XX! 12, 12 quantum quiete et cibo satis fuit, tributo p. noctis ii tegrae s. , reparatur proelium. 16, 6 p. s. vitae longissim impendio castus. XXVI, 1, 13 p. quae (s.) duodecim sid( rum domicilia sol discurrens anni intervalla concludit. XD 6, 13 si p. tot dierum defiieris tempus. „Tot dierum" rect ut videtur, coniecit Gronovius pro „totidem," quod in cod cibus legitur. XVI, 8, 3 p. id t. — Danum uxor incusara Temerarium est lacunam, quae exstat post „per id tempi fer " explere, nam scriptura priscarum editiunui ^fertur fuisse virum quendam" defendi non potest. Wagnen] (Ed. Erfiirdt. II, 198) conicit haud inepte pro „fer." legendui esse „fere" vel „ferme," deinde vero excidisse nomen v( dignitatis vel nomen hominis proprium. XVI, 10, 12 ] omne t. imperii nec in consessum vehiculi quemquam suscepi nec .... XXII, 6, 1 p. hoc idem t. Aegyptii venere con plures. XXVII, 7, 5 eminuit p. id t. mors Dioclis. 11, p. haec t. Vulcatio Rufino absoluto vita .... Probus accitu! XXIX, 2, 1 p. id omne t. Palladius lacrimis universa perft derat luctuosis. XXXI, 4, 9 p. id t. nostri limitis reserati obicibus — potestatibus praefuere castrensibus — . 16, conversi post haec p. omne t. noctis ad vulnerum cura XIV, 2, 13 circumstetere hoc munimentum p. triduum e trinoctium. XVI, 12, 19 unus pedes captus indicavit ] trid. et trin. flumen transisse Germanos. XXVIII, 6, 4 sul urbano uberrimo insedere p. trid. His exemplis adiungo unum, in quo „per" idem significa quod alibi „post." Hassensteinius cum pauca de „per" pra( positione disputaret (p. 32), hunc usum sane singularei omisit, quamquam Hudemannus (Quaestiones Ammianeae, Prog Landsberg a/W. 1864. p. 13) eum locum breviter adnofe verat; verba autem haec sunt: XXX, 4, 13 in quas (foveas) i captus ceciderit quisquam, non nisi per multa exiliet lustra, h. ( 31 exiliet multis lustris peractis vel post multa lustra. trans- eo nunc ■ b. ad alia n^omina enumeranda, quibuscum „per'' significatione temporali coniungitur. Hic praepositionis usus exstat, ut iam supra monui, omnibus temporibus, maxime autem apud posterioris aetatis scriptores. Ex Ammiano pro magno Ubrorum numero haud ita multa huiusmodi exempla collegi. XV, 8, 3 post multa p. deliberationes ambiguas acti- tata. XVni, 2, 14 qui (Romani) tunc perque expeditiones praeteritas ibi levamen sumere laborum opinabantur, ubi contingeret — . XVIII, 6, 12 lapso p. fugam domino. XXV, 9, 3 Constantium deductum postremo p. f. ad Hibitam. XIV, 11, 17 p. indutias naturae conquiescentis sauciabantur eius sensus. XVII, 3, 1 p. i. licet negotiosas et breves damnis mederi posse credebat. XXV, 7, 13 nequid commit- teretur p. i. contrarium pactis. XXVII, 9, 7 p. i. pacem sibi tribui poposcerunt. Nam ad temporis spatium non ad rationem, qua pacem fieri volebant, referendum videtur „per indutias." Eodem modo XXIX, 5, 37 dedit hostibus facul- tatenoi p. i. licet breves Aethiopum adminiculis augeri. XXXI, 2, 11 p. i. infidi inconstantes. XIV, 11, 13 nequo casu Gallus agitare quaedam p. itinera conaretur. XVIII, 5, 6 dum haec quasi p. lustra aguntur et scaenam, h. e. dum haec ita- aguntur ut per lustra et scaenam fieri solet XIX, 8, 1 somno p. breve otium capto. XX, 8, 1 quarum (legi- onum) statariae pugnae p. orientales procinctus saepius eminuere. In Vaticano codice „enimuere" superscripto „emi- cuere" legitur, „eminuere" restituit Gardthausenus. XXV, 4, 4 p. varios pr. stans interdum cibum sumere visebatur. XX, 3, 7 quamquam hoc p. omne plenelunium semper eveniat. XIX, 9, 9 rex reputans ampHores se populos perdidisse, quam e nostris p. diversas fuderat pugnas. XXVII, 9, 1 p. pro- cursus audentiores et crebris caedibus et rapinis intenta (barbarica rabies). XVI, 5, 10 cum artem modulatius ince- dendi p. pyrricham disceret. XV, 3, 5 si p. quietem quisquam vidisse aliquid amico narrasset. 6, 2 quo (somnio) 32 • vetitus erat p. q. pulsare quendam insontem: XIX, 12, 10 p. q. figmenta viderat multa. XX, 5, 10 retulerat imperator p, q. aliquem visum. . XXV, 10, 17 p. q. praedictum est seni. XXX, 5, 18 nocteque, ut p. q. fieri* solet, videbat coniugem suam. XXXI, 1, 3 miserabiles umbrae caeso- rum p. q. stridendo carmina — agitabant. XXXI, 1, 2 Antiochiae p. rixas tumultusque vulgares id in consuetudinem venerat. XV, 6, 1 iamque p. securitatem quaestiones agitabantui*. Ita edidit Gardthausenus ; in codi- cibus scriptum est „post sec," quod non potest omnino quasi breviloquentia quadam dictum defendi. XIX, 10, 1 dum naec p. varios turbines in orientis extimo festinantur. XXIX, 6, 17 dum haec p. t. agitantur assiduos. Cum adiectivis vel cum pronominibus neutri generis non inveni hac significatione „per" ab Ammiano coniunctum, quamquam hoc dicendi genus haud ita raro apud posteriores legitur; et ex Tacito HenseUius (p. 30) compluria exempla attulit, et ab aliis usurpatur „per hoc" et „per haec" signi- ficans „inzwischen." (cf. Draeger. histor. Synt. der lat Sprache, P, p. 608.) C. Per sensn translato positum. Recte Hensellius (p. 31) et Wulschius (p. 52) demon- straverunt omnes praepositiones a vi atque significatione genuina eo magis recedere, quo longius progrederetur oratio a primis incunabulis. Quo factum est, ut etiam „per" prae- positio alias significationes a genuina abhorrentes indueret, ita tamen ut semper mente localis quasi notio percipiatur. Sed transfertur localis praepositionis vis non solum ad tem- poralem rationem, de qua modo disserui, sed adhibetur etiam persaepe ad eas res, quae ad causam vel modum alicuius actionis pertinent. Itaque in hac parte mihi disputandum erit de instrumentali , modali, causali praepositionis vi. Vix est monendum hunc translatum praepositionis usum haud ita saepe inveniri apud priscos scriptores eosque, qui Ciceronis aetate vixerunt. At apud posteriores praepositio saepissime ita usurpatur. Sed cum priores scriptores semper fere viam atque rationem intellegerent, per quam transiens aliqua re 33 perficeretur, recentiores praepositionem prorsus pro ablativo usurpaverunt. Primum igitur disseram a. de instrumentali praepositionis vi. Localis praepositionis notio ad vim instrumentalem trans- lata indicat, ut Handius dicit (IV, 436), medium vel instru- mentum vel adminiculum, per quod res efficienda quasi transit, vel ut Wulschius (p. 52) censet, eam viam, quae per medium aliquod ad finem fert. Ut Handius perlucide et distincte adnotat, ablativo et praepositione „ab" adiecta indicatur pri- maria causa, ex quo aliquid oritur, praepositione „per" autem ea, qua intercedente vel accedente aliquid fit; quem usum non solum ad verba passiva sed ad omnia esse referendum non minus notum est, quam has duas rationes saepe inter se esse commutatas, ita tamen ut „per" saepe pro „a," num- qnam „a" pro „P6r" legatur. (cf. Draeger. I^ p. 624). Sed iam enumero a) exempla praepositionis cum personarum nominibus compositae, ad quae praepositionem „per" pro „a" non raro esse adhibitam cognoscetur. Tripartitam Hen- sellii dispositionem servavi, itaque primum ponam 1) ea exempla, in quibus coniungitur „per" cum nominibus propriis. XrV, 8, 15 exuviae in urbem advectae sunt p. Catonem. XVf 12, 5 hae regiones primo temptatae p. Fulvium, deinde quassatae p. Sextium, ad ultimum p. Fabium Maximum domitae. XVI, 8, 3 quo indicante quaedam cognita p. Gau- dentium. XIX, 9, 5 p. Tampsaporem ducem supplicaverat TegL '9, 9. triginta milia perdidit bellatorum, quae paulo postea p. Discenen numerata sunt. XXI, 1, 4 parvi habitis, quae p. Leonam Constantius scripserat. XXII, 8, 12 coloni Milesii in Asia p. Nileum multo ante locati. 8, 49 nuntiatum est p. Agilonem et Jovium. 9, 5 p. Scipionem Nasicam simu- ^itfxm translatum est Romam. XXHI, 6, 7 satis constat httc gentem imminutam primo p. Cyrum. XXV, 9, 11 p. AIMmun in Numidia sceleste pace cogitata. XXVII, 12, 10 p. Terentium ducem Para reducitur in Armeniam. XXVIII, 3 34 1, 4 erat colonia Miletus deducta p. Nileum. 2, 5 p. Sy»r grium Aratorem monuit ducem. 6, 22 quibus p. Palladiiim regressum cognitis. XXIX, 1, 9 se indicante Theodomm p. Euserium didicisse. 1, 34 se cognita p. Euserium, ne ad imperatorem referret, prohibitum ostendit. 1, 37 qui cum audisse negotium p. Fidustium defeiTetur. 5, 54 gesta didi- cerat p. Masillam. 5, 55 interi)osita fide publica p. MasillaiiL XXXI, 5, 17 hostes extemi p. Aurelianum pulsL 11, 3 quale p. Actum acciderat comitem. Deinde pono 2) ea exempla, quae cum aliis personarum nomi- nibus conformantur. XIV, 1, 2 qui p. clandestinos versutosque rumigenilos falsa et placentia sibi discentes. 7, 19 p. protectores retrao- tus artissime tenebatur. 10, 7 ni pauci populares suos haec p. nuntios docuissent occultos. 10, 14 p. oratores concesoo- nem poscunt. XV, 5 , 9 quas (litteras) obtulerat prindpi p. praefectum. 5, 10 epistulas p. baiulum ad Malarichum misit 5, 18 p. admissionum magistrum accito eodem. 5, 19 qui inva- dendae summae rei p. filios adfectator appellabatur. 6, 31 firmato ne«j,otio p. sequestres quosdam gregarios. 9, 8 yiguere studia inchoata p. bardos et euhagis et drasidas. Paulo ante, paragrapho quarta huius capitis, legitur in libro Vaticano „drasidae," hic „dratis;" Gardthausenus igitur recte coniecisse videtUr hoc ipso loco scribendum esse „drasi- das." (con. Ammian. p. 6.) XVI, 9, 2 p. emissarios quosdam scitabatur consilia. 9, 3 Tampsaporem p. ignotos milites temptavcre. XVIII, 5, 3 p. familiares fidos peritosqne nandi occultis colloquiis cum Tampsapore habitis. 6, 6 quod ideo p. molestos formatorcs imperii struebatur, ut . . . . XIX, 5, i levia tamen p. fimditores et sagittarios proelia in puncto quidem brevi . cessabant XX, 6, 3 rcx cum p. optimates suos flectere defensores ad suum non potuisset arbitrium. 11, 82 vincere saltim p. duces optabat. XXIII, G, 24 qua (Seleucia) p. duces Veri Caesaris ex- pulsata. XXIV, 6, 10 p. procursatores principiis puguae temp- tatis. XXVI, 6, 14 doctus p. arcanorum conscios. XXVII, 12, 14 Param p. latcntes nuntios increpabat. XXVIII, 1, 10 cum quidam nominassent nobiles aIi(]uos tanuiuam usos artificibus 35 laedendi p. clientes aliosque humiles notos reos. 1, 56 p. emissarios cum procul ageret. 2, 6 fodere p. militem funda- menta exorsus. 4 , 33 id repertum est p. applicatos homines, ' ut clametur. 6, 17 numerorum principiis p. quosdam man- daverat consdos. XXIX, 2, 13 funus eius p. vespillones elatum. XXX, 4, 1 intestina pemicies augebatur p. Valentis amicos et proximos. 6, 2 firmabant p. extimos quosdam latrones evenisse. 8, 5 Papirius Cursor securem p. lictorem expediri iussit. XXXI, 5, 12 Teutones p. duces amplissimos superati. 10, 8 signo p. comicines dato. 15, 2 docti p. proditores et transfiigas. 15, 6 p. Christianum quendam portatis scriptis et recitatis. Bestat, ut afferam 3) eos locos, ubi praepositio cum adiectivis et pronominibus ita coniuncta legitur. XIV, 6, 10 p. quos (maiores) ita magnitudo Romana porrigitur. 11, 3 Gallum p. suppositos quosdam ad saeva facinora ideo animatum, ut . . . XV, 3, 1 p. eos (aulicos) Domitianus discerptus credebatur et Montius. XVI, 11, 8 qui (Barbatio) ne quid p. eum impetraretur, omnes (pontes) incendit. ]2, 18 tandem p. te virtutem et consilia militare sentimus. XVII, 1, 3 p. alios venire compulsos nostris minati sunt bellum. 5, 12 p. quosdam ignobiles sermones conseruit. XVin, 2, 18 ne acquiescerent p. alios impetratis. XIX, 9,, 7 p. eum (Tampsaporem) regi oblatus. 11, 3 ni exquisito- rum detestanda nomina titulomm p. oflferentes suscipientesque in maius exaggerata .... 12, 4 quoniam quidam praesentes, para p. alios consulta numinum scitabantur. XXI, 12, 16 comperta p. eum morte Constanti. XXII, 7, 2 manumittendis ex more inductis p. admissionum proximum. 7, 8 p. quos (mercatores) ubique sine condicionis discrimine venundantur (Gothi). 8, 21 Chalybes, p. (juos emtum et domitum est primitus fermm. XXIV, 3, 4 egentissima est Romana res publica p. eos, qui docuemnt. XXVI, 6, 12 Divitenses p. quosdam notos sollicitare properans. XXVIII, 4, 33 p. te ille discat. 5, 10 scribebat p. taciturnos quosdam et fidos. 6, 21 p. quos (domesticum et Caecilium) drcumventi muni- cipes gravabant Jovinum. XXIX, 2, 7 p. eum (Heliodomm) ut forensium causamm patronum, quid in primis orationis • 3* 36 partibus conlocaret, ut proficere possit facilius Valens, qui- busve figurarum commentis splendida loca adtemptare debeat praemonebatur. In codice Vaticano legitur pro „Valens" „et valere," et pro „praemonebatur" „praemonebat." Illae muta- tiones inveniuntur in editione Gelenii easque cum plurimis editoribus recipere non dubitavi. Nam lectio Vaticani aptum sensum praebere mihi non videtur, neque video, quomodo Gardt- hausenus, qui eam retinuit, interpretetur. 5, 2 quae Firmus docebat p. suos. 5, 52 p. quem (Masillam Mazicum) monuit ducem. 6, 12 quod p. ipsum (Aequitium) circumventum regem existimabant. XXX, 3, 2 veris p. eum (Paternianum) nuntiis gestorum acceptis. 4, 19 p. eum, qui est in verba fidentior, principium dicendi exeritur. 10, 3 doctus ab eo, p. quem voca- batur. Ex hoc exemplo manifestissime coUigitur Ammianum nuUo discrimine „per" et „ab" cum verbis passivis posuisse. Nam ut XXVI, 6, 14 „doctus," coniunctum est cum „per," ita hic cum „a." XXXI, 7, 7 p. quos nihil latebat incognitum. Non minus saepe apponitur ^) praepositio eadem ratione rerum vocabulis tamquam personarum partes agentium. In ipsis autem exemplis saepe dubitari potest, num ad hanc partem pertineant, an ad vim modalem an ad causalem an ad tempo- ralem, si quidem haec certis finibus omnino discemi non possunt. Itaque primum agam 1) de substantivis, quibus per instrumentale apponitur. XXVII, 9, 8 p. integritatis multiplices actus et probi- tatis adeptus est. XIX, 8, 1 cum pugua p. aggeres celsos muris proximos temptaretur. XX, 11, 20 dimicare succinctius parans p. sublimes aggestus. XXVIII, 5, 13 quod ubi negari p. ambages sentirent et moras. XXIX, 5, 33 p. a. et m. hostem frangentem suos impetus oppressurus. La- cuna trium versiculorum, quae ante haec verba exstat, non- dum est expleta. XXVII, 12, 2 p. artes fallendo diversas. XIV, 4, 6 si quae alites capi p. aucupium possint. XIV, 6, 10 ignorantes maiores suos non divitiis eluxisse, sed p. bella saevissima. XVI, 11, 13 ut possit p. b. deleri saevis- sima. XXVI, 9, 8 quem p. saevissima b. notum necessitas 37 in crimen traxerat. XXVII, 2, 6 signo p. bucinas dato. Adiungo huic exemplo ea, in quibus eodem modo „perlituos" iegitur. XIX, 2, 12 signo p. 1. dato. XXIII, 5, 15 signo p. 1. dato. XXVII, 2, 3 signo repente p. 1. dato. XXXI, 7, 10 signo p. 1 dato. XXVI, 8, 8 claustrum p. catenam ferream ori portus insertum. XXIX, 1, 15 non abnuimus Yalentis salutem et ante saepius p. occultas coitiones et tunc in extrema demersam. XXVI, 2, 8 p. quam (concor- diam) res quoque minimae convalescunt. XXIX, 5, 43 p. secretiora consilia temeratorem quietis iuvisse. XVI, 12, 21 quicquid apud eos p. equestres copias praepollebat. XXVII, 10, 5 parabatur lentioribus curis et p. c. multiformes in Ala- mannos expeditio. XXI, 11, 2 re digesta p. secreta collo- quia. XXIV, 2, 9 quibus p. c. saepe temptatis. XXI, 1, 8 quae p. disciplinas varias adfectamus. XXXI, 10, 2 p. fallaces discursus violato foedere. XXVII, 8, 9 non nisi p. dolos occultiores et improvisos excursus superari posse. XVII, 13, 15 p. elementum utrumque Sarmatias vincentium ira virtusque delevit. XIX, 12, 9 p. elogium principis tor- queri praeceptus. XXX, 7 , 1 actus discurrere p. e p i 1 o g o s breves. XXII, 10, 3 iudicium hoc est rectum, ubi p. varia negotiorum examina iustum id est et iniustum. XXII, 9, 6 pauca digessi- mus p. excessum. XXVII, 4, 1 pauca transcurrere p. brevem e. XV, 5, 6 circumveniri homines dicatos imperio p. factiones et dolos minime debere proclamans. XV, 5, 11 retectafallacia, p. quam salus eorum adpetebatur. XXVIII, 1, 7 quem ipse p. dolosas f. interemit. XIV, 6, 17 natura p. primigenios seminis fontes vias propagandae posteritatis ostendit. XXI, 13, 12 aliudaccidit^quodp.fortitudinemvobis ingenitam adiumenta caelestia coercebunt. XXVII, 10, 13 quos exercitus adflictabat, p. fremitus territos et equorumhinnitus et tubas. XXX, 4, 13 p. prostitutas frontes vilesque latratus aditus sibi patefaciunt. XIX, 7, 7 p. scorpionum ferreas fundas e pro- pugnaculis subinde rotundi lapides acti. XXXI, 6, 3 multi sagittis et rotatis p. f. lapidibus interibant. XIX, 8, 8 qui p. funem coniectus sitim extinxit. XXIV, 2, 21 praefectus demissus p. t XVIII, 8, 13 licet tela p. tormentorum omnia genera volarent. XIX, 6, 6 p. varia certaminum g. defen- 38 sabantur acriter muri. XXIX, 1, 5 Heliodorum fatorum p. genituras interpretem iudicio tradidit XV, 13, 4 p. prae- datorios globos nostra vexabant. XXIII, 3, 7 ut omen p. hostias litando finnaret. XXX, 8, 6 poenas p. ignes au- gebat et gladios. XV, 2, 4 impugnabat eum p. fictae benlg- nitatis illecebras collega. XXVII, 12, 3 p. exquisitas L captum regem iussit ad latentem trahi posticam. XXIV, 1, 11, qUod utrum p. insidias an magnitudine acciderit fluen- torum sciri non potuit. XXIII, 6, 81 leges, p. quas ob noxam unius omnis propinquitas perit. Hic „per" non multum distat ab „secundum" vel „ex" praepositione ; quae pr^lepo- sitionis ratio etiam manifestior apparet ex XIV, 1, 4 p. sus- picionum nebulas aestimati quidam noxii damnabantur. Eodem modo usurpatur praepositio semel apud Tadtum. (cf. Draeger. „iiber Syntax u. Stil des Tacitt'^ p. 39,) Ex his autem locis instrumentalem praepositionis vim cognosci apparet. XVI, 11, 9 p. eas (lintres) licet vaccillantes evecti loca perrupmmt XXXI. 15, 5 iubebant nostris p. minaces litteras. XV, 3, 3 rei publicae membra totius p. incidentia mala vexantes. XXX, 8, 8 aviditas indagandi quaestus varios p. alienae vitae naufragia. XIX, 8, 9 ulteriorem ripam petituri p. navem. 12, 13 criminibus latius serpentibus p. implicatos nexus sine fine distentos. XXH, 15, 15 crocodilus p. ova edens fetus. XIX, 8, 5 postica, p. quam nihil servabatur. XXI, 1, 6 conidens p. vaticinandi praesagia multa. XV, 5, 28 ipse p. quaestiones familiarium crudeliter agitatus. XXV, 2, 4 numinibus p. sacra depulsoria supplicans. XV, 8, 16 quorum (librorum) lectio p. corporum signa pandit animo- rum interna. Quin „animorum'' cum Gardthauseno scribendum sit pro „animarum,'' quod in codicibus legitur, dubium esse non potest; neque enim anima, sed animus corpori opponitur. XVI, 12, 39 quo agnito p. purpureum s. draconis. XXVII, 11, 2 hunc fortuna ostendebat p. cruentas noxium simul- tates. XXn, 8, 2 p. Sf^oradas est insulosum (mare Aegaeum) atque Cycladas. XIV, 6, 8 quidam aetemitati se commendari posse p. statuas aestimantes. XV, 7, 9 hunc p. subscriptionem abicere Liberius monitus. XIV, 11, 3 p. arcanos susurros nutrimenta fictis criminibus sub- 39 * serentes. XXI, 5, 13 p. tesseram edicto itinere. XXXI, 11, 2 itinere edicto p. t. XX, 6, 3 signo p. flammeum erecto vexillum. XXVII, 4, 8 Macedonicis iungitur conlimitiis p. artas praecipitesque vias. XXIX, 5, 45 p. multas prudentes- que sententiarum v. eundem sibi prodi posse sperabat. XVI, 5, 14 p. quas (victorias) cadentes saepe incolumi contu- macia barbaros fudit Sequor Wagneri interpretation^ : qui, (barbari) quamquam saepius devicti, nihil tamen a pertinacia remiserunt; ^quare opus non est coniectura Gardthauseni . „vastantes" pro „cadentest' XVII, 4, 11 p. vulturem naturae vocabulum pandunt — p. speciem apis indicant regem. 2) Perpauca tantum exempla reperi, in quibus prae- positio ita cum adiectivorum et pronominum neutris coniuncta est. Omnino monendum est Ammianum hanc praepositionem locali quidem sensu saepissime coniungere cum • adiectivis generis neutri, translato perraro. XIV, 7, 14 Montius p. haec, quae strepit, incusat. XXI, 13, 11 qui cum a iustitiii p. multa visu relatuque ne- faria defecisset. XXX, 4, 13 inter sollicitudines iudicum p. multa distentas. Praeter exempla adhuc enumerata, ex quibus facite cog- noscitur, quam late instrumentalis praepositionis usus pateat, complures etiam loci reperiuntur, y) quibus pronomen personale „se" cum „per" coniunctum legitur. „Per se," cui saepe etiam „ipse" additur, significat aut aliquam rem agi sine ope et consiUo alicuius, quod germanice dicitur: durch sich selbst, aut indicat rem solam aliis rebus . non additis; nos dicimus: an sich. (Hand. IV, 441). Huius modi exempla apud omnes scriptores leguntur; praemonendum autem est exempla alterius generis, quo „per se" refertur ad res solas, apud Ammianum non exstare. XVI, 10, 2 nec enim gentem uUam bella cientem p. se superavit. 10, 3 ignorans alium hostilia castra p. semet ipsum explorasse. XXV, 4, 5 explorabat p. semet ipsum vigiliarum vices et stationum. XXX, 7, 7 quae p. se vel duces correxit industrios. 8, 5 ut qui bella diutuma p. se superavit et gravia, solus ad resistendum aptus (Papirius Cursor). Haec verba lacunis et 40 • vitiis in codice Vaticano corrupta „ius bella diuturna parum superavit ... & gra ... lus — " egregie restituit Valesius. 6) Instrumentalis praepositionis vis cognoscitur etiam ex huiusmodi sententiis: per me licet, per me stat, per me fieri potest Ita dicitur et de personis, qui non impediunt, quominus aliquid fiat, et de rebus, se- cundunf quas aliquid agi liceat. (Hand. IV, 439). Saepe etiam negatio apponitur. XIV, 6, 20 quibus p. aetatem ter iam nixu^ poterat sup- petere liberorum. XV, 1 , 1 quae videre licuit p. aetatem. XVII, 12, 4 quem (exercitum) nondum p. anni tempus colligi posse rebantur. XIX, 6, 13 indignatio regum audiebatur arbitrantium p. stationes muris obiectas inrupisse Romanos. Non locali significatione hoc loco dicta est praepositio „per," sed causa significatur, ut Wagnerus interpretatur, cum dicit: culpam tribuendam stationariis incuriosis et negUgentibus. ' XIX, 10, 1 nec enim p. eum steterat. XXII, 8, 48 nec p. infidum et labile solum gressus homiHis possit vel iumenti firmari.' XXVII, 6, 15 si p. fata proximosque licuisset. XXVIII, 1, 26 nondum p. aetatem firmato consilio. XXIX, 2, 18 si p. te licuisset. b) Restat, ut exempla afferam cum verbis orandi, testandi, iurandique conformata, in quibus intelligitur concessio et auxilium eius, qui invocatur, vel etiam, ubi rerum nomina ponuntur, condicio praesumpta. Legi hos duos tantum locos: XXIV, 3, 9 cum non p. caritates, sed p. inchoatas negotiorum magnitudines deieraret assidue. XXVIII, 4, 30 p. Janos et Eponam clamitant saepe rem publicam stare non posse. Ita „et Eponam" scripsit Gardthausenus. In codice Vaticano iegitur „et rogant," quod sensum non praebet. Gardthauseni coniectura magnopere mihi placet; nam veri- simile videtur hic duorum deorum nomina esse ponenda; per quem autem deum aptijis iurant ii , qui vitam in circo degunt, quam per Eponam? Gelenius conicit „p. ianos et fora," ubi „per" pro „in" legeretur, Valesius mutat „p. canos et rugas!' b. De modali praepositionis vi. Modalis praepositionis usus non multum distat ab in- strumentali et ipse quoque denotat viam, quam actio per- 41 currit, ut ad finem perveniat. Recte vero et ab Hensellio (p. 43) et a Wulschio (p. 70) est improbatum, quod censuit Draegerus de hoc usu. (Hist. Syn. d. 1. S. I* 605.) Is enira putat praepositionem ita usurpatam significare statum, intra quem quid fiat, ita ut modalis praepositionis vis ex temporali sft derivanda. Ac primum dicam a) de substantivis, quibus „per" modale ad- iungitur. XXIX , 2 , 2.1 dum haec p. intestinas dilatantur aerumnas. XXIX 1, 35 litterae p. ambages obliquas ad Hilarium scriptae. XXII, 4, 7 p. ambitiones otiumque opibus partis. XXI, 1,3 ne p. amicitia^ fictas insidiis falleretur occultis. XXVHI, 4, 2 vitam p. argumenta scae- nica amoresque peregerat. Apud Livium et Tacitum plura- exempla inveniuntur, quibus designatur tempus vel diem per aliquam rem transigi. Apud Ammiannm hoc unum exstat. XV, 5, 25 ut ad imperatoris novelli p. ludibriosa auspicia virium accessu firmandi sensum dux flebilis verteretur. XXTT, 8, 33 a contrario p. cavillationem Pontus Euxinus ap- pellatur. XVHI, 5, 1 debitum p. conludia in nomen fisci translatum. XXVIII, 1, 57 Doryphorianum p. cruciatus. oppressit immensos. XXH, 6, 1 commodius p. dilationem inferre, quae flagitantur. XIV, 11, 24 Barbatio danmatus extincti p. fallacias Caesaris. XVI, 10, 18 venenum bibere p. fraudem illexit. XXXI, 11, 3 quo (Acto) p. f. capto. XVI, 9, 1 Persae p. furta et latrocinia potius quam p. concursatorias pugnas hominum praedas agitabant et pecorum. XIX, 13, 1 p. f. et 1. finitimos adflictabant. XXXI, 7, 2 par- ticulatim perque f. magis et 1. multitudo minui deberet hostilis. XXIV, 4, 18 p. varia certaminum genera dimi- cantes — discedunt. XIV, 11, 11 si quid p. imprudentiam gestum est. Pro „quid," quod in codicibus scriptum est, aptius legitur „si quid/' quod Kiesslingius, quam „quicquid," quod Eyssenhardtius coniecit. (Cf. Fleck. J. f. Phil. 103 p. 496.) XVI, 12, 17 Gundomado p. insidias interempto. XXII, 15, 6 imbres aut nunquam aut p. intervalla temporum longa cadere memorantur. XXIX, 1, 31 qui (anulus pensilis) p. i. distincta incidens saltuatim, efficit versus. XXX, 5, 12 42 petenti p. iocum cuidam Nigrino exclamavit. Quin ita sit scribendum, vera Yaticani lectione cognita dubium non potest esse. In libro enim Vaticano legitur „petenti" (non «petente,** quod affert Eyssenhardtius) et ^quidam,'' pro quo iam apud Gelenium reperitur „cuidami' Dativus autem, qui ad „ex- ■clamavit" referendus est, facile intelligitur. Itaque lectio Accursii „petente -— quodam," quam receperunt omnes edi- tores usque ad Gardthausenum, qui veram lectionem restituit, est reicienda. XVI, 9, 3 ut suaderet regi p. litteras. XXI, 3, 5 Julianum assidue p. 1. dominum appellabat.' 7, 4 p. L Cretione comite edocto. XXIII, 1, 7 nuntiatum est ei p. L XXX, 1, 4 comperit p. L Romano rectori suadere Terentium. XXV, 7, 12 ut remaneret occasio, p. quam invaderetur ^rmenia. XXVIII, 5, 15 p. hanc o. impendio tempestivam Alamannos adgressus. Hoc nomen persaepe legitur cum „per" coniunctum apud Livium (cf. Wulsch. p. 73). XXII, 7, 3 p. ostentationem intempestivain nimius captator inanis gloriae visus. XXIII, 3', 7 somno p. otium capto exultans pemoctavit. XXIV, 3, 1 cibos p. o. capientem. XXXI, 7, 8 capto p. 0. cibo. XXXI, 5, 5 p. preces assidue postulantem. 15, 15 p. procursus pugnabatur et globos. XVI, 6, 3 tamquam p. saturam subito cubiculariis suffragantibuB. XXX, 1, 1 rege Quadorum occiso p. scelus. XXVin, 4, 32 artifices scaenarii p. sibilos exploduntur. XIV, 11, 1 acdri p. simulationem tractatus publici placuerat Gallum. XVI, 8,1 p. s. tuendae maiestatis imperatoriae multa et nefanda perpetrabantur. XIX, 9, 7 p. s. matrimonium alterius splen- didae virginis adfectavit. XXX, 1, 20 domino p. s. naturalis cuiusdam urgentis egresso. 4, 18 p. morborum s. vicissim consulto cessantes. XVI, 11, 7 finxit tribunos venisse p. speciem negotii publicL XXI, 11, 2 legiones p. s. necessi- tatum urgentium misit in Gallias. XXII, 10, 1 p. s. quietis iudicialibus causis intentus. XXIX, 5, 19 comperit Firmum p. s. paventis et supplicis id moliri. Pro „faventis," quod est in codice Vaticano, recte Kellerbauerus scripsit „paventis" (BL f. bayer. Gynm. 1873 p. 137). „Per simulationem " et „per speciem"* saepe etiam apud alios scriptores — Livium et Tacitum praecipue — leguntur. Ceterum apud Ammianum 43 non minus saepe quam „per speciem" invenitur „specie" . XYni, 5, 2 quam (peconiam) p. syngrapham debere se con- fiteri compulsus est. XXVI, 3, 4 servum suum modo non p. s. arcanis piacularibus inducendum commisisse doctori malarum artium ponfutatus. XX, 11, 22 ictus ballistarum tamquam p. transennam decurrentes. (Cf. de voce „transenna" Vales. in ed. Erfiirdt 11, 387.) XXX, 1, 18 doli struebantur, ut p. vim ei vel clam vita adimeretur. Multa exempla reperiuntnr apud Tacitum, in quibus prae- positio vi modali usurpata distributivam quandam significa- tionem praebet: ubi cum verbis componendi, dividendi simi- libusque ponitur. Jam apud Livium pauca huiusmodi exempla exstant. Apud Ammianum inveniuntur duo : XXIV, 4, 9 6rat dispositum, ut equestres turmae divisae p. globos abigendis insisterent praedis. XXXI, 2, 17 p. pagos ut Nomades va- gaatur immensos, h. e. per pagos immensos divisi. ^) De adiectivis et pronominibus neutri generis cum hac praepositione modaliter usurpata coniunctis non multa habeo, quae disseram, nam pauca tantum huius- modi exempla inveniuntur. XXXI, 2, 21 Halani Hunis p. omnia suppares. Haec formula inde a Livio, qui primus eam usurpavit, dicta est pro „in omnibus, omninoi' Compluries legitur „per haec" significans „his rebus agendis" „aut his rebus ita se habentibus" (Hand. IV. 445.) Sic iam apud Livium. XXII, 10, 6 aesti- mabatur p. haec et similia vetus illa Justitia reversa ad terras. XXVI, 7, 8 ubi p. haec et s. factio firmiter videbatur esse composita. XXVIH, 1, 36 p. h. et alia s. maerore de- flenda grassabatur p. strages. c. de causali praepositionis vi. Hic „per" proxime accedit ad „propter" particulae signi- ficationem. Jam supra (p. 32) explanavi hanc quoque prae- positionis vim esse ortam ex locali, ita ut aliquis e. g. per amorem quasi transiens aliquid faciat. (Cf. Hensell. p. 49.) Haud multa huius usus exempla repenuntur apud priscos et primi a. Chr. n. saeculi scriptores, quippe qui solum abla- tivum aut aliam quandam praepositionem praeferant; saepius u autem apud posteriores. Ceterum Hassensteinius cum causali praepositionis usu recte confert graecum dtd^ quod utriusque, h. e. per et propter, praepositionis rationem complectitur. Primum igitur disseram a) de substantivis cum „per" causali coniunctis. XV, 3, 1 vivendi moras p. aerumnas detestati multiplices. XIX, 8, 8 p. aestum arida siti reptantes. XXII, 15, 6 qui (imbres) abundantes in tractibus iUis p. ae. torridos cadere memorantur. XIV, 7, 5 quae (inedia) p. multas difficilesque causas adfore i£^m sperabatur. XXVII, 11, 3 ob iurgia familiarum nunquam innocentium p. cupiditates inmiensas. XIV, 1, 1 fortunae saevientis procellae tempestates alias rebus infudere communibus p. multa illa et dira facinora Caesaris Galli. XXIII, 1, 6 incertum p. imperitiam an adulandi cupiditate. XXV, 3, 20 ne p. imprudentiam dignum prae- teream. XVIII, 2, 7 ne p. incivilitatem militis foedera frangerentur. XVI, 5, 15 ne p. indulgentias tributariae rei concederet reliqua. XXI, 16, 4 cum a rhetorica p. in- genium desereretur obtunsum. XXVHI, 1, 43 quae p. in- iquitatem curantium praefecturam gesta sunt. XXVI, 3,5 p. novum quoddam insigne curiosius spectari adfectans. XXIV, 1,2 ne p. locorum insolentiam insidiis caperetur occultis. XXVI, 9, 11 p. morum tristium latebras illius similis Crassi. XVII, 13, 28 furor hostilis p. licentiam scandens in maius, h. e. quod non puniebatur. XXXI, 13, 15 ne p. moras inexpedibiles populandi amitterent copiam. XVII, 9, 4 dura et perpessu asperrima p. nives tolerantes et cacumina crudelium pruinarum. XXVIII, 1, 18 Valentini- anus p. nundinationem suspicatus parum missum, h. e. Hymetium propterea, ut luccllum faceret, parum misisse, Valentinianus suspicabatur. XVHI, 5, 5 Sabinianus p. ob- scuritatem adhuc longe discretus. XVIH, 6, 13 dispersis p. pabulum equis. Emestium secutus „per'' hic pro „propter" positum volo. XIV, 11, 3 filios p. multiplicem armaturae scientiam agilitatemque membrorum cognitos. XVI, 12, 53 pars p. lutosum et lubricum solum in sauciorum cruore lapsi. XXIX, 6, 14 mihtes arma tardius p. tumultum expediunt. 45 /J) de neutris adiectivorum et pronominum, quae cum „per" causali coniuncta leguntur. „Per hpc" et „per haec" pro „propterea" haud raro inveniuntur apud posterioris aetatis scriptores. Apud Am- mianum autem unum locum reperi, ubi „per hoc" in hanc sententiam accipi potest. XIV, 5, 8 p. h o c minui studium suum existimans Paulus. Cum adiectivo coniungitur „per" XXIV, 5, 3 exercitu omni p. aquarum et pabuli oportuna biduo recreato. Semel apponitur participio: XXXI, 3, 1 regis p. multa variaque fortiter facta vicinis nationibus formidati. Caput n. De verbis cum „per" compositis. Ex verbis cum „per" praepositione compositis afferam tantum verba eundi, quae pro transitivis accipiuntur, et ea verba, quae apud Ammianum primum leguntur. Antea autem paucis mihi disserendum est de vi atque significatione huiusmodi vocabulorum. In compositionibus enim particula „per" usurpatur ad augendam vim verbi sim- plicis : quae ratio in verbis motum indicantibus ita cognoscitur, ut non solum notio eundi significetur, sed exprimatur iri per aliquem locum. Similiter res se habet, si „per" compositum cum aliis vocabulis ad rerum qualitatem transfertur: indicatur enim alicuius rei gradus maior vel maximus, ita ut signi- ficetur condicio rerum quasi penetrabilis , universa, tota (Hand. IV, 448). Huiusmodi verba in sermone familiari vehe- menter adamata fiierunt, et recte monuit Wolfflinus (Phil. XXXrV p. 164). Ciceronem talia composita imprimis adiec- tiva maxime in epistulis saepius adhibuisse novaque conformare non veritum esse. (Cf. Schulz. de Qu. Aurelii Symmachi voca- bulorum formationibus ad sermonem vulgarem pertinentibus. Diss. Hal. 1884, p. 202—203.) Porro contendit Wolfflinus haec composita praecipue vulgari sermoni prioris aetatis esse attribuenda. Profecto, sed etiam apud posterioris aetatis scriptores permulta huiusmodi verba nova reperiuntur, quae 46 plerumque quidem vim augendi retinent, sed interdum a sim- plicium vi non differunt. A. De yerbis eondi cnm „per'^ compositis. Percurrere: XV, 7, 6 quam (rem) brevi textu percurram. XXI, 5, 2 quae sermone brevi percurram. XXIII, 6, 65 hanc planitiem duo flumina percurrunt. XXXI, 14, 4 nunc eius vitia percurramus. Saepius passivum: XV, 13, 2 percursis honorum gradibus. XVI, 2, 5 percurso eodem itinere. XXI, 7, 1 Illyriis percursis et Italia. 10, 2 percursis aggeribus publicis. XXni, 6, 15 percursis spatiis longis. XXVI, 1, 8 polo percurso. 5, 1 percursis Thraciis. XXX, 8, 1 haec sunt percursa. XXXI, 2, 9 distantia percursa comminus ferro sine sui respectu confligunt. Comprobo Gardthauseni coniecturam, qui pro corrupta codicum scriptura „distin (al. distint) . . . . (lacuna duodecim litterarum)" verba „distantia percursa" re- cepit, quae aptissime in sensum huius loci quadrant. (Gon. Ammian., p. 44.) Percurrendi verbum etiam apud optimos scriptores ita usurpatur. Apud Ammianum eodem modo leguntur: decurrere, discurrere, intercurrere , praecun-ere, praetercurrere, transcurrere. Percursare: XX, 10, 2 hominum percursantium extima Galliarum. Sensu transitivo Ciceronis aetate nondum usitatuDL Similiter usus est Ammianus verbis: circumcursare, discursare, incursare. Perfluere: XXIII, 6, 25 perfluunt has terras amnes. 6, 69 terras amnis perfluit Alia verbi fluendi composita ita adhibita sunt: circumfluere, influere, praeterfluere. Permeare: XIV, 2, 10 amnem permeare. XV, 4, 4 undarum quietem permeans. Passivum legitur: XXI, 13, 2 permeato flumine. XXIII, 6, 11 angustiis permeatis. 6, 12 permeatis angustiis. XXIV, 2, 22 permeato amne. XXXI, 8, 1 digesto consiUo permeatoque cum militibus mari ad Drepanum venit. Valde mihi placet Gardthauseni coniectura „permeato" pro codicum scriptura „permixto," quod cum „consiUo" con- iungendum erat; nam praeterquam quod „permixto" non apte dicitur pro „communicato," ablativus „mari" per se positus ferri vix potest. XXVIII, 5, 1 Oceani difficiUtatibus permeatis* 47 XXXI, 11, 6 permeato Danubio. Eodem modo leguntur: emeare , intermeare , praetermeare , remeare , supermeare. „Permeare" ipsum proprium est poetarum et posteriorum scriptorum. Persultare: XIV, 2, 5 loca plana persultat et mollia. XV, 8, 6 persultant barbari Gallias. XVI, 12, 5 Gallias per- sultavit. XVn, 13, 27 persultabat Illyricum furor hostilis. XX, 5, 4 cum pauca cladis immensitas persultaret. XXV, 6, 8 ne Saraceni Assyriam persultarent XXVI, 4, 5 gentes limites persultabant. Passivum reperimus: XXVI, 5, 11 per- sultatis Thraciis. Insultare coniungitur cum dativo. Pervadere: XIV, 1, 6 pervadendo divltes domus. XVII, 2, 3 ne amnem pervaderent. XVIII, 4, 1 pervadere cuncta. 6, 18 Asiam pervasurus. XX, 10, 2 regionem pervasit Fran- corum. XXI, 13, 6 ut pervaderet Thracias. XXIII, 1, 7 alicna pervadere. XXIV, 4, 4 ima clivorum pervadentes. 4, 30 pervadere foraminum aditus. XXVIII, 2, 11 domos et villas et oppida pervadebant. XXIX, 1, 27 horror pervaserat uni- versos. XXX, 5, 11 pervasurus Qiiados. Passivum legitur: XXIV, 2, 13 pervasa urbe. XXVI, 6, 11 ad pervadenda con- limftia Thraciarum. XXIX, 5, 27 ne provincia pervaderetur. XXXI, 3, 1 pervasis Halanorum regionibus. Usitatum inde a Livio. Persaepe cum accusativo coniungitur invadere, raro clrcumvadere et evadere. B. De iis vocabnlis cnm „per'' praepositione compositis, qnae apud Ammianum primum legnntur. Peragranter: XIV, 1, 6 hi peragranter — nuntiabant. Peranceps: XXIX, 5,. 36 Locus corruptus 6st in*codice Vaticano. Perflabilis: SigAificatione translata solum, ut videtui-, apud Ammianum. XXX, 7, 10 ad omnes dissensionum motus perflabiles . ( empfanglich ) gentes. Sensu passivo , sicut iam apud Ciceronem, legitur XIV, 6, 9 quas (lacemas) adnectunt nimia subtegminum tenuitate perflabiles. XVI, 10, 7 dra- cones hiatu vasto perflabiles. XXII, 16, 14 amoenus locus auris et salutari temperamento perflabilis. Sensu activo (durchwehend, rauschend). XIV, 6, 18 domus perflabili tinnitu 48 fidiam resultantes. Sic iam apud Palladium. Gf. Georges: Lat-deut. Handworterb. II ^ 1413. Perhumilis: XVI, 10, 10 corpus perhumile. Permonstro: XVIII, 6, 9 erupisse hostium manusper- monstrantes. Permutabilis: XXXI, 2, 11 Huni permutabiles. Perpensius ( comparativus adverbii „perpense"): Ex Ammiano solo affertur. XXV, 10, 15 perpensius iudices elec- turus. XXVI, 5, 13 utilitate rei perpensius excogitata. Ad- iectivum „perpensus" usurpatur iam ab Amobio et Ambrosio, ab Ammiano XXU, 6, 4 cura perpensiore; multis aliis locis pro participio verbi perpendendi accipi potest. Intensivum „perpensare" et iam antea et apud Ammianum exstat: XVI, 4, 1; XIX, 11, 9; XXIV, 2, 19. Perplexitas: Sensu translato (Verwirrung, Dunkelkeit) usurpatur: XVH, 8, 3 opposita condicionum perplexitate. XVIII, 6, 19 his ob perplexitatem nimiam aegerrime lectis. XXXI, 2, 12 geographica perplexitate monstrata. Eodem sensu apud Augustinum. Primaria significatione (Verschlingung) apud Gregorium papam. Adiectivum „perplexus" et adverbium „perplexe'' iam apud Terentium et Livium, persaepe apud Ammianum: XV, 6, 4; XXI, 16, 18; XXII, 6, 1: XXIII, 5, 20; XXV, 3, 23; 7, 6. Perspicabilis: XIV, 8, 3 urbs perspicabilis. Postea apud Augustinum. Perspicacitas: XV, 3, 2 qui nuUa pergpicacite alios damnarunt. Perspicaciter: XXVI, 6, 1 notarius diu perspicaciter militans. XXIX, 1, 38 quis omnibus perspicaciter inquisitis. Comparativus „perspicacius" compluries apud Boethium. Pervalidus: XXIX, 1,2 cum agminibus perrexere per- validis. Postea saepius apud scriptores ecclesiasticos. 49 Aitera pars. De reliquis praepositionibus. Ut exempla reliquarum praepositionum omnia enumerem, fieri non potest ; itaque, ut iam in praefatione dixi, ea tantum afferentur, in quibus singulare quoddam et posteriorum scrip- torum proprium conspicitur. Ad. Persaepe adnectitur praepositio urbium nominibus omissis etiam iis rationibus, quibus apud optimos scriptores addi solet XVn, 1, 1 Martius ad Tres Tabemas revertit. XX, 1, 3 dux ad Rutupias defertur. XXII, 9, 13 cum ad Pylas venisset. XXni, 2, 7 venit ad Batnas. 3, 7 ventum est ad Callinicum. XXVIII, 6, 18 ille perrexit ad Leptim, aliaque. Saepissime etiam apponitur „ad" pro ^in**^ nominibus r^onum, terrarum aliorumque locorum. XVI, 10, 15 cum ad Traiani forum venisset. XX, 4, 3 Lupicinus transisse ad Britannias nondum compertus. 10, 2 nullum ad suos pagos introisse meminerant principem. XXII, 8, 3 ad Ausoniam pro- peravit Aeneas. 10, 6 aestimabatur lustitia reversa ad terras. XXni, 6, 33 qui ad nemerosam quandam venerat solitudinem. XXVI, 5, 11 Valentinianus repedare ad Illyricum destinabat. Interdum legitur in nominibus terrarum accusativus sine praepositione, qui usus raro apud priscos et bis tantum apud Ciceronem. XVIII, 6, 5 reverti Mesopotamiam. XXni, 2, 7 Mesopotamiam signa commovit. 3, 1 duae dncentes Persi- dem viae. XXVI, 7, 2 avertit Galatiam. Numquam indicat praepositio statum sine significatione motus aHcuius, b. e. vicimtatem et propinquitatem apud ali- quem locum; nam ex bis exemplis XXIX, 5, 55 cum tentoria exercitus adventarel ad Subicarense castellum locata, XXX, 3, 4 ad ipsam marginem Rheni stetit, similibusque motus cognosci potest. Ammianus usurpat boc sensu semper „apud^ et ^prope." (De hac re vide A. Greet „de praepositionum usu apud Tadtum." Dissert. Gotting. 1869. p. 20—22.) 50 De tempore „ad" saepe ita usurpatur, ut spatium complectatur et indicet, quamdiu aliquid duret. ad tempus: XIV, 4, 4. 6, 19. XV, 5, 16. XXIX, 5, 18. 6, 16. XXXI, 8, 3. 13, 19. ad tempus brevissimum: XXIX, 4, 5. ad momentum. XXII, 16, 7. XXV, 2, 4. ad diem unum: XX, 11,9. ad diuturnitatera : XXIII, 6, 38. Saepissime signiScatur, quousque aliquid producatur, ita ut ab „usque ad*' vel „adusque" praepositio non differat. ad vespe- ram: XIV, 6, 25. XXVI, 1, 9. ad praesens: XIV, 8, 6. XIX, 6, 12. XXIII, 6, 34. ad id tempus : XXIII, 6, 5. ad extremum diei: XIX, 7, 8. ad nostri memoriam: XXIII, 6, 6. ad horam sextam: XXVI, 1, 9. Transfertur etiam hoc sensu ad quamvis rem, usque ad quam aliquid productum esse dicitur. ad ultimam truncata deformitatem: XIV, 7, 16, ad intemecionem: XV, 8, 1. XVn, 10, 9. XXIII, 6, 7. ad satietatem: XXIV, 1, 5. XXVm, 4, 30. ad ultimam inopiam: XXVII, 8, 1. ad interitum: XXIX, 1, 9. Eodem modo leguntur: ad debilitatem, ad ulti- mam rabiem, ad penuriam extremam, aliaque. „Ad ultimum" pro „postremo" vel „denique" haud raro invenitur: XIV, 7, 11, XV, 12, 5. XVI, 5, 14. XVH, 13, 21. Compluries significatur praepositione duas res eodem tempore ita esse actas, ut altera alteram temporis continuitate et perpetuitate attingat. (Hand. I, 100.) Sic inde a Livio saepius, antea raro. XIV, 11, 22 ad quae pallore perfiisus. XXV, 1, 14 ad quorum stridorem equi terrebantur. 6, 2 ad quorum fremitum equis turbatis et viris. XXX, 6, 3 ad haec ira perculsus. XXXI, 3, 7 stupentem ad impetum primum. Ex modali praepositionis usu pauca tantum affero: „ad vicem" legitur saepe pro „in vicem:" XV, 10, 2 — memo- rabilis muneris. XIX, 12, 1 — bellorum civilium. XXVII, 3, 2 — praemii. XXIX, 5, 16 — obsidum. XXX, 8, 4 — capitum. Aliis locis „ad" idem fere significat, quod „respectu." XV, 3, 9 ad suspiciones huiusmodi mollem et penetrabilem. 7, 3 difficilis ad pavorem. XVII, 13, 1 ad hanc solam frau- dem concordes. XXIX, 1, 42 ad scientiam copiosus. 6, 12 ad has calliditates soUertes. „Ad summam," mit einem Worte, kurz, quod iam apud Ciceronem, legitur XV, 8, 14. XX, 3, 4. XXHI, 5, 22. 51 Coraparatio rei cum alia re significatur XV, 1, 4 ad magni- tudinem universitates instar brevis obtinet puncti. XXV, 5, 4 inter has exiguas ad tantara rem moras. Frequentissimus est finalis praepositionis usus. Ita pendet „ad" saepe ab adiectivis aptus, efficax, idoneus, strenuus, habilis, promptus, celer, avidus, utilis, necessarius, venalis (XXIX, 2, 9), • probabilis (XXIII, 5, 11), ut non dicam de iis, in quibus magis significatio praepositionis genuina, h. e. motus cognoscitur, pronus, propensus, mobilis, praeceps (XXIX, 2, 1 ad omnia p.) versaj)ilis, aliaque. Apnd. Saepius legitur „apud aures alicuius" pro solo „apud" vel „coram.'* XVIII, 4, 4 ap. principis aur. nimium patulas. XXII, 11, 5 ap. patulas aur. Constantii. XXVIII, 6, 26 ap. aur. sacras. XXX, 1, 17 ap. imperatoris aur. Saepissime coniungitur „apud" cum locorum nominibus ad propinquitatera indicandam. XIV, 2, 10 legiones, quae hiemabant tunc ap. Siden. XV, 10, 10 degressurum mon- tibus ap. Genuam observabat. XVni, 5, 7 post bellorum assiduos casus et maxime ap. Hileiam et Singaram. XXni, 6, 19 ap. templum stagno effluens fons cemitur. Frequenter abit praepositio in usum praepositionis „in" c. abl., ut raro apud Ciceronem et Livium, saepe apud Taci- tum, et coniungitur imprimis cum urbium nominibus. XIV, 7, 20 indicatum est ap. Tyrum induraentum regale textum occulte. XV, 3, 7 in convivio Africani ap. Sirmium poculis madefacti quidam incusabant. XIX, 6, 12 armatas statuas ap. Edessam in regione celebri locare iusserat imperator. XXV, 3, 23 natus ap. Constantinopolim. XXX, 1, 4 Para ap. Tarsum Ciliciae custoditus. Eodem modo cum terrarum alioruraque locorum nominibus: XV, 1, 2 nondura ap. Noricum exuto penitus Gallo. XVIII, 1, 1 Julianus ap. hibema fortunis con- ducentia disponebat. XX, 4, 18 rem male gessit ap. Succorum an- gustias; ex hoc exemplo nescio an propinquitas cognosci possit. XXII, 15, 31 sicut ap. Meroen Aethiopiae partem dicitur evenire. Penes. Hanc praepositionem uno loco dubia scriptura reperi, idem fere significantem, quod „apud." (cf. Hudemann. p. 13) 4* 52 XVIII, 6, 2 imecta manu detinebant p. se publicum defen- sorem. In codicibus legitur ,.paene;" a veteribus editoribus restitutum est „penes se," quod retinuit Gardtbausenus. Juxta. Nondum apud Ciceronem pro praepositione usurpatum legitur his locis: XIV, 6, 17 i. vehiculi frontem omne textri- num incedit. XXIX, 5, 58 i. Addense municipium comperit Postponitur XVIII, 6, 22 quem i. laevus incedebat Grumbates. XXXI, 16, 3 fixis iusta Perinthum castris. Saepius usur- patur adverbialiter. Prope. De hac praepositione iam Hassensteinius (p. 33) disseruit, sed eam significatione temporali saepius ab Ammiano esse ad« hibitam commemorare neglexit. Huius usus Draegerus P 588 unum exemplum Suetonii affert. XIV, 3, 3 p. Septembris initium mensis. XIX, 6, U p. confinia lucis. Idem XXV, 1, 11. XXVII, 2, 8. — XXIV, 2, 4 p. extremum noctis. XXV, 6, 4 p. confinia noctis. XXVII, 3, 1 p. horam diei tertiam. Propter. Ob. Neque „propter" neque „ob" usurpatur ab Ammiano ad propinquitatem significandam. Errat autem WcJlfflinus, cum dicit (Archiv 1, 162) „propter'^ significatione causali ipsa semel tantum legi XXII, 8, 8 in formula „quapropter,** altero loco, ubi recepit Gardthausenus ex editione Gelenii, XXVHI, 1, 9 propter diutumam morbo- rum asperitatem, scriptum esse in codice Vaticano „ob.'' Quod verum sane est. Sed praeter hos duos locos restant tres, ubi reperitur „propter'^ codicum auctoritate defensum: XV, 11, 4 fortissimi ea p., quod diu certavere. XVEI. 2, 15 castra posita ea p., ut susciperentur. XXHI, 6, 87 dedi- nantes sueta litora p. piscantium insidias. Multo saepius legiter „ob.'^ Exempla huius generis, cum coniungitur cum substantivis , quibus adhaeret partidpium quoddam vel gerundivum, attulit WOfflinus (Archiv I, 168.) Saepissime leguntur „ob hoc, ob haec, ob quae:" XW, 5, 5. 7, 10. XV, 3, 5. 4, 9. 10,* 5. XVI, 5, 14. XVII, 3, 4. XlXy 6, 13 multisque aliis locis. 53 Adversns. Praepositionis loco usurpatur quater: XVII, 13, 8 a. ipsum principem impetum contulerunt. XXIV, 2, 13 a. oppidanos pugnabat. XXVII, 7, 5 questus est comes Diodorum a. se dviliter implorasse iuris auxilium. XXXI, 5, 9 a. quos Lupicinus progressus. Adverbialiter adhibitum est XXXI, 10, 8 horrifico a. fragore terrente; eodem modo „exadversum" XXin, 6, 72 exad. Arachosia visitur. Contra. In hac praepositione Ammiahus intra eosdem fines se €ontinuit, ac priores. Conmiemoro tantum „c. haec" XX, 6, 4. XXIV,. 6, 8. „c. sperata" XXIV, 4, 19. Persaepe legitur pro adverbio; affero „c. quam'' .XXII, 4, 7. XXX, 5, 13. ^,c. ac^' XXX, 1, 23.* De erga praepositione Hassensteinius (p. 34) pauca protulit, quibus quod addam non habeo. Versus. Praepositionis loco legitur cum urbis nomine coniunctum XXIV, 6, 2 iter Cochen v. promovit. Praeterea apponitur bis ad „oriens' vocem: XX, 9, 3 iter orientem v. edixit. XXXI, 10, 3 Gratianum orientem v. mox signa moturum. „Adverbium versus" interdum aliis adverbiis loci ad- nectitur: XXV, 1, 18 pone v. XXX, 3, 5 ultro citro- que V. Usque. „Usqne'' etiam aliis atque urbium nominibus adiungitun Exempla vide apud Hudemannum p. 13. Saepissime legitur apud Ammianum „adnsque'' praepo- sitio, quae iam apud poetas augustei aevi exstat. XV, 8, 18 a. locum insignem. 10, 6 a. stationem. XVI, 1, 4 a. spiri- tum supremum. 2, 8 a. finem. XVII, 2, 2. XXI, 10, 8. XXII, 8, 27. 9, 8 permultisque aliis locis. Saepe etiam praepositio ita invenitur, ut duae eius partes interposito voca- bulo separentur. XVIH, 6, 21 ad quinquagesimum usque lapidem. XVIII, 7, 9 ad Constantinam usque oppidum. XIX, 2, 10 ad extremum usque diei. XXII, 13, 2 ad id usque, alibique. 54 Ante. Interdum coniungitur „ante" cum verbis motum indican- tibus: XIX, 5, 5 proiectisque a. pedes pharetris. XXII, 13, 3 figmentum a. pedes statuit sublimes. XXVn, 10, 12 a. alios praeiere duo iuvenes. Pro „antea'' usurpantur „ante hoc'^ XXin, 5, 2. 6, 21 et „ante haeC' XV, 2, 3. XVH, 10, 1. Non raro dicitur de praestantia : XIX, 1 , 3 a. alios celsion XXII, 12, 6 a. omnes. XXX, 5, 10 a. suos excellens. XTV, 6, 7 a. alia. XXI, 6, 8 a. omnia. Non ita apud Ciceronem et Caesarem. Post. Minorem dignitatem significat, ut primum apud Sallustium : XXIII, 6, 28 natio formidanda p. Parthos, XXIV, 2, 4 Surena p. regem apud Persas promeritae dignitatis. XXX, 2, 5, Surena po- teStatis secundae p. regem. Ad tempus referri potest praepositio: XXX, 7, 5 quem p. Constantem solum omnium formidabant. Saepe conectitur praepositio cum pronominum neutris: „p. hoc^* XXVIII, 1, 29. „p. haec" XIV, 7, 1. 7, 5. 7, 15- 9, 7. „p. quod" XVII, 14, 3., „p. quae" XXI, 3, 4. 15, 4. XXXI, 5, 9, multisque aliis locis. Saepissime autem coniungitur „post" cum singulis voca- bulis ita, ut uno nomine vis integrae enuntiationis continea- tur: XVII, 1, 2 amor p. documenta flagrantior. XIX, ll^ 17, p. quae tam saeva. XX, 5, 6 p. quae tanta et talia. XXVI, 6, 7 p. exquisita tormenta h. e. postquam exquisitis tormentis affecti sunt. XXIX, 2, 28 p. tormenta. XXIX, 2^ 15 consulares p. scipiones et trabeas et fastorum monumenta mundana h. e. qui consulum insignibus ornati fuerant. Simi- liter participio addito: XIV, 1, 4 p. hoc perpetratum. XV, 8, 3 p. multa actitata. 8, 15 p. haec finita. XVIII, 2, 5 p. haee impetrata. 3, 1 p. compositas sedes opesque congestas. XXni^ 6, 4 p. finitima cuncta subacta. „Pone" nonnuUis locis pro praepositione usurpatur: XXIV, 6, 9 p. omnes reiecti centuiias. XXIX, 5, 47 occul- tatis p. terga subsidialibus globis. SecuAdnm. Hanc praepositionem Ammianus neque significatione temporali neque ea, quae ad ordinem rerum spectat, usurpavit 55 Omnino duobus tantum locis legitur idem significans quod „ad mo- dale:" XVIII, 5, 7 auditorums.HomericosPhaeacasadmirantium. XXIV, 6, 9 spatium s. Homericam dispositionem praestituit. Praeter. Saepius coniungitur cum adiectivis et participiis nettri generis. Exemplis ab Hassensteinio allatis (p. 27) addo haec: p. alia multa XXI, 3, 5. p. pauca XXII, 8, 12. XXV, 4, 20. p. sperata XXV, 7, 5. p. multa cruda et immitia XXVIII, 1, 14. „Praeter haec" pro „praeterea" et apud priscos et apud posteriores scriptores usitatum legitur: XXVII, 2, 11. XXVIII, 6, 20. XXX, 8, 10. XXXI, 12, 9. Inter. ■ Ante Vergilium verbis motum indicantibus non adiungitur; deinde saepius, Ex Ammiano affero: XIX, 2, 13 tela i. hominum cadentia densitatem. 9,4 famiUarem per Izalam montem i.castella praesidiaria duo Nisibin dimisit. XXII, 15, 22 i. arundines celsas cubilibus positis. XXIII, 6, 59 i. quos amnes duo fluunt. XXIV, 1, 4 sarcinas i. utrumque latus instituit procedentium. Multis locis praepositio coniungitur cum adiectivorum et participiorum neutris: XIV, 1, 3 i. humilia. 2, 6 i. arta et invia. 5, 1 i. alia. XVI, 7, 8 i. praecipua. 10, 14 i. haec decora. XVII, 6, 1 i. quae ita ambigua. XVIII, 2, 3 i. potissima. XX, 7, 15 i. tam funesta. XXI, 4, 2 i. multa. 6, 9 i. tot urgentia. 8, 2 i. subita. XXII, 11, 6 i. cetera. XXVII, 7, 7 i. reliqua. XXX, 7, 4 i. probra et praecipua. Ut ex compluribus exemplorum, quae modo attuli, cognoscitur, haec ipsa praepositio aeque ac „post" ita usurpatur, ut uno nomine enuntiatio temporalis comprehendatur. Haec ratio ad personas ipsas refertur: XIX, 5, 6 i. incertos nos et ancipites. XXIX, 1, 25 i. ambigentes iudices. Raro coniungitur cum gerundivo: XVIII, 7, 7 i. rapienda momenta. XXXI, 5, 8 i. metuenda multa periculorumque praevia. Pro „interea" usurpantur persaepe „inter haec," quod iam apud Livium, et „inter quae," quod inde a Curtio. i. haec: XIV, 6, 1. 11, 17. XV, 5, 9. 5, 15. XVI, 10, 18. XVII, 12, 1. XXI, 8, 1. i. quae: XVII, 7, 4. XXI, 1, 5. 12, 11. 12, 17. XXIV, 6, 11. 56 Postponitur praepositio : XXIII, 4 , 4 quos i. XXV, 7, 4. XXVn, 9, 8. XXVm, 2, 10 haec i. Intra. Cum verbis movendi coniungitur: XIV, 2, 18 reducti i. mSenia. XX, 11, 17 i. moenia repelluntur. XXX, 4, 19 cum i. cancellorum venerint saepla. XXXI, 7, 8 plebs i. saeptorum ambitum contrusa. XXXI, 1 5, 8 i. muros suscipi se curarent, alibique. Non saepe usurpatur significatione temporali: XVII, 8, -2 i. mensem quintum vel sextum. XXIII, 5, 6 i. praestitutum diem. XXV, 9, 4 i. triduum. Perraro legitur translate: XXX, 8, 11 i. sortem humilem amendandos. Extra. Semel pro „praeter" positum legitur: XXIII, 6, 77 nec apud eos e. regales mensas hora est praestituta prandendi. ' Infra. Locum indicat praepositio: XXIII, 6, 14 Scythia i. Imaum et ultra eundem montem. In codicibus legitur „Scythia ultra eundem montem" verbis „i. Im. et" omissis. Editores scrip- serunt olim Gelenium secuti „Scythia ultra Emodem montem," si quidem montis nomen in scriptura codicum desideratur. Sed lectio Gelenii vel ideo est improbanda, quod Ammianus eundem montem § 64 „Emodon" appellat, Itaque Gardt- hausenus Ptolemaei provinciarum catalogo adhibito recte recepit „infra Imaum et" et servavit „eundem," quod est in codicibus. (cf. con. Ammian. p. 34.) Translate adhibetur praepositio XXX, 4, 2 quod i. im- periale columen causarum essent minutiae privatarum. Pro adverbio usurpatur XV, 8, 16 i. quam decebat. Supra. Haec praepositio neque de tempore usurpatur ab Am- miano neque de mnnere, cui quis praeest. Adhibetur plurimis locis tropice: „ttber ein Mass hinausgehend." s. modum XIV, 1, 2. XV, 8, 16. XVII, 5, 15. s. homines XVIH, 4, 1. s. plantam XXMII, 1, 10. s. amnis speciem XXIX, 6, 17. 57 Cis. Citra. jjCis" locali tantum significatione legitur. Eodem modo „citpa." Translata autem significatione ponitur pro „sine:" XIX, 7, 7 ut quidam c. vulnerum noxas interirent. XXII, 7, 5 c. spem veniae. Ultra. Trans. „llltra" coniungitur translate cum adiectivis neutri generis. Exemplis ab Hassensteinio (p. 27) allatis addo: u. apposita XV, 8, 7. XXVIII, 1, 38. u. mortale XXVI, 6, 8. De „trans" praepositione nihil habeo, quod moneam. Circa. Circnm. Circiter. „Circa" inde a Ciceronis demum aetate pro praepo- sitione usurpatum adhibetur ab Ammiano non solum signi- ficatione locali, sed ^etiam temporali et translata, ut primum* apud Horatium. De tempore legitur: XXVI, 5, 8 c. id tempus. XXVIII, 1, 26 c. hos dies. Significatione translata usurpatur et de animi cogitatione ad aliquam rem relata et de actione ac negotio, in quo quis versatur: XVIII, 5, 1 c. ratiocinia versabatur. XXI, 6, 2 c. haec lenior. 16, 1 nihil c. administrationum augmenta novari perpessus. XXIX, 4, 1 soUertiae c. rem publicam usquam digredientis. XXXI, 15, 8 c. extinguendum incendium distringi- tur multitudo. Neque „circum" neque „circiter" pro praepositionibus usurpasse videtur Ammianus. Ab. Saepissime apponitur „ab" urbium nominibus, neque ad circumiacentem regionem omnia sunt referenda. XV, 9, 7 a Phocaea Italiampetit. XVIII, 9, 3 quos erupisse a Singara Persasque trucidasse. XXIV, 4, 31 progressus a Ctesiphonte cum optimatibus et multitudine armata. XXVI, 6, 20 ab Emesa Heliogabalus exivit Antoninus. 7, 2 Valentem a Caesarea Cappadocum profecturum. 7, 14 Procopius a Nicaea regressus, aliaque. Semel idem significare videtur, quod persaepe „ex" h. e. eum, qui quo munere functus est. XV, 3, 4 hic a ministro 58 triclinii rationalis. Sic in codicibus. Sed puto cum Valesio „a" esse mutandum in „ex," nam nullo aJio exemplo compro- batar „ab" ita pro „ex" esse adhibitum. Non usurpatur praepositio pro ablativo causae vel pro alia praepositione causam indicante. In nonnullis enim exemplis origo potius quam causa indicata videtur. XVI, 12, 37 cae- lumque exultantium cadentiumque resonabat a vodbus magnis. XX, 11, 30 a sudo aere nubium concitans globos. XXII, 15, 12 a triquetrae litterae forma hoc vocabulo signatius appellata. XXIV, 6 , 4 a fortuna sperans nondum afflicta h. e. a parte fortunae. (Hand. I, 52.) Ex adiectivis, a quibus „a" pendet, memorabilia videntur haec: immunis ab XIV, 5, 7 ob omni culpa i. XV, 1, 3 i. ab omni mortaUtatis incommodo. Ablativus solus legitur XXIV, 6, 11 sagittarum periculis miles erat i. vacuus ab XXVI, 3, 5 V. ab omni delicto. Saepe conectitur praepositio cum adiectivis et participiis neutri generis substantivorum locum tenentibus: ab imo XIV, 11, 26. XXII, 15, 28. a vero XV, 5, 4. XXII, 9, 9. 10, 2. a contrario XXII, 8, 33. a proposito XXII, 10, 5. XXIU, 6, 74. De. Duobus locis legitur „de" significatione instrumentali, quae posteriorum scriptorum est propria. XXIX, 3, 8 protectores de fustibus caesi. XXXI, 5, 12 quid potestas Martia de habitu prudentiae valeat — didicere. (Hand. II, 220.) Ex. Causalis praepositionis vis ex permultis sententiis cognos- citur. Cum „causa" ipsa coniuncta invenitur his locis: XIV, 6, 11. 10, 13. XV, 10, 9. XIX, 6, 2. XXI, 16, 11. XXn, 13, 3. Non minus frequens est modalis usus. Conmiemoro tan- tum: e re XXVH, 12, 18. e re publica XXVI, 1,5. ex usu XXIV, 4, 23. Saepe coniungitur „ex" cum neutris adiectivorum pro adverbiis: ex pacto XIV, 4, 4. ex improviso XIV, 10, 7. ex confesso XV, 2, 10. 5, 11. XXI, 1,3. ex aequo bonoque 59 XVII, 12, 14. ex integro XXVI, 4, 6. ex professo XXIX, 3, 9. ex adverso XVII, 13, 10. XX, 1, 3. XXI, 6, 3. e pro- pinquo XXIX, 5, 13. Alia exempla cum adiectivorum neutris composita vide apud Hassenstein. p. 27. „Procul e'' pro „procul a" legitur XXV, 8, 4 p. e nostro conspectu. De eo praepositionis usu recentiorum scriptorum proprio, quod cum nominibus magistratuum ita coniungitur, ut significet aliquem aliquo munere abiisse et defunctum esse, Hassen- steinius disseruit. (p. 33.) Procnl. Praepositionis loco usurpatum est in formula „procul dubiot' XV, 5, 7. XVI, 11, 5. 12, 33. XXI, 7, 3. XXIX, 6, 13. Sine. Absqne. De „sine" nihil est monendum. „Absque" usurpatur pro „sine" et „pra6ter." Exempla coUegit Hudemannus p.lO. Corrupte autem sine dubio legitur „absque" XVIH, 10, 3 opertam absque labra ipsa atro vela- mine. A Gronovio recte emendatum est pro „absque" „adus- que;" neque ideo Hudemannum hunc locum aflferre decet, ut demonstret „absque" etiam cum accusativo coniunctum legi. Cnm. Perraro „cum" coniungitur cum adiectivorum neutris: c. ceteris XXIX, 5, 16. XXX, 4, 22. Anastrophe semper conspicitur in „mecum, tecum, secum, nobiscum, vobiscum," numquam in relativo pronomine. Prae. Cum verbis statum indicantibus „prae*' coniunctum legitur in formula „prae oculis habere." XIX, 8, 1 nec fas ullum p. oculis habiturus. XXX, 4, J8 nec iam fas ullum p. oculis habent. Causali notione, idem significans quod „propter," et apud optimos scriptores et apud Livium in negativis tantum sen- tentiis usurpatur. Apud Ammianum interdum in. enuntiatis affirmativis: XV, 5, 30 mutatis p. timore saepe sententiis. XVIII, 6, 16 locutus varia p. timore. XXVII, 10, 4 p. metu poenarum ad Romanum solum se transtulit. 60 Pro. Idem significans quod graecum „cS^/^ latinum „tamquam, quasi" reperitur „pro" in his formulis : XIV, 5, 1 p. liquido accipiens et comperto. XV, 2, 9 valuere p. veris aliquotiens falsa. XXIX, 1, 20 p. veris accipiebat et certis. Rationis modalis pauca exempla affero: XTV, 11, 4 p. rerum captu. XV, 5, 25 p. statu rei praesentis. XIX, 6, 4 nihil egisse operae pretium p. magnanimitate Gallica. XX, 1, 3 p. rei qualitate. XXV, 4, 8 p. rerum et hominum distinctione sine crudelitate terribilis. Tenns. „Tenus" saepe cum corporis partibus coniungitur: XTV, 4, 3 pube t. XVII, 7, 5 coUo t. XXVIII, 2, 4 mento t. Saepius etiam legitur translata significatione : XIV, 1, 5 specie t. 5, 3 rumore t. 5, 9 susurro t. 7, 14, formidine t. 9, 5 amictu t. XVI, 8, 3 terrore t. XIX, 1, 3 colloquio t. • XX, 8, 20 sermone t. XXI, 4, 6 convicio t. 15, 1 murmure t. 16, 6 suspicione t. XXVI, 1, 8 verbo t. „Coram, clam, palam, simnl" ab Ammiano praeposi- tionum vice non usurpantur. De „abnsqne'' iam Hudemannus disseruit. (p. 10.) In. In c. abl. Vocibus „bellum'' et „pax" apponitur fere praepositio: XV, 5, 33 in bello civili XX, 8, 7 in multis bellis et asperis. XXI, 1, 13 in bello. 16, 15 in extemis bellis (cf. XXII, 16, 13 bello Alexandrino). XVI, 10, 3 in pace. XXI, 4, 3 in profunda pace. XXV, 4, 4 in pace. Praeterea quae commemorentur digna videntur haec: XIV, 1, 1 in primitiis adultae aetatis. 6, 25 Catulus — in aedilitate sua. XVI, 10, 11 in citeriore vita. XIX, 1, 11 in primaevo flore. 4, 4 in Peloponnesiaci belli principiis. XXII, 15, 24 in aedilitate Scauri. 16, U in die quodam. XXV, 4, 3 in adulto robore iuventutis. „In" pro „ex" legitur XXVII, 4, 4 sanguinem in ossibus capitum cavis bibentes. In c. acc. Perraro indicat extremum terminum temporis et usurpatur pro „usque ad.*' XIX, 12, 3 materiam in in- 61 fimtum quaestionibus extendendis dedit occasio vilis. „Usque" additur XVI, 11, 12 usque in id temporis. Similiter legitur „in" pro „usque ad'* XVII, 8, 1 Alamannos in insaniam audaces. XXVI, 6, 15 indutus a calce in pubem. Singulariter usurpatur „in" pro ablativo vel aJia quadam praepositione XXVIII, 1, 42 in id tempus aut non multo prius. Frequentissimus exstat consecutivus , qui dicitur, prae- positionis usus, qui indicat aliquid in aliquam rem^evadere eiusque formam induere. XVI, 2, 13 in bicomem figuram acie divisa. XX, 3, 1 attenuatum in lunae comiculantis ef- figiem. XXII, 8, 9 mare in aequoream panditur faciem. XXII, 8, 13 Inachi filia mutata in bovem. XXIV, 8, 7 in orbicu- latam figuram metatis castris. XXIX, 5, 52 eosque assiduitate pugnandi mutaret in metum. Non minus saepe legitur modalis praepositionis usus. XIV, 8, 5 magnum in modum. XV, 1, 2 in modum gregario- rum militum. XVI, 10, 14 in modum provinciarum. XVI, 12, 34 in eundem modum. XXIII, 4, 1 in modum regulae maioris. XXVI, 4, 3 in modum apparatoris morigeinim. XXVIII, 4, 10 in modum taurorum minadum. XVI, 12, 12 recto consilio in bonam partem accepto. XVII, 4, 7 obeliscus in figuram metae sensim ad proceritatem consurgens. XXVI, 6, 15 in paeda- gogiani pueri speciem. XXVII, 8, 8 in ovantis speciem. XXIX, 5, 38 scuta in formidabilem gestum moventibus. XXX, 2, 3 in hanc repondit sententiam. 4, 19 in eam conclusionem desinit. Saepenumero significatur praepositione finis ac consilium, quo aliquid agitur. XIV, 10, 5 ne eum acueret in fidudam. XV, 5, 15 quae in labem suarum ageret fortunarum. 8, 2 in assenta- tionem nimiam eruditi. XVI, 3, 3 conspiratas gentes in noxam Romani nominis. 7, 1 auribus in omne patentibus crimen. 8, 4 in periculosam fraudem illexit. XVII, 10, 3 saeviens in danma Romana. XXII, 16, 2 inhonorem Antinoi. XXIV, 1, 12 in favores principis consurgebat. XXVI, 5, 8 in res surrexerat novas. Saepius etiam pendet „in^^ ita ab adiectivis pro „ad:'^ XXII, 16, 11 femina callida semper in fraudes. XXIX, 6, 3 Maximinus in omne avidus nefas. XXX, 3, 6 constantis in concordiam animi. 4, 19 qui est in verba fidentior. 8, 2 in acerbitatem propensior. XXXI, 14, 5 in crudelitatem proclivior. 62 Pro „m c. abli' legitur praepositio XIV, 9, 2 in peiores haeserat plagas. Snb. Snb c. abl. saepe significat aliquid fieri aliquo moderante quasi et regente. XVII, 4, 13 navis s. trecentis remigibus agitanda. XXVIII, 1, 48 s. Maximiano. 1, 57 s. Gratiano. Frequenter ita ti-ansfertur ad vultum, oculos aliasque capitis partes: XVI, 12, 18 s. conspectu bellicosi ductoris. XVIII, 3, 6 s. Augusti patulis auribus. XXI, 6, 2 s. obtu- tibus meis. XXX, 4, 15 s. ore disceptatoris. Posterioris aetatis scriptorum proprius est modalis prae- positionis usus: XIV, 7, 2 s. uno elogio. XV, 3, 11 s. aliqua spe. 5, 28 s. disceptatione ignobili. XVII, 4, 14 s. dis- crimiue. XX, 5, 7 s. reverenda facie. XXI, 5, 10 s. execra- tionibus. XXVI, 2, 1 s. exitii denuntiatione. 6, 13 s. con- secratione iuris iurandi. Condicio cognoscitur: XVII, 8, 3 s. hac lege. XX, 4, 4 s. hoc pacto. Raro indicatur tempus: XIV, 9, 4 s. ipso vivendi termino. XVin, 6, 1 s. isdem fere diebus. Snb c. acc. in paucis tantum formulis exstat: s. iugum mittere XIV, 8, 4; XXI, 16, 14; XXIII, 6, 83; XXIV, 3, 9; XXV, 9, 11 s. dicionem venire: XVIII, 6, 15 s. imperium venire; XV, 12, 5 s. aspectum cadere XXII, 8, 9. De tempore dicitur XXVII, 10, 1 s. idem fere tempus. Snper. De „snper" cnm ablativo coniuncto Hassensteinius quae erant denotanda protulit. (p. 34.) Cum accnsativo conectitur semel idem paene signi- ficans quod „praeter:'' XXV, 7, 3 quae s. omnia „abgesehen von alledemi' Praeterea saepius occurrit nobis formula „alius super aUumt' XIV, 11, 16; XVII, 7, 4; XXIX, 2, 1; XXXI, 10, 12. „Snbter" casui non adiungitur apud Ammianum. Formis desoripsit P. Sohettler. —>