DX dp um

ΟΙΝΟΒΟΙ 3O ALISH3AINI

tM nm TUE CAEN We CET trm t a yn?

Digitized by the Internet Archive - | in 2011 with funding from . University of Toronto .

http://www.archive.org/details/novaepatrumbibliO4 maia

PATRUM

NOVA BIBLIOTHECA.

*

WE PATREM. DBIBLIOTREGAE

TOMUS QUARTUS.

- ΔΆ ΟῚ GREGORII NYSSEM, EUSEDIE GAESARIENSIS, DYDIMI ALEXANDRIM, TORANNIS. CHRYSOSTOMI

ET ALIORUM NOVA SCRIPTA.

ITEM

MEROIBOMAI BUZANUN RERPUTATLO CORANI AMPLISSTMA Pune ΘΕ ΟΣ HISTORIA ET REFUTATIO MANICHAEOR U M.

DIALOGI ET ALIA SCRIPTA CONTRA EOSDEM MANICHAEOS.

^ OMNIA CUM EDITORIS INTERPRETATIONE PRAEFATIONIBUS : ET ADNOTATIONIBUS.

TYPIS SACRI CONSILII PROPAGANDO CHRISTIANO NOMINI. τ ! ad M D

M.DCCC.XLVII. '

ΘΟ BDULAGUNAQUO.

Ι. Fs hoc complurium auctorum veterum fatum, ut ipsorum libri in codi- cibus antea latentes, post inventos typos haud statim integra editione prodirent, sed idemtidem et per intervalla, prout se singula opera quaerentibus obtulerunt. Certe et magnus ille Gregorius Nyssae episcopus, post minutiores aliquot editiones, duobus demum tomis collectus , Parisiis anno 1615. splendidiore luce coruscus apparebat. Sed ecce mox, sequente anno 1616, Iacobus Gretserus lautam Nysseni mantissimam ex Germanorum codicibus excitabat ; quam typographus parisiensis Morellus anno 1618. raptim recusam, tomi sui posterioris appendicem fecit. Verum eatenus res non stetit, etenim L. A. Zacagnius bibliothecae vaticanae praefectus, nova atque copiosa Nysseni incrementa exhibuit in suo praeclaro collectaneorum volumine anno 1698. Romae vulgato. Denique I. B. Caracciolus pisanus antecessor septem ineditas Nysseni episto- las, in mediceo codice inventas Florentiae typis tradidit. Nunc nos postremi ad cu- mulandas Nysseni editiones accedimus , duobus adhuc additis tanti patris tractatibus, dogmatici generis, quos vaticanus codex 1906. bombycinus, vetus, amplus, et Nys- seni operum plenus, nobis suppeditavit: quae duo scripta cum graece tantum festi- nanterque , absque ulla declaratione, sub finem nostri Scriptorum veterum voluminis superioribus annis impresserimus ; nunc codice rursus inspecto , mendis sublatis, par- ticulis suppletis , interpretatione nostra latina cum scholiis aliquot addita, ss. biblio- rum eliam testimoniis citatis, ex calce illius veteris ad huius nosi voluminis caput revocamus.

Il. Ut autem sermonum horum iustam faciant lectores aestimationem , mentem quaeso convertant ad ea tempora, quibus vixit Gregorius, Arianorum aliorumque hae- reticorum plenissima , sub arianis imperatoribus Constantio atque Valente, qui ob orthodoxiam profligandam haeresimque teterrimam stabiliendam vires propemodum summi imperii exhauriebant. Tunc ad ceteras miserias accessit impius Macedonius, qui bis occupata byzantina sede, virus suum praecipue adversus sancti Spiritus di- vinam dignitatem effudit. Sed ecce magno Theodosio principe constantinopolitanum primum celebratum fuit anno 381. generale concilium, sedentibus ibi, inter alios, il- lustrissimis ecclesiae patribus, et haereticorum sui temporis malleis, Cyrillo hiero- solymitano, Gregorio nysseno, Gregorio nazianzeno, Amphilochio iconiensi. Circa illa Videlicet tempora, sermones hi Nysseni, et posterior praesertim , conscripti fuerunt.

^) 3 . A . . . 5 5 - Etenim prior προσφωνητικος quidam videtur ad certum hominem missus, sive is.

orthodoxus fuerit sive in hostium castris constitutus , cui Filii divinitatem auctor sua- det. Nam propositis sibi Arii ac Sabellii, praesertimque Achillii Arianorum praecipui, obiectionibus ex evangelio Pauloque apostolo sumptis, dissolvit eas peracute, fidei- que veritatem quaque versus communit. Atque hoc statim prima in pagina notabile Occurrit, quod Nyssenus ait a Sabellianis patrem dictum υἱοπάτορα, quia confun- dentes Patrem cum Filio, illa vocabulorum coniunctione unum eundemque patrem

Nysseni operum accessiones.

Sermo I. ex eod. vat.

VI 3 EDITORIS

esse ac Filium denotabant. Neque a se dissentit Nyssenus in orat. II. contra Euno- mium T. II. p. 733, ubi ait: « qui vocabulum Filii non ad personam sed ad natu- » ram referrent, eos in haereticorum errorem incursuros qui dicuntur hyopatores. » Nimirum quia quum sit una Patris Filiique natura, iam distinctio personarum nulla supererit. Clarius adhuc Cyrillus in Ioh. cap. VIII. p. 243: « alius est Pater ἃ Filio, » nec ut quibusdam ineruditis visum est haereticis, hyopator seu filiopater inducendus - » est. Item canon VII. constantinopolitanus Sabellianos qui hyopatoriam docent ete, y Denique Ammonius in catena ad Iobum I. 1. « Sabellii, inquit, haeresim per hoc » evertit, Patris ac Filii hypostasim designans; non enim hyopatoriam ecclesia a d- » mittit. » Refert haec omnia testimonia, novo nostro excepto , Suicerus, qui tamen a Nysseno dissentit, ac fallitur, dum filio potius, quam patri datum hyopatoris n o- men a Sabellianis putat. Etenim praeter quam quod Nysseni auctoritas perspicua est ; Sabellianos Filium non admisisse, sed Patrem tantummodo, exploratum aliunde est. Ἶ Verumtamen multo gravius quam Suicerus falli mihi Allatius videtur ( cuius emen- dandi causa, si hoc in tantum virum licet audere, superiora testimonia invocavi. ) Is enim contra Creyght. exercit. X. in argumento p. 165. definiendum sibi proponit quae sit υἱοπατορίας haeresis. Tum p. 180. ita scribit. « Sub Damasi papatu exorta » haeresis est, sive ab Arianis disseminata, sive ab aliis enata, quae uti Patrem Fi- » lit, ita Filium Spiritus sancti genitorem adseverabat: sicque duos Filios in Trinitate » substituebat, Filium et Spiritum sanctum; et duos Patres, Patrem ac Filium. » Et rursus p. 187. « Auctores érgo υἱοπατορίας generari Spiritum a Filio; ideoque Fi- » lium, Spiritüs patrem adserebant: et hac re duos in Trinitate Patres, Patrem: in- » genitum, et Filium genitum introducebant; et duos Filios, Filium scilicet et Spi- » ritum sanctum. » Falli, inquam, mihi videtur Allatius; nam praedictis in testimo- niis numquam de Spiritu sancto agitur, numquam quaeritur utrum Spiritus sanctus Filii sit filius. Igitur hyopatoria non dicitur a praedictis sacris auctoribus de Filio. tamquam Spiritum sanctum gignente, sed tantum de errore Sabellii qni ut Filium. cum Patre confunderet, Patrem copulatis vocabulis υἱοπάτορα nuncupabat. Quod si haeresi a Damaso damnatae (Labb. concil. T. II. p. 895. et 901. ) hyopatoriae no- men imponere vult Allatius, is certe secundum Nysseni, Cyrilli, aliorumque mentem non loquitur; apud quos hyopator est Pater cum Filio confusus, non Filius Spiritus sancti pater. Verumtamen de hac vocabuli controversia, doctiorum esto iudicium. Sermo 1, ex Ill. Posterior prolixiorque Nysseni sermo Spiritus sancti maiestatem , et cum Patre Filioque aequalitatem, adversus Macedonianos tuetur ; obiectis sibi refutatisque Pneu- matomachorum argumentis, et insuper de suo additis gravis ponderis confirmatio- nibus. lam vero secundi huius sermonis conligit mihi ut testimonia quoque antiquo- rum nanciscerer, quae p. 20. in scholio exposui. Et quod ad Allatium adtinet ibi pariter ἃ me laudatum, lectores moneo, testimonium idem ab eo repeti in synodi / ephesinae vindiciis cap. 70. Atque ut septis nostris paulo excedamus, narrat etiam Bandinius in catalogo Bib. Laur. gr. T. III. p. 321, narrat inquam, in mediceo co- dice octavo, plut. 86, inter varia patrum excerpta legi etiam Gregorit nyssent frag- mentum ex orattone de Spirüu sancto contra Macedontanos. Nun id vero in cita- tum ab aliis Graecis (ut in adn. nostra) incidat, an diversum sit, equidem sine co- dicis florentini inspectione definire nequeo. Sed etiamsi id forte nostris in paginis non legeretur, locus ei superest in lacuna in quam valicani sermonis finis demer- gitur.

PRAEFATIO. VII

IV. Quia vero Nysseni, praeter hos duos sermones, aliud quoque lacunae sup- Fragmentum plementum reperi ( infra p. 52-53.) tertii de oratione dominica sermonis, quod ex Ὁ codicibus antiquissimis sumptum , praeclarissimum processioni Spiritus sancti etiam a Filio testimonium dat, propterea de fragmento illo peculiarem institui disputationem, in qua praeter notitiam historicam, vaticanos eius sermonis codices in quatuor clas- ses dispescui, 1. quae particulam EK continet, 2. quae hanc particulam retinet qui- dem, sed abrasam, 3. quae habet lacunae supplementum, sed sine particula EK , quia classis huius codices ex uno vel pluribus manarunt exemplaribus, in quibus eam particulam photiani homines deleverunt, 4. quae toto prorsus caret fragmento, quia folium adamussim unum, facta supputatione, constat a photianis fuisse detra- ctum; cuiusmodi hiantem codicem Fronto Ducaeus reapse habuit, nec defectum sen- sit, ideoque editio eius a Morellio curata, totum illud, sine ullo lacunae indicio , fragmentum desiderat. Atque hac capta occasione, multas alias schismaticorum ausu corruptiones sacris libris inlatas recensui. Hactenus de parte minima voluminis nostri disseruimus. Partes vero eius reliquae peculiaribus singulae praefationibus instructae a nobis propriis in locis fuerunt: quare nihil iam superest, nisi ut omnium articu- lorum catalogum singillatim perscribamus.

ποῦ

IN PARTE PRIMA VOLUMINIS.

I. S. Gregorii nysseni sermo adversus Arium et Sabellium p. 1.

II. Eiusdem sermo de Spiritu sancto adversus Macedonianos p. 16.

III. Eiusdem fragmentum de processione Spiritus sancli etiam a Filio, cum prae- via editoris dissertatione p. 40.

IV. Eutychii patriarchae constantinopolitani sermo de paschate et de ss. eucha- ristia p. 55. Accedunt fragmentum Nicephori II. de oleo mortuorum, et Theophili alex. particulae duae p. 61. 69. 63.

V. Ephraemii patriarchae antiocheni fragmentum apologiae pro synodo chalce- donensi et epistola S. Leonis PP. p. 63.

Vl. Eusebii caesariensis continuatio commentariorum in psalmos a ps. CXIX. ad finem psalterii p. 65. " '

VII. Eiusdem pars ingens operis de Theophania p. 108.

VIH. Eiusdem commentarius in Lucae evangelium p. 160.

IX. Eiusdem fragmentum commentarii in ep. ad Hebr. p. 907.

X. Eiusdem 4e sollemnitate paschali p. 208.

XL Eiusdem quaestiones evangelicae ad Stephanum p. 217.

XII. Eiusdem quaestiones evangelicae ad Marinum p. 955.

XIII. Supplementa ampliora ad Stephanum p. 268.

Africani epistolae insigne supplementum p. 273.

Eusebii supplementa alia p. 277.

Eiusdem quaestionum partes ex codice syriaco p. 279.

XIV. Eiusdem supplementa ampliora ad Marinum p. 283.

XV. Supplementa minora ad eundem p. 298.

XVI. SS. Ambrosii et Hieronymi excerpta ex Eusebii quaestionibus p. 304.

XVII. Eusebii de Theophania supplementum p. 310.

XVIII. Eusebii fragmentum ex libro XV. deperdito demonstrationis evangelicae;

ΥΠΙ EDITORIS PRAEFATIO.

item ad Danihelem ; item ad Proverbia; denique ex opere introductionis, et ex epi- stola prima p. 313.

XIX. De curis biblicis eiusdem Eusebii, cum tabula excusa ex antiquissimo co- . dice p. 318.

Y

IN PARTE SECUNDA VOLUMINIS.

XX. Nicetae byzantini confutatio Mohamedis seu Corani p. 321.

XXI. Eiusdem confutatio prioris epistolae ab Agarenis missae ad Michaélem im- peratorem Theophili filium p. 409.

XXII. Eiusdem confutatio alterius Agarenorum epistolae ad eundem imperato- rem p. 418.

XXIII. Nicetae choniatae de superstitione Agarenorum p. 432.

XXIV. Euthymii monachi disputatio de fide cum philosopho saraceno p. 443.

XXV. Dialogi cum ismahelita fragmentum p. 454.

IN PARTE TERTIA VOLUMINIS.

XXVI. Petri siculi historia Manichaeorum p. 1.

XXVII. Eiusdem sermo primus adversus Manichaeos p. 48.

XXVIII. Eiusdem sermo secundus contra eosdem p. 66.

XXIX. Eiusdem sermo tertius contra eosdem p. 77.

XXX. Disputatio 1. christiani cum manichaeo sub Iustino imp. habita p. 80.

XXXI. Disputatio Il. p. 85.

XXXII. Disputatio III. p. 88.

XXXIII. Disputatio IV. p. 91.

XXXIV. Propositiones christianae adversus Manichaeos p. 98.

XXXV. Iohannis orthodoxi dispütatio cum manichaeo p. 104.

XXXVI. Nicetae choniatae de Manichaeis p. 110.

XXXVII. Didymi alexandrini commentarius in epistolam Pauli secundam ad Co- rinthios p. 114.

XXXVIII. Eiusdem fragmenta ex commentario in Iohannis evangelium p. 1^7.

XXXIX. S. Iohannis chrysostomi partes copiosae commentarii in Salomonis pro- verbia p. 153.

TABULARUM IN AERE CUSARUM DESCRIPTIO.

I. Huius tabulae particulae duae pertinent ad praecedentes tomos St Cyrilli, id est 1. et 6. Particulae vero aliae tres, id est 9. 4. et 5. pertinent ad Nysseni scripta hoc in tomo edita. Particula 8. est ex codice catenae Patrum in psalterium, inter quos est Didymus. Particula 9. est ex alia catena, ubi Eusebii commentariorum in psal- mos continuatio. Denique particula 3. est ex praestante item. catena, ubi inter alios auctores occurrit Nyssenus in psalmos. ANC

II. Adnotationes duae ad Isaiam et Ezechielem , ex codice miro antiquissimo , de quo nos loquimur p. 318.

ος-. vii

ms

rd wil eie d va 26

OTHER A midi | ": ᾿ς SPepnida, posl d 21A deo €, ποῦ 1 ipm eot depge inane

: | dgezcs dut efln. itia dp ἀρῶ i Amr. : S: erro eo P?) vor "52. endo merde prp app op

Ἶ m2. (yi n» - 7 Ὁ 65. Mas mona dye μι da6 reise re

di ΚΝ τατησολ πῇ πϑοκῷ τ γατῆ ἀλέα 7 5 hod ban a jon sonda ὦ y Reo ns Coto inr ὩΣ, γον coss δια gg na. Lcerdico θη εϑνολνσγθ᾽ LAS Anc Pn 165119 νον, θυ. Mur EE E ’ 3 ur reete ttp up MOVE. SEP * "abit ru rsugeood ustaeneg na adf orvonrritéie 0s yate T3274 E E

feto τοραλ rv ον πε aiu: Ávn»ticnss Pus do 96 323 Ioui ET ζω, ho TERT Ji 7 2nd σαρλριά, Ba IE Ya 1

: As nmdeheai si d $23 Ástho mpuionau32 Xt voi ' "PA

Fc p eal ad ΧΟ ες

qsXs»s1Á o Á fn n njsndosnan des ἢ 23 .J*ubró A adervoedu,, dn

ws 11 A ous. SJ 3mr»z *Wfaladol3 Yd; Zn yaner 3. ἮΤΕ Ὁ

.«α΄ 4.4. 1 i "9 es avem gsauset vf eisdem ni y o on f Minimo "Dita Yam eugiypedo $"22Y3Maliy ὃν Kom»23 3 βιγωου δι dorem dr. Ti f. sias a sumendi

uw» — P apri) u$ p: "

EL - ebd S Phe i 2 :οοεἴρργθ, V pori pope oes ef ota. fe τα τόῖρ ho jr och ciae 49-91 qoe dorefis ko «γογειημέφτέο hA

IUS Le ese uo

uon. £ryy v Aera uices gg da δα τς erro juu. ca petto E

td Que 14 ideo. 2764 pe LRL, 3X2 d ^er eer NE 2 e pm ᾿ £ qm E seyn e Aden -

— fries: er MB os e esPMEASL. M 2, Χο τῷ

ya 4nods pdevromebol oe * 4e, aspero rng das. ἣν οὐδοῦ qua "ros MH S meh da menie] δος 2 ? Wo Tp went metae tiep siens] e ; : A /

Tu SN » VM rins jo tt pliego rnt) UM oe uv

« . ] * : - ld Wis Υ an . b * , | A ud Y TA. " D

TOY ATIOY ΠΑΤΡῸΣ HMON lIPHIOPIOY EIHXKOIIOY NYXXHX AOPO:X

KATA APEIOY ΚΑῚ ZABEAAIOY.

SANCTI PATRIS NOSTRI

GREGORII EPISCOPI NYSSAE SERMO

ADVERSUS ARIUM ET SABELLIU M.

— — eis ——

ΠΣ I cor meum verbum bo- num, nuper psalmista dixit. Hoc bonum verbum , Arii et Achillii adseclae irreligio- sissimo effato ausi sunt creaturam factu- ramque praedicare, multosque in errorem suum pertraxerunt. Sabelliani autem con- traria his sentientes , filii quidem perso- nam de medio tollere conantur ; ipsum vero patrem, unum duobus nominibus praedi- tum putantes, hviopatorem , id est filium simul patremque, appellant. Utraque qui- dem sententia , ceu duplex laqueus, a prae- dictis intenditur ; media vero incedit angu- sta quaedam et arcta via, quae ad vitam, ut ait evangelium, ducit; a qua multi ho- mines declinantes, in allera grassationem patiuntur. Tu autem mihi videris in utram-

a. b 5 καρδία pu λόγον ἀγαϑὸν. 1)» ἀρτίως ὁ ψαλμῳδὸς ἔλεγε" t τοῦτον T ἀγαϑὸν λόγον "T Θεοῦ οἱ μὲν x?

"Apsoy Xj ᾿Αχίλλιον (2) Tho ἀσς εἐβες ἀτάυ φωνὴν poit uuo ἐτόλμησαν κτίσμα xj ““οἴημα δβακηρύξαι., X) πολλοὺς τὴ ἑαυ- τῶν ἐφείλκυσαν πλάνῃ" οἱ ἢ xD Σαβέλλιον

S ΤΕΥ, ; à : Hed τἀναντία τούτων φρονοῦντες. ἀναιρεῖν μὲν πειρῶνται T ὑπόςασιν T υἱοῦ. αὐτὸν ἢ ? πατέρα ἕγω ὄντα δυσὶν ὀνόμασι [εραίροντα oic μδροι. υἱοπάτορα (ὃ ,προσαγορεύεσιν" αἱ d* ἑκάτεραι δό 2 αὐτῶι ὡσσερ παγί- δὲς δύο τέϑεινται ὑπὸ 27] ergomy opus νων" διέισι j μέση τίς ὁδὸς geri x τεθλιμ- μένη n ἀπάγεσα εἰς T ζωὴν x B eUay- γέλιον" ταύτης οἱ πολλοὶ qp dv 9 poa av ὀκκλίνοντες, d ἑτέρας ϑήραμα γίνονται"

(1) Hane psalmi locutionem intellexerunt de Verbi aeterni generatione Athanasius in commentario,

nee non Cyrillus item in sua explanatione apud nos; denique et Ambrosius de virginibus lib. III. cap. t. Quia vero alii patres non de aeterno verbo, sed de prophetico, heic cogitarunt, idcirco Augustinus in sua psalmi huius "XLIV: enarratione ait: quis dicit? pater, an propheta? Intellexerunt enim quidam patris personam dicentis: eructavit ete. commendantis nobis nativitatem quandam ineffabilem. Nunc ad prio- rem illam nobilioremque sententiam accedit noster Nyssenus. Sed cur ait: ἀρτίως, id est nuper, psalmi- δία dirit? Nempe quia thema veluti sermonis sui contra Arianos, bunc psalmi versiculum sumpsisse Nys- senus videtur.

(2) Achillius, sive Achillas, diaconus alexandrinus, inter praecipuos et ferventiores Arii sodales atque consectaneos, apud Socratem hist. 1. 3, et Theodoretum item hist. I. 4.

(3) Adnotemus vocabulum sabellianum Ayiopator.

vlr

XLIV. 2.

* [oh.

* [dem X. 7

* I. Cor. XV. 924 et 28,

XIV. 6.

9. S σὺ δὲ τέρων ἐμπτώσεις, xj αὐτὴν ἀποφεύγειν T ἀληϑείας ὁδὸν, οἰόμδυος μὴ δεὶν περὶ Siu λόγον προχειρίζεϑαι" ὅρα τοίνυν μὴ τῇ T δυοῖν πλάνῃ εὐλαβούμδν.. ἀσεβείας τι- μωρίαν ὀφλήσεις" αὐτὸς ὁ σωτὴρ πεὸὺ τῆς ἀληϑοῦς ὁδοῦ ἑστηκὼς κέκραγε λέγων' * ἐγώ εἶμι ἡ ὁδὸς 1; ἡ ἀλήϑεια: μὴ ὀκκλί- γῆς εἰς τὰ ὃς TA 5» εἰς τὰ deep, ὅπως μηδὲ τέρᾳ αὐτῶν ππροστύχῃς" 5 e

μοι δοκεῖς (1) δεδοικέναι τὰς ἑκα-

ἔγω εἶμι ἡ ϑύρα 6 T προβάτων: ὁ μὴ εἰσιὼν di) ἐμοῦ ἀλλὰ ἀλλαχόϑεν ἀναβαίνων. κλέπτης ἐςὶ 1 Ang rie, ὃς x; ὑπὸ παγίδος ἁλοὺς ἀπολεῖται: ἀκεέτωσων τοίνυν οἱ πρὸς TY T ἑκατέρων πλάνην Engelarre 3 T γοῦν, ὡρ x φύσιν ὁ σωτὴρ nu Ἰησοῦς Xe«g óc υἱὸς ϑεοῦ ἐςί τε X) προσαγορεύεται. καὶ 3 / ^ N ὯΝ, 2 /

οὐ ποίημα ὧν κατὰ χρῆσιν ὀνομάζεται, ὥσπερ ἡμεῖς. υἱός" Xj ὅτι οὐκ ἔχων ἀρχὴν ἀλλὰ ἀΐδιος" διὰ τοῦτο Xj ἐν ἀτελουτήτοις αἰῶσι κατ᾽ ἰδίαν ὑπόςασιν συμβασιλεύσῳ τῷ afi.

β΄. ᾿Αλλ᾽ ἴσως εἴποι τις ἂν' “ἂν τὸ ἄναρχον; καὶ ἀγέννητον ἂν εἴη" «ὥς ὁ υἱὸς εἰκότως ἂν προσαγορεύοιτο rae oc à οὗ καὶ T οὔγομα ἔμφωσιν ἀρχῆς 6x4; υἱὸς γὰρ cx τοῦ γε ops eui ὠνόμασται" γένεσις δὲ ὅτι ὑτσ΄ ἀρχὴ ὑποσέστωκεν, οὐκ ἂν τις ἀνήναιτο. Εἰ οὖν υἱὸς τυγχά- yd, δηλοῦται ἡμῖν Cm τὴς οβυνήσεως ἀρ- χὴν εἰληφώς" ἴσως δὲ καὶ TA» ἕξῴ, εἴ- ὅσοι τίς ἂν κατὰ τὸν φιλόσοφον λόγον" καὶ ὁ ἀπόστολί. δὲ φησι * ὑποταγή- σεσϑαι αὐτὸν τῷ ὑωοτάξαντι αὐτῷ τὰ πάντα. καὶ αὐόδαδώσειν αὐτὸν τὴν βα- σιλείαν τῷ πατρὶ καὶ Qi: ὡς ὑπειλῆ- φϑαι αὐτὸν οὐκ ὄντα πρὸ τοῦ Jovi ou), πάλιν εἰς τὸ μὴ εἶναι χωρήσειν. ᾿Ανάξηϑί μοι ἐσὶ τῆς ἀσφαλοῦς πίςεως μὴ συναρ- π-αάσϑῃς ὥσπερ βιαίᾳ wYoj τῇ T τοιού- των λογισ δι du σγάτῃ, ὡς χνοῦς ὃν ὀκρί- wTd ὁ ἄνεμίθ». ἐκ τῆς στενῆς καὶ εὐ- Seas ὁδοῦ ἐπὶ βάραϑρα τὶς ἀπώλειας:

γὰρ ὃ πατὴρ gy ὅλων ἀγέννητος καὶ

GREGORII

NYSSENI

que partem lapsum timere, ideoque et ip- sam defugere veritatis viam, dum censes non oportere de Deo verba fieri. Cave igi- tur, ne dum in utraque via errorem me- tuis, irreligiositatis poenam incurras. Nam- que ipse Servator in verae viae capite con- stitutus clamavit dicens: ego sum via et ve- ritas: cave in dexteram sinistramve par- tem devies, ne forte in neutra consistas. Et rursus: ego sum ostium ovium. Qui per me non introierit, sed aliunde subierit , fur est et latro, qui etiam laqueo captus peribit. Audiant ergo qui ad alterutrum Arii vel Sabellii errorem mentem suam converterunt, audiant, inquam, servato- rem nostrum lesum Christum naturalem Dei esse filium et appellari; non autem ceu creaturam , abusione quadam , humano mo- re filium nominari: neque eum habuisse iniium, sed aeternum esse, ideoque per infinita saecula in propria hypostasi cum patre regnaturum.

2. Atqui dicet fortasse aliquis: omne quod initio caret, erit item ingenitum. Quomodo ergo filius recte dicetur esse abs- que initio , cuius vel ipsum nomen initium demonstrat? Nam filius ex eo quod sit ge- nitus nominatur. Quod autem generatio notionem initii contineat, nemo negabit. Si ergo filius est, iam nobis constat eum ex generatione initium esse sortitum. Et fortasse etiam finem esse habiturum, dicet aliquis philosophicam rationem secutus. Quin adeo apostolus ait, ipsum fore subie- ctum illi, qui eidem cuncta subiecit, patri- que Deo regnum traditurum. Quamobrem arbitrari licet, ipsum haud extitisse ante quam gigneretur, rursusque in nihilum fore dissolvendum. Agesis, mecum con- scende in tutam fidei arcem, ne quasi vio- lento flatu ab horum argumentorum frau- de abreptus, pulveris instar quem ventus rapit, extra angustam rectamque viam in perditionis barathra proiiciaris. Nam si uni-

(1) Loquitur Nyssenus eum aliquo, cui petenti hoc tractatu respondet; vel potius dubitantem in re-

ligione hominem, aut omnino haereticum obiurgat,

ADVERSUS ARIUM

versalis pater ingenitus est et aelernus , sapiens potensque; apostolus autem, dum fidem erga lesum nunciat, ipsum omnibus praedicat ceu Christum Dei virtutem et Dei sapientiam , quomodo audent temporis li- mitibus concludere eiusdem generationem, neque aeternam et absque initio reputare? Nam si secundum nonnullorum opinionem spatio temporis Servatoris nostri generatio cohibetur, violatur honor non filii tantum- modo verum etiam patris, iuxta ipsius filii dictum: neque me scitis neque patrem. Qui non honorificat filium, ne patrem quidem honorificat; videlicet quasi ille non exti- terit ante quam gigneretur, vel quasi hic virtutem sapientiamque non habuerit prius quam filius ipsi esset. Porro consentaneum erit ut hi existiment, ne Deum quidem ex- titisse, ante quam filii pater evaderet. Nam quo pacto Deus fuerit, nisi virtutem ac sa- pientiam possederit? Iam vero si Deum ab aeterno existentem divinae nobis scriptu- rae testantur, is sapientiam semper atque virtutem, id est Christum, secum habuisse credendus est.

3. Memini autem me antea promittere, fore ut patris imaginem atque filii tamquam in speculo vobis demonstrarem ; quando- quidem humano sermoni res divinae natu- rae non subiacent. Nam et ipse Deus haud secundum propriam magnitudinis virtutem nobiscum loquitur , sed suam humanis au- ditibus vocem attemperat , quó fieri possit , ut divinam vocem auribus percipiamus : quemadmodum etiam immensam et incom- prehensibilem magnitudinem suam huma- nis accommodat visibus ; et quum sit Deus, homo apparuit: exinanivit enim semet ip- sum, formam servi accipiens, ut possemus homines Deum videre. Sicuti ergo credi- mus Deum, etsi homo non sit, hominem apparuisse , quamquam suapte natura Deus fuerit et sit, quia inmensurabilem suam magnitudinem corpore circumscripsiL, at- que in se ipso, tamquam in speculo, to- tam nobis Dei magnitudinem ostendit , ut

ET SABELLIUM. 3

EN) , . áidi(g- σοφός τε καὶ δυνατὸς, ὁ d" ἀπό- στολί(θ.- τὴν εἰς αὐτὸν WicTiy εὐαγγελι- ζόμδυ. δβακηρύττει. πᾶσι Χειστὸν ϑεοῦ δύναμιν x; ϑεοῦ σοφίαν δ. πῶς ἂν τολ- μῶσιν ὑπὸ λξόνον ἄγειν αὐτοῦ τὴν γέν- γησιν, καὶ οὐκ ἀΐδιον οὐ 5 ἄναρχον ὑπο- λαμβάνειν: εἰ “γὰρ κατὰ τὴν τινῶν ὑπό- ληψιν ὑπὸ “ρόνε μοῖραν πέπτωκεν ἡ τοῦ corii. nud γένεσις. ἡτίμαςαι ἔτι οὐ μόνον ὁ υἱὸς. ἀλλὰ καὶ ὁ πατὴρ κατὰ T τῷ υἱοῦ φωνὴν * , οὔτε ἐμὲ οἴδατε οὔτε x ἊΣ ^ Ν .Ὰ τὸν ππατέρα' * ὁ μὴ τιμῶν τὸν υἱὸν, οὐ c9 Nw e e^ M € ^ τιμᾷ T πσατέρα" ὃς μὲν, ὡς οὐκ ὧν πρὸ - 4 e hi « zw ar ToU οἡνεῶαι" ὃς δὲ, ὡς μὴ ἔχων δύναμιν Ἁ , N ^ εὖ U ΄ καὶ σοφίαν πρὸ τοῦ εἶναι υἱόν" ἀκο- 9 d? TRE L € E λούϑσως αν ὑπολαμέξάνοιεν οι τοιοῦτοι A MS V y * μηδὲ ϑεὸν εἶναι (Ὁ πατέρα ποτὲ, wpiv ΄ e € ^ ^ ^ N , ou Su TOU υἱοῦ" σπῳ΄Ὡς γὰρ ἂν ϑεὸς. εἰ N 2 μὴ dióvapav καὶ σοφίαν CmtxTnTO; εἰ δὲ LN “Ὁ N « Ν r / * - ο ἀεὶ ὧν Θεὸς ὑπὸ Tp ϑείων, ἡμῖν γραφῶν 3 “ M τεϑέσσισται, ἀεὶ ἄρα σοφίαν καὶ δύνα- μιν, τοὐτέςι τὸν Xexgüv, ἔχων pb ἑαυτοῦ

zig τε».

y. Μέμνημαι 5 ὑποσχόμδρος ὄμπρο-

σϑεν i ὥσπερ. ài ἐσόπξε δείξειν ὑμὶν T εἰ- E

xóva T περὶ ἃ ge 5 T υἱόν" ἐπείπερ ἀνθρωπίνῳ λόγῳ τὰ XP πίω) ϑείαν φύσιν τς ὑποτέτακται" ἐαϑεῖ γὰρ αὐτὸς ὁ θεὸς οὐ x T ἰδίαν T μεγέεϑες δύναμιν d ielAs- κται ἡμῖν, ἀλλὰ συμμεξεῖ ὃ T ἀνϑρωπεί- ναις ἀκοαὶς T ἑαυτοῦ φωνὴν. ὅπως οἷοι τε ὡμᾶν 2 ἀκοαῖς T ϑείαν φωνὴν ὑπ οδέξα- eu. Kai 5 γάς τοι X; τὸ ἀγύποιςον Ὁ ἀπε- βίληπτον μέγεϑ. αὐτοῦ συμμετρεῖ TT ἀνϑρώπων ὄψεσι: x; ϑεὸς ὧν, Ay Spo (Q- πέφηνε" ὀκένωσε γὰρ ἑαυτὸν μορφὴν δούλε λαβὼν, ἵνα δυνη ϑῶ up οἱ ἄνθρωποι ϑεά- gud) Seóv- ὥσπερ οὖν πεσείσμεϑα ὅτι οὐκ ὧν ἄνθρωπος, πέφῆνε μὲν ἄνθρωπος, xD φύσιν ^ ϑεὸς ἦν τε x) ἐςὶ, τὸ ἀπερί- Anzrroy peye9 αὐτοῦ σώματι φἰδαγρά- das, ij» ἑαυτοῦ. Gc ερ δι᾿ ἐσόπφου, τὸ ὅλον ἡμῖν μέγεϑί. T ϑεοῦ πεφήνας"

Ἵν᾽ ὥασερ διόπίξᾳ τούτῳ nenrápdpoi, καὶ *

ἘΠ ον E54.

* Ioh. VIII. ro. * [dem V. 2

* Colos. 1. I5.

* Ioh. XIV. 9.

X Ds;

* Prov. VIII 25.

' ita cod.

CIX. 3,

A s. τοῦ παξὸς ϑεαταὶ ἡϑυώμεϑα" εἰκὼν γὰρ T ἀοράτε Θεοῦ X τὸν ἀπόςολον ιν Loy χάνων EE ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ, ἕωρακε T waripa * οὕτως xj διὰ τὴν ἐν ταὶς γρα- φαὶς x? τὸ μέτρον qjü ἀκοῶν ἡμῶν eipn- μένων. μὴ ἁρμοζόντων δὲ πολλαχῶς τῇ ϑεότητι d. ἀσϑένειαν λόγου. ἀναλόγως ϑεωρώμδυ αὐτὸν τῇ dfavoia- ὥσπερ γὰρ Sé σώματι σε ἐρίγραττί. ἡμὶν ὦσται διὰ τὰς ὄψεις, οὕτως 1j ὁ Aóy(Qo μικρό- Ttp(D. ἢ κατὰ Dev, κεκήρυκται διὰ τὰς Sr ἀκοάς. à". Δέδεικται δὲ, orari poten , διὰ ταύτης d γραφῆς ὡς ἀνϑρώφινος λό- Ὁ. ϑεόν τε καὶ τὰ κατ᾽ αὐτὸν οὐκ ἂν ἐγ ἐξαιτο: ἐπειδὴ γὰρ οὐχ ὑπολέλεισ το Hip λόγου τὸ pnvóoy ab) ἀϊδιότητα Ὑ υἱοῦ, τῇ πιροϑέσει ὥστσερ αἰνίγματι gi. μαΐνει σύγξονον εἶναι τῷ magi " γραφὴ λέγουσα, πρὸ ἑωσφέρε ἐγέννησά σε" * κὶ wpó wáyrev vj) βενῶν οβυνᾷ με xj ἑκά- cou δημιουργήματος" * τοῦτο τὸ Mép(Q. τῇ λόγου προτιϑεῖσα ἡ γραφὴ, ἄναρχον αὐτὸν ἀποφαίνει" τὸ γὰρ πὩρουφερβατικὸν πάντων Ov, D μάλιςα ὅτε πρὸ JU αἰω- νων λέγει» εἰς τὸ ἀΐδιον Ὁ ἄναρχον Ἑέπει

ἡμῶν T γοῦν" “σῶς οὖν τῷ πατρὶ συναεὶ *

(«29614 614p O- TÓ υἱὸς eive x 9 t2Sovii- τος ἔπιγεγεαῶται" εἰκόνα σοι τούτων ἀρο- τείνω.. ἐπείπερ T x φύσιν οὐ καϑικνεὶ- ται 0 Abg», τὴν ἀκτῖνα ὑπὸ τῷ ἡλίου" cs οὐκ ἂν φήσειας τετέχϑαι Ὁ τὸ φῶς ὑπὸ τῷ λύχνου: ἀλλ᾽ togae οὐ πρότερον ὁ ἥλιου. ἐσειτιν ἡ ἀκτὶς. ἀλλ᾽ ἅμα τῷ εἶναι 3 γεγονέναι τὸν ἥλιον, eg] τὲ 1) γέ- γόνεν ἡ ἀκτίς: καὶ ἅμα τῷ ὑπάρξαι (6) λύχνον, ὑτωῆρξζε καὶ τὸ φῶς" x; τὸ οβυνώ- μενον Um τῷ λύχνου, οὐ μετά τινα χρό- γον ἀλλὰ σὺν αὐτῷ οβυνώμδυον φαίνεται" οὕτως οὐ wpr(ge ϑεὸς, μετέφειτα δὲ ἡ σοφία αὐτοῦ. ἀλλ᾽ ἅμα τῷ εἶναι ἃ Θεὸν vj ὅλων. ἣν δὲ σοφία τοὐτέστιν ὁ Xexgo6* καί τοι γεννω- μένη ὑπὸ τῷ ϑεοῦ. καὶ γέννημα εἰκότως φροσαγορεύεται n σοφία τοῦ δγαδεικνυμέ- you αὐτήν’ τὸ σ᾽ ὲ «wpó στάντων βουνῶν

, κ᾿ 3) NNS wayrTOoT£, nv qu pa xai n

GREGORII NYSSENI

eo veluti conspicillo utentes, palris quo- que spectatores fieremus ; (nam quum ima- go Dei invisibilis sit, teste apostolo, dixit: qui vidit me, vidit patrem; ) ita etiam per ea quae in scripturis idonea quidem audi- tui nostro dicuntur, quin tamen divinitati plerumque sint congrua , ob sermonis nos- tri infirmitatem, proportionali modo ipsum mente intuemur. Nam sicut Deus corpore circumscriptus nostris se obtulit obtutibus, ita etiam- sermo , qui sane infra Dei digni- talem est, auribus nostris praedicatur. ^. Demonstratum itaque est , ut iam di- ximus, scripturae huius testimonio , huma- num sermonem haud posse Deum resque eius aequiperare. Nam quia nulla nobis suppetit pars sermonis, quae filii aeterni- tatem denotet , verborum circumlocutione , prout sequitur , tamquam aenigmate signi- ficat contemporalem esse patri filium scri- ptura, dicens videlicet : ante luciferum ge- nui te. Nec non: ante omnes colles et quam- libet creaturam gignit me. Hac adiecta ser- monis parte , scriptura filium absque initio esse declarat. Nam quod omnia excedit, praesertim quum et ante saecula esse di- catur, id inquam ad sempiternitatem, ini- tiique negationem mentem nostram con- vertit. Quomodo igitur qui cum patre ae- ternaliter considet, filius et genitus titu- letur, exemplum tibi, quandoquidem rei naturam sermo non adsequitur , in solis ra- dio propono. Quid ni etiam dicas partam esse a lucerna lucem? Sed sicuti non est antea sol, postea radius; sed simul cum substantia naturaque solis, et est et gigni- tur radius; et simul cum lucerna, lux quo- que existit ; et quod a lucerna gignitur, non post aliquod tempus , sed cum ipsa pariter genitum apparet ; sic non antea Deus est, postea vero sapientia eius; sed una cum existente omnium Deo , qui semper extitit , erat utique etiam sapientia, id est Christus: quamquam reapse genita a Deo fuit, re- cleque genitura appellatur sapientia illius qui ipsam ostendit. Verba autem « et ante

ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM. )

omnes colles gignit me » demonstrant pror- sus genitum hominibus a patreServatorem. Tum et verba « hodie genui te » de iam genito et secum existente dicuntur: dum tamen vocabulum hodie sub temporis con- ditionem trahit scriptura, declarat semper illum, procedentibus ex ordine aliis, gigni , donec praedictum hodie pronunciabitur. Si quando autem hodie mundi fine conclu- detur , tunc haud diutius gignitur , sed se- mel cunctis iam genitus, et omnium iudex arbiterque sedens vivorum ac mortuorum, aeternaliter cum patre regnabit.

5. Quominus autem ea verba: « Domi- nus creavit me initium viarum suarum ad opera sua » ratiocinia illorum conturbet qui mentem corruptam gerunt, ne id quidem praetereundum est. Etenim interpretes pa- rum quid ab hebraicae scripturae accurato sensu, dum in graecum converterent, de- clinantes dixerunt « creavit: » sed reapse instituto examine « fecit » polius compe- ries. Quamquam dictio quoque « creavit me » si sedulo consideretur, haud differre a locutione « fecit me » videbitur. Nam si dixisset tantummodo « Dominus creavit me » quaestionem nonnullis iniecissel : sed quia addidit « initium viarum suarum ad opera sua » perspicue intelligitur dicere: Dominusfecit me , ut praesim operibus eius, el initium viarum suarum mihi commisit. Quandonam enim habuit initium viarum suarum pater? Vel quando operator non fuit? vel a quonam potentiam et efficaciam accepit? Nam si quis dicitur non omnia semper apud se habuisse, ab aliquo alio accepisse cognoscitur; ita ut aliquis alter antiquior ipso Deus intelligatur. Quis au- tem prior dedit, et retribuetur ei, inquit scriptura? Iam si ab eo sunt omnia, pro- fecto initium viarum eius atque operum numquam invenietur , sed operatorem sem- per eum fuisse constabit. Quod si omnia per filium facta sunt, et sine ipso factum est ni-

γεννᾷ με- ἐμφαίνει στάντοτε γεννώμδρον τοὶς ἀνΘρώτοις ὑπὸ T πατρὸς ? σωτῆρα" x) τὸ σήμερον 1 γεγέννηκά σε, καί τοι προ- γεγεννημένον xj ἀεὶ συνόντα; ὑπὸ χρόνου μέρει. τὸ σήμερον ἄγεσω ἡ yeaqn σημαί- νει, ἀεὶ τοὶς καϑεξῆς προϊοῦσιν αὐτῷ ys- »ἄϑαι, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον καλεῖται" εἴ ὥοτε ἢ τὸ σήμερον τῷ κόσμῳ τούτῳ συμ- πἰϑδκορισϑῇὴ τοὺς τέλεσιν. οὐκέτι γεννᾶται. ἀλλ᾽ ἅπαξ τοὺς ἅπασι; γεγεννημέν(ῃ). . xj Ὡάντων κριτὴς Xj δικαςὴς καϑεσθεὶς ζών- τῶν καὶ νεκρῶν εἰς αἰῶνα βασιλεύσει σὺν τῷ φατρί.

ε΄. Ἵνα δὲ μὴ καὶ τὸ abe ἐκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ *, ἐμποιῇ λογισμοὺς rois σιιεφϑορόσι πίω τίω διάνοιαν, oUdlé τοῦτο wapiréoy* οἱ γὰ ἑρμηνεὶς [or Ti :Bpzio ἀκειβείας ἦν γ)ξαφῶν εἰς ah) ἑλληνίδα aergamntv- τες εἶπον μὲν ἔκτισέ (1) pe εὕροις δ᾽ ἂν ἐρόυνήσας, ἐποιησέ pue ὅμως die καὶ τὸ ἔκτισε με ἀκριβῶς νοούγδμον, οὐδὲν ἀπά- δὸν τοῦ ἐποίησέ με δείκνυται" εἰ γὰρ κύ- eios ἔκτισε μὲ εἰρήκφ μόνον, ζήτημά τισι καταλέλοιπεν" ἐπεὶ δὲ προσέϑηκεν ἀρχὴν Gd y αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ. σαφῶς ἂν νοοῖτο εἰρηκυῖα, κύρι(» ἐποίησέ με P. τάττον qj ἔργων αὐτοῦ, καὶ ἀρχὴν D) ὁδῶν αὐτοῦ ἐνεχείρισέ μοι" πότε γ ἔσχεν ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ ὁ πατήρ: ^ «πότε οὐκ ny eeeydiss à παρὰ. τίν. τὸ δύνα αι! καὶ τὸ ἐνεργεῖν εἴληφε; τὸ γὰρ μὴ ἀεὶ τὰ πάντα ἔχον παρ᾽ ἑαυτῷ, ἐμφαντικόν £a TOU παρ᾽ ἄλλου τινὸς εἰληφέναι, ὡς ἑτερόν τινα ϑεὸν πρεσβύτερον αὐτοῦ νοεὶ- ὥστ" τίς δὲ προίδωκε καὶ ἀνα ποθ θην σεται αὐτῷ. φησὶν ἡ οραφή ὅ; εἰ 5 παρ᾿ wore ἄρα ἀρχὴ ὁδῶν αὐτοῦ καὶ ἔργων αὐτοῦ εὑρεϑήσε- ται, ἀλλ᾽ ἀεὶ ἐνεργής" εἰ δὲ πάντα διὰ τοῦ υἱοῦ γέγονε, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγέ- γετο οὐδὲ ὃ ἣν, ἀεὶ ἄρα «hà ἐργαζομένίιν σοφίαν παρ᾽ ἑαυτῷ ἔχειν ἀναφανδὸν δεί- κνυται: εἰ σ᾽ ὲ ἀεὶ ἐργάζεται ὁ “πατὴρ.

αὐτοῦ τὰ πάντα, οὐδέ ur

(1) Hebraicus textus Dm». chaldaieus N73 , vulgatus lat. possedit, itala vetus apud nos in speculo

S. Augustini creavit.

* Prov. VIII. 22.

* Rom. IX. 35

* Act. II. 36.

* Τοῦ.

* voe. teredine corruptum.

* Joh.

XIV

V T7.

28.

6 S. GREGORII NYSSENI

χωρὶς δὲ τοῦ υἱοῦ οὐδὲν εἴργασται. μή- πως τὸ ὁκτί γα! ὑπειλήφασιν ὕςερόν ποτε δεδημιουργῆϑαι Ἵγὰ ἐργάζηται" ἀλλὰ τὸ ἔκτισε με ἀρχὴν ὁσιῶν αὐτοῦ. σημαίνᾳ ὅτι ἐνεχείρισέ poi τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ, iv ὦσιν ὑπὸ τὴν ἐμὴν ἀρχήν' ἀρχὴν γὰρ οὐ λρονικὴν Ay» ἀλλὰ πίω κρατητικήν" καὶ γὰρ 2 οἱ ἀπόστολοι φασὶ ὅτι καὶ κύριον καὶ Χριστὸν αὐτὸν ἐποίησεν" * εἰ d' τὸ ἐποίησε, ποίημα καὶ κτίσμα ὀνομάζοιτο, δύο ἂν εἶεν τινὲς οὺς ἐποίησεν. ἕτερον μὲν κύριον». ἕτερον δὲ Χριστόν" Χριστὸς δὲ ὅτι βασιλεὺς «τροσαγορεύεται.. οὐδεγὶ τοῦτο ἄγνωστον" ἀλλὰ τὸ ἐποίησε σημαΐνᾳ δύο ἀρχὰς Py agi αὐτῷ παρὰ τοῦ πα- τρὸς, τὴν μὲν κυριακὴν 7 τὴν δὲ βασιλι- κήγ" μᾶλλον ἢ μίαν ἀρχὴν δυσὶ προσηο- βίαις γεραιρομένἑω [2 πλείοσιν. Ἑκάτεροι τοίνυν πεπείσθωσαν οἱ ταὶς ἑκατέραις ἐνει- λημμένοι πλάναις. ὡς ἀεὶ σὺν τὼ πατρὶ ὁ υἱὸς γεννητὸς ἅμα καὶ ἄναρχός ἐστιν" ἄναρχ O- μὲν τῷ ἀεὶ συνεῖναι τῷ πατρὶ, »δυνητὸς δὲ τῷ ᾧ. πατέρα ἐσχηκέναι τοῦ εἶναι: ὡς ἔφη dp ἐπὶ τοῦ λύχνου εἰπόν- τες ὅτι αἴτι(0» μὲν αὐτὸς τοῦ φέγγους, οὐ μέντοι τυρότερον τοῦ φέγγους: ἀλλ᾽ ὁμόμεον» τυγχάνει" οὕτως καὶ εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται. καὶ οὐδέποτε παύσεται Ga- σιλεύων" End warep οὐ 4A ἤρξατο ἀλλ᾽ ἀεὶ σωνηργηκὼς τῷ πατρὶ ἑαυτὸν σανεμ- φαίνει, διὰ τοῦ εἰρηκέναι, δεν ὃ πατὴρ m ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι" nene ὃ rà ἕως ἄρτι, τὸ ἀφ᾽ oU ἐπειδὴ τὸ ἀφ᾽ οὗ, ἐν aero τυγχάνει, παρεὶς " τὸ ἀφ᾽ o0, τὸ ἕως ἄρτι μόνον εἰπῶν, ἐνέ- φῆνεν ἀεὶ τὰ πάντα αὐτῷ suya ἐργάζεται γὰρ ἕως ἄρτι quo , ζωογονῶν., αὔξων, πάντα mox ar xai oU δέ ποτε παύσεται" οὐ γὰρ ἀρμόσει θεῷ τὸ ἀργεῖν, οὐδ᾽ ἀποκαμεῖται ἐργαζόμδμθ. | ἵνα παύ-

σηται.

g. Οἶμαι, μὲν οὖν σδὺ’ ἀρκοπλανεῖς ὥσπερ puyapia ES) τῇ εὐαγγελικῇ φωνῇ λεγούσῃ" * ὁ πέμψας με μείζων με

hil, semper utique óperatricem sapientiam apud se habuisse prorsus apparet. lam etsi semper operatur pater , sine filio autem fa- ctum est nihil, nequaquam ob dictionem « creatum fuisse » existiment, ideo postea factum esse, ut exin operaretur. Sed locutio « creavit me initium viarum suarum » signi- ficat , mihi vias suas commisisse, ut sub prin- cipatu meo sint: principatum vero haud temporis dicit sed potentiae. Namque et apostoli aiunt ipsum et dominum, a Deo factum esse, et Christum. Quod si « fecit » facturam et creationem denotare placuerit , duos sane fecerit, alterum quidem domi- num , alterum Christum. Quod autem Chri- stus nuncupetur rex, nemo ignorat. Sed tamen « fecit » duas significat potestates a patre illi traditas, dominicam scilicet et re- galem, vel potius unam potestatem dua- bus vel pluribus appellationibus praedi- tam. Utrique igitur sibi persuadeant , qui alterutro errore sunt irretiti, filium sem- per cum patre extitisse, genitum simul et absque initio. Nam sine initio reapse est, quia cum patre ab aeterno extitit; genitus autem , quia a patre ut esset, sortitus est. Veluti diximus de lucerna, quae causa splen- doris est, neque tamen ante splendorem est sed contemporalis. Sic etiam in aeter- nuf manebit, et numquam regnare desi- net; quandoquidem haud incepit, sed se cum patre semper operari declarat, cum ait: pater meus usque modo operatur, et ego operor. Sed quia locutio « usque modo » ad alteram refertur, nempe « ex quo; » quia « ex quo » in lempore versatur ; omis- sa lesus locutione «ex quo » et usque modo tantum dicens, demonstravit se omnia sem- per cum patre esseoperatum. Operaturenim usque modo producens , vivificans, augens, cuncta gubernans: nec umquam desinet: neque enim Deo convenit otium , neque las- sabitur operans, ita ut ei requie opus sit.

6. Opinor autem illos qui Arii errore laborant, ceu patrocinio quodam uti evan- gelico testimonio dicente: qui misit me,

ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM. d

maior me est; ex quo dicto arguunt Chri- stum esse creaturam atque facturam. In- super quia lesus ei a quo magister bonus fuerat appellatus responderit: nemo bo- nus, nisi solus Deus; hinc sibi opinionem iniectam . aiunt, illum quum homo esset, nonnisi abusivam filii appellationem ha- buisse. Item illud: nemo postremam diem horamve novit, ne angeli caelorum qui- dem, neque filius, ut est apud Marcum, sed solus pater; id inquam alienum eum fuisse a paterna substantia , ipsis creare sus- picionem arbitror. Sabelliani autem , dum locutiones: ego et pater unum sumus; et aliam: qui me vidit, vidit et patrem; et denique aliam : quum tradiderit regnum patri Deo; has inquam dictiones dum sine accurato iudicio legerent, in maximum im- pietatis errorem praecipites deciderunt ; existimantes, propter hominis a Deo de- fectionem, filium a patre processisse tem- poraliter: sed eundem rursus post huma- norum peccatorum correctionem , rever- sum celasse semet et cum patre commi- scuisse. Nonne vero legisti, o sabelliane, hunc quoque apostolicae scripturae locum, qui opinioni tuae contradicit? Ait enim post alia: secundum operationem potentiae vir- tulis eius, quam operatus est in Christo, suscitans eum a mortuis, constituensque ad dexteram suam in caelestibus super om- nem principatum et potestatem , virtutem- que ac dominationem , e& omne nomen, quod nominatur non solum in hoc saecu- lo, sed etiam in futuro. Neque tibi evan- gelica vox persuadet, non esse tempora- lem filium, sed in futuro quoque saeculo traditum esse iudicium de omnibus filio? Nam pater, inquit scriptura, non iudicat quemquam , sed omne iudicium dedit filio.

ἐς (1): ἀφ᾽ οὗ κτίσμα 5 ποίημα αὐτὸν ndun: 3j τὸ ἀντειπεῖν τῷ προσαϊ[ορεύ- σαντι διδάσκαλον ἀγαϑὸν, οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ θεὸς * , ὑπόνοιαν ἐμτεποιηκέναι αὐτοὶς ἄνθρωπον ὄντα. κατα χρηστικὴν προσηγορίαν ἐσχηκέναι (&) υἱόν. Καὶ τὸ, οὐδεὶς οἶδε T συντελετικὴν ἡμέραν PEUT ὥραν, οὐδ᾽ οἱ ἄγγελοι T οὐρανῶν, οὐδὲ ὁ ὁ υἱὸς, ἐν τοὺς X? Μάρκον εἰρημένοις * εἰ μὴ D Tae μόν... ἀλλότριον D πατρι- κῆς οὐσίας γεγονέναι T υἱὸν rbi αὖ- τοῖς ἐμποιεῖν οἴομαι. Oi ? 535 y Σαβέλλιον, ἐγὼ £x) 0 πατὴρ ἕν ἐσμέν" * xj ὃ ἐμὲ ράκὼς, ἑώρακε ) πατέρα: * y, T6, ὅτε cgi ido T ᾿ βασιλείαν τῷ agi J 9. *

οὐ μετ᾽ ἀκειβείας κρίσεως ἀνεγνωκέτ τες, εἰς 7 μεγίς ἕω αἱ ἀσεβείας ὀκπεπτώκασι πλά- vlo , οἴομδροι διὰ μὲν λειποταξίαν ἀνϑρω- zr élylo προεληλυϑέναι ( τρὸς προσκαίρως" αὖϑις 5 4 T διόρϑω- σιν T ἀνϑρωπίνων πλημμελημάτων ἄνα- λελυκότα ἐνδύναι τὲ X) ἀναμεμίχϑαι τῷ πατρί. Οὐκ ἀνέγνωκας. ὦ σαβελλιόφρων, x; τόδε τὸ χωρίον αἱ ἀποςολικῆς opacis ὃ dyrigaln σου τῇ δοκήσφ: φησὶ γὰρ Uf ἕτερα. x x Ti) ἐνέργειαν τοῦ κράτες qi ἰσχυί. αὐτου. "wv ComoynXey C» τῷ Χρι- € , ἐγείρως αὐτὸν ὧκ νεκρῶν. xj καϑίσας ἐν Ss αὐτοῦ ἐν τοὶς ἐπερανίοις ὑπεράνω

πάσης ἐρχῆς 1 ὠξουσίας x; δυνάμεως e xugió ότητί. Xj παντὸς ὀνομαζομένου. οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ 1) ἐν τῷ μέλλοντι. Οὐδ ἡ εὐαγελικὴ φωνή σε πεί- 94 οὐ πρόσκαιρον εἶναι T υἱὸν. ἀλλ᾽ ὅτι καὶ ἡ ἐν τῷ “μέλλοντι αἰῶνι κατὰ πάντων δίκη ἐγκεχεῖριςται τῷ υἱῷ: ὁ γὰρ πατὴρ, φησὶ *, xp οὐδένα" τὴν 5 κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ υἱῷ, ἵνα τιμῶσι T υἱὸν καϑὼς τιμῶσι T πατέρα" i ἑτέρωϑί 7 που ὁ ἀπό- €oA(. * ἐν τῇ ἀποκαλύψει "T κυρίε, Ἴη-

ἑω-

1 D 31 qu: (€) νιον cx T 7u-

(1) S. Gaudentius brix. ep. totum scribit sermonem suum *XIX- de hoc divini Servatoris dicto, aitque sub initio: « hanc habent haeretiei Ariani famosissimam quaestionem, qua filium Dei ore sacrilego mi- » norem patre suo esse contendunt, ipsius testimonium proferentes, quoniam pater maior me est. Excae- » cavit eos nequitia cordis eorum ete. » De hoc item dicto habes apud nos Script. vet. T. IV. celebratum a graeca ecclesia concilium. Et quidem locus est hie in vetere atque hodierna theologia apprime tritus; de quo a me plura verba fieri supervacaneum est, praesertim post ea quae scripsi olim ad ariana frag-

menta T. 1Π.

* Matth. XIX 17.

* Marc.

* Ioh. X. 30

XTII. 22.

* [dem XIV. 9

* I. Cor. XV. 24

* Ephes. I.

ΟΝ V. 22

19.

* II. Thess. I. 7

* Gal. ΠΙ.

* Matth. VII. 6.

* I. Cor. XV. 28.

v. 24.

* Is. LIII. II. αν,

* IL: Cor. 251:

13.

8 8. σοῦ, φησὶ, ἀπ᾽ οὐρανοῦ μετ᾽ ἀγγέλων δὺυ- νάμεως αὐτοῦ, ἐν φλογὶ φυρὸς. διδοὺς Cx- δίκησιν τοῖς μὴ εἰδόσι ϑεὸν καὶ τοῖς μὴ ὑπακούεσι τῷ εὐαγγελίῳ T κυρίου TA) Ιησοῦ XpigoU- ὅρα πῶς οἱ μὴ ὑπακούον- τες δίκζυ τίσεσι. φησὶ, ὄλεϑρον αἰώνιον. ὅταν ἔλϑῃ ἐνσὶ οξασϑῆναι ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ" τίσεσι ^ τῷ υἱῷ. ὃν σὺ μηκέτι εἷ- γα! ὑπείληφας.

Ai 5 βούλει γνῶναι 0 τί ποτέ 621 τὸ ὅταν οἰοαδιδῷ T βασιλείαν τῷ magi € ϑεῷ (1,, οὐκ ἀποκρυπτέον σοι, εἰ κ) δυσ- επίδεκτος αἱ ἀληϑείας τετύχηκας" καί μοι δοκεῖ ἀνϑιςάγαι τῷ παρὰ T XpigoU προσ- τάγματι * y μὴ βάλετε οὖσ’ μαργαρίτας UU ἐμπροσϑεν T χοιρῶν: ἀλλὰ ϑεὸν μι- μησά μῶρος, ἐλπίδων μεϑέξω καλῶν, οὐδὲ τοὺς δυοσεβέσιν ἀποκρύψας 3 T ἀλήϑειαν: βρέχει γὰρ ὁμοίως, κ) τὸ φῶς αἱ * ἡμέρας ἶσον ὁκτέταται δικαίοις καὶ ἀδίκοις" ei^ οὕτω φιλανϑρωσπούμδυ Q- οὐ πεύσῃ τὴν ἀλήϑειαν; ovx, ὑφέξεις τὰς T γοῦ ἀκοὰς. ἵγα πεισϑῇς μηδοτιοῦν πρὸς ἑτερόν τι “ἷ ἐν ταὶς οραφαὶς εἰρημένων ἐγαντίωσιν εἶναι. ἀλλὰ συνωδὸν καὶ σύμφωνον τὸ στ ἂν τῶ παντὶ τυγχάνειν: διόπερ οὐ YonTéOy κωτὰ ab) σὴν ὑπόλη jr. τὸ * τότε ἑποταγήσε- ται αὐτὸς τῷ ὑποτάξαντι αὐτῷ τὰ πάντα"

X ὅταν αἴδαδ, δῷ 7 βασιλείαν τῷ πατρὶ

; ϑεῷ- * εἰ γὰρ x» qr yT ὡμοίωτο Tl

ἀνϑρωπότητι; Ὁ συνεπάϑησε id T προ- eir, * » αὐτὸς τὰς ἁμαρτίας nad φέρει, xj περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται. ij αὐτὸς τὰς ἀσθε- Vias ἡμῶν ἔλαβε 1 τὰς γόσες ἐβάς aos *

ἐπεὶ Q v δεκτικὴν τούτων σάρκα tue βλυται, A vat ἡμῶν φησὶν ἁὡμαρτίων ἐποίησεν * , οὐ πεποιηκὼς ἀλλ᾽ ὡς πεποιή- κὼς, iv US δικαιωϑῶ pip 2 2005 uApos ὑπὲρ ny deu Ὁ ἵνα αὶ κατᾶρας ἡμᾶς ὠξαγοράσῃ" * x ἔγικατάρατος à ἀγόμαςαι, τῇ συμπαθείᾳ o “σωμωγυμῆσαι ἡμὶν ἑλόμδμος" εἰ ὃν πᾶσι τούτοις ἡϑυόμδρος ὡμοιώϑη τῇ ἀνθρωσπότητι, αὐτὴν T μορφὴν ? jojAs ἀναλαβὼν, ὡς

αὐτὸς ἡνομηκὼς, ὑστὲρ q

GREGORII NYSSENI

Et alibi apostolus: in revelatione domini Iesu, ait, de caelo cum angelis virtutis eius, in flamma ignis , sumentis vindictam de iis, qui non obediunt evangelio domini nostri Iesu Christi. Videsis quomodo contumaces perferent inquit poenas, exitium scilicet sempiternum , cum venerit glorificari inter sanctos suos. Poenas, inquam, solvent filio, quem tu haud amplius existere opinaris.

'í. Si vero cognoscere aves, quid signi- ficet dictio « quum tradiderit regnum pa- tri Deo » ne hoc quidem te celabo, quam- quam haud facile veritatem recipis: mihi- que quominus id agam adversari videtur effatum illud: nolite proiicere margaritas vestras ante porcos. Sed tamen Deum imi- tans, spem bonam retinebo, et ne irreli- giosos quidem veritatem celabo. Pluit enim aeque Deus, diurnamque lucem aeque af- fundit iustis et iniustis. Tu vero caritatem tantam expertus, veritatem non exquires? Non praebebis mentis auditum, ut persua- deri tibi possit, nullam scripturae partem alteri contradicere , sed omnia invicem con- sona esse et consentanea? Itaque non est ad sententiae tuae normam intelligenda di- ctio: «tunc ipse subiectus erit ei, qui subie- cit sibi omnia. » Item: « et cum tradiderit regnum patri et Deo. » Nam si in omnibus factus est similis humano generi, et com- passus est, ut ait propheta: ipse iniquita- les nostras portat, et pro nobis dolet; et languores nostros ipse excepit, et infirmi- lates nostras ipse portavit ; quandoquidem capacem huiusmodi malorum carnem in- duit, et pro nobis peccatum extitit, haud equidem hoc experlus, sed specie tenus peccator, ut nos iustificaremur; factusque est pro nobis maledictio, ut nos de ma- ledictione redimeret ; et maledictus appel- latus est, compassione sua par nostro no- men sponte adsumens. Atque ita his om- nibus in se receptis, humano generi simi- lis factus, ipsaque servi forma suscepta ,

(1) De hoe Pauli dicto integram et prolixam seripsit orationem Nyssenus, quae extat in opp. T. 1. p. 838-853. Item Zeno veronensis tractatum suum sextum.

ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM. 9

ceu ipse peccasset, proque humano genere propriam offerens ultro personam, patrem placavit atque ad misericordiam inflexit. Sed quia non universum hominum genus filio erat subiectum, ipse vero quamquam reapse subiectus, attamen populi inobe- dientiam videbatur et credebatur coram patre sibi inscripsisse; si omnia filio tan- dem aliquando subiicientur (nondum enim cuncta subiecta ei videmus ) tunc dicet : omnia mihi subiecta sunt. Cunctis vero ei subiectis , tunc demum ipse videbitur ei subiectus, qui omnia eidem subiecit. Nam si nos omnes Christi essemus, Christus quo- que Dei esset, eique foret subiectus. Quod si nos nondum Christi sumus, ne Christus quidem adhuc Dei est, qui pro nobis dolet. Cum ergo omnes Christi erimus, tunc et Christus Dei erit, per semet cunctos subii- ciens patri quos antea ab eodem accepe- rat, ut sit Deus omnia in omnibus. Interim non videtur quodammodo patri subiectus , propterea quod homines ei commissi, et quorum gerit imaginem , nondum ei subie- cti sunt. Sed quum denique omnia ei subie- cta fuerint, tunc videbitur Deo patri reg- num tradere. Porro regnum non est in- telligenda dignitas sceptri: non enim pater indiget ut regalem dignitatem a filio acci- piat, quam ei antea ad usum indulserit , postea vero revocarit. Hoc enim mihi in- nuere videris. Insuper non adversus filium tantummodo impie agis, dum eius hypo- stasim destruis, verum etiam adversus pa- trem, quem regem esse negas; si quidem aliquando regnum filio tradidit, ab eo idem deinde recepturus, ceu hac dignitate indi- gens. Tradet autem ipsi non regni digni- tatem, ut antea diximus, sed regnatos ab se homines et sibi subiectos. Huiusmodi regno exhibito traditoque, dicet: haec re- galis dignitas , hoc sacerdotium, gens san- cta , populus adquisitionis meae. Nec non: ecce ego et pueri, quos mihi dedit Deus.

dv9pezórnr(Q τὸ ἴδιον πρόσωπον σρο- βαλλόμϑνος, egere αὶ Σ πατέρα πρὸς ἔλεος ἔλικαλῶν: x) ὡς οὐχ ὑποτέτακτο τῷ υἱῷ πᾶσα ἡ ἀνέρωπότης, Ὁ αὐτὸς y μὲν ὑτο- τεταγμε »Q- ἐδέκφ τὲ €. διείληπτο ἃ ἀνυ- "wOT αξίαν ὃ T λαοῦ ἐν Odd * maps ἡ Zn- 20296 AQ εἰ δὲ Sn τῷ vio , νῦν “γὰρ 090: 06 ὁρῶ μδυ abo ὑποτεταγμένα αὐτῷ, epe way

ποτε waY9 ὑποταχ-

ὑποτέτακταί pony πάντων 5 αὐτῷ ὑποτα- γέντων,

΄

τότε αὐτὸς φανήσεται ὑποτεταγ- 7 ^ € / ^5 ce M , RACE TOLUmuTETROTUNGUTO ΤῸΝ TT AYT d εἰ γὰς πάντες ἡμεῖς εἴη μῶν Xeig oU , x; ds στὸς ϑεοῦ ἂν ἤ τὲ Xj ὑποταχϑείν: εἰ σ᾽ ἡμεὶς μήπω Χριστοῦ, οὐδέπω x) Χριστὸς ϑεοῦ, ὁ δι᾿ ἡμᾶς ὀδυνώ App." ὅταν οὖν / - / / » πάντες Χριστοῦ ἡδυώμεϑα.. τότε ἔσται C r N D 3€ ^ τι ͵ [3 Xpicóc 9:00 , δι᾿ ἑαυτοῦ Gbv- πάντας ὑπο- τάττων τῷ zai οὺς πρότερον “αρ΄ αὐ- τοῦ εἰλήφῴ, ἵνα ἦ ὁ θεὸς τὰ x 3989 ΝΎ Ἦν Ὁ NC - ἐπεὶ ἢ δοκεῖ πως μὴ Umoreré Das τῷ πα- Ν r^ j^ Li » "ὦ, δ Ὁ $i, 7 ἐγγυημένων ὑπ᾽ αὐτοῦ. τ) ὧν 7 εἰ- / , / € 7 -- κόνα φέρφ, μηδέπω ὑποτεταγμένων αὐτῷ. el c e ὅποτε δὲ ὑποταχϑείῃ αὐτῷ τὰ πάντα, / ^ / ^ τότε Φανήσεται αἰ οα διδοὺς δ ξασιλείαν τῷ —T-N ^ ^ / M £ , ^ magi x, θεῷ (1 βασιλείαν ἢ νοητέον οὐ τὸ , (uU 1 3 . » e^ ἀξίωμα v σκηπτεχίας, οὐδὲ γὰρ tri δεὶ- ται ἀξιωματί. βασιλικου ὁ πατὴρ. ἵνα , σι € 0m e^ / € 5 d exa Ey το VIOU D. πρότερον ms tceaen- σιν αὐτῷ συγκεχωρηκὼς ἐτύγχανε τοῦτο E] 7 Ὁ 1 ὅν ἢ Ὁ 1 ἀνακαλού μδυος: τοιουτὸ γὰρ αἰνιττεσσ αι μοι δοκεῖς" ἔτι μὲν ἀσεβεῖς οὐ μόνον εἰς ἃ €N 3 ^ ^ c / 2 s υἱὸν ἀναιρῶν αὐτοῦ T ὑπόςασιν. ἀλλὰ xj

ἄντω ἐν πᾶσι"

εἰς δ πατέρα ἀποφαίνων αὐτὸν οὐκ ὄντα βασιλέα «ποτὲ συγκεχωρηκότα τῷ υἱῷ T βασιλείαν. εἶτα ἀπολη ψόμδυον παρ᾽ αὐ- TOU ὡς Osó piov T ἀξιώματος" «ἰοαδώσφ 5 αὐτῷ οὐ τὸ ἀξιώμω, ὡς προξφημῶν, v

,

βασιλείας. ἀλλὰ Gtv- βασιλουϑέντας ἀπ᾽ 3 «e ἢ ΄ 3. ^ / ^M auT&s L7] ὑποταγεντας αυτῷῶ" ταύτίω 13 Ca- , M V

σιλείαν προσενηγοχὼς καὶ φἰδαδεδωκὼς, QS s "n re € 7

ἐρεῖ" * τοῦτο βασίλειον. τοῦτο ἱεράτευμα, » E 3 , ^ ἔϑνος ἅγιον. λαὸς eig αἰϑεποίησιν μοι" 3j

ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία ἃ μοι ἔδωκεν ὁ

(1) Par sententia est apud βαποίαπι Cyrillum in thesauro T. V. part. I. p. 256.

* T, Petr. H. 9.

* Hebr. II. 13.

ὙΡ5. }}..8.

* |. Cor. III. 8.

* Ibidem.

10 S. GREGORII NYSSENI

Oeóg: * αὐτὸς γὰρ ἔδωκεν αὐτῷ, ὑποτάξας αὐτῷ πάντα τὰ tOvn: δώσω γάς σοι ἔϑνη T κληρονομίαν. σέ. Ἀ) T κατάσχεσίν σε τὰ πέρατα. τῇ γῆς. πο έν aon

η΄. Ἴισϑι δὲ καὶ τὸ, ἐγὼ καὶ ὁ σα- τὴρ ἕν ἐσμὲν, μὴ ἀναιρεῖν τὴν ὑπόστασιν τοῦ υἱοῦ- ἕν γάρ εἰσι τὴν οὐσίαν, ἕν τὸ ἀξίωμα, ἕν εἰσι τὴν γνώμδωο, ἕν εἰσι τὴν φρόνησιν, οὐχ, ἕν δὲ τὴν ὑπόστασιν' δείχ- ϑησεται δὲ καὶ Cx τοῦ ἀποστόλου ὅτι τὸ ἕν οὐκ ód1 μιᾶς x; τῆς αὐτῆς ὑποςάσεως, ὡς πολλάκις τάττεται " , ὡς ἐπὶ τοῦ φυ- τεύοντος καὶ τοῦ ποτίζοντίθ» (1 ny: τὸ d" ὄπιμεειζό μον ( ὄνομα dfeieei τὴν ὑπόςα- σιν: ἕκας Ὁ. δὲ ἃ Ἴδιον μισϑὸν λή. ὑεται γ δ ἴδιον κόπον" " οὕτως τὸ ἕν οὐκ ἀναι- ρετικὸν τῆς ἑτέρας ὑποστάσεως ὑπάρχον γενοήσϑω" μηδετέρου τοίγυν τούτων ἀπά- δοιν ἀλλήλοις ἀποδεδειγμένων, ἀλλὰ συμ- πεφωνηκότων πρὸς τὴν εὐθεῖαν wicTwW, πέπαυσο τὰ Σαβελλίου φρονῶν. ἔκκλινον ἀπὸ κακοφροσύνης, καὶ ποίησον ἀγαϑὸν τῇ ἀληϑείᾳ πειϑόμδνυ(θ.: ἱκανά σοι καὶ ταῦτα μόνα "ps ἀπόδειξιν τοῦ φαῦλα Qpoveiv.

Θ΄. Ἴσθι μοι xj σὺ door ro ᾿Αχίλ- λιον /» ,* πίςιν 5 υσυχηκῶν τί ποτε κα- ταλιπὼν T εὐϑεῖαν ὁδὸν x? T4 ἀτιμίας υἱοῦ βαράϑρων ἐλήλακας, ποίημα αὖ- τὸν 1j ἀλλόξιον d! T ϑεοῦ οὐσίας ὑποτο- πήσας: οὐχ, ἱκανά σοι πρὸς ἀπέδαξιν TÉ γεγθυνηϑωι Ca P πατρὸς x) μόνα τὰ ὀνγό- μᾶτα ὅτι σοφία D δύναμις ϑεοῦ argon yép&rai σοφία xai δύναμις t ὅτι ἀχερο- ποίητοι μὲν κ) ἀκατασκεύαςοι οὖσαι, ἀρε- ταὶ 5 ψυχῆς i) Ὥσπερ ἀποφοραὶ γοῦ ὑπεῤ- ῥιζωμένα τῇ * σοφίας βλάς. πάντως ἂν συνεπινεύσοιας" εἰ d" ἔκτις-αι Q κατεσκεύα- σται ἢ σοφία, ἐν τίνι χρόνῳ, ὡς ique, m παντὸς ἀξόνε "Ὁ, δημιεργήματος πρεσβυ- τάτῃ, τοὐτές: ιν ὁ υἱὸς. ὅρα μή μοι δοκοίης ἀϊτώδον σε z οἰήσεως ἀποφαίνων τὸ » Xo- ρὶς αὐτῷ ἐγένετο οὐδὲ ἕν- ἢ ei ταὐτἀν Cxri-

Ille enim hos ei dedit, dum cunctas eidem gentes supposuit: dabo tibi gentes heredi- tatem tuam, et possessionem tuam termi- nos terrae.

8. Scito insuper, verba « ego et pater unum sumus » nequaquam filii hypostasim destruere: una est enim ipsorum substan- Lia, una sententia, una voluntas, non ta- men una hypostasis. Demonstrabitur au- tem etiam ex apostolo , vocabulum « unum » haud proprie dici de una eademque hy- postasi , quod saepe evenit , veluti de plan- tante et rigante. Nam distributivum potius nomen revera personam distinguit , veluti : unusquisque aulem propriam mercedem ac- cipiet secundum suum laborem. Itaque vo- cabulum « unum » non ita intelligendum est , ut hypostasim alteram perimat. Quum ergo neutram ex his locutionem invicem repugnare demonstratum sil, immo vero utramque ad rectam fidem adserendam con- spirare, omitte sabellianum errorem, de- clina a prava sententia, et fac bonum, ve- ritati credens. Haec tibi vel sola sufficiant ad demonstrandum te perverse sentire.

9. Nunc tu quoque mecum ariano ple- num furore Achillium cognosce. Cur tu a fide infeliciter deficiens, recta via dereli- cta, in barathra dedecoris contra filium in- cidisti , facturam existimans ipsum et a Dei substantia alienum? Nonne tibi satis de- monstrabant eum de patre esse genitum, vel sola nomina, quod nempe sapientia et virtus Dei appellatur? Quod autem sapien- tia et virtus neque manu neque alio instru- mento fiant, sed animae dotes sint , et quasi fructus mentis, in sapientiae stipite funda- lae, plane consenties. Quod si creata fuit et fabricata sapientia aliquo tempore, ut ais, illa quae omni tempore creaturàque vetustior est, nempe filius; cave ne forte dissonum a tua sententia illud pronunciare videaris « et sine ipso factum est nihil. »

(1) Ὃ φυτεύων δὲ καὶ à ποτίζων ἕν εἰσιν: qui autem, plantat, et qui rigat, unum sunt. (2) Ita cod. quarto in casu. Alioqui existimassem Nyssenum apostrophen ad Achillium facere.

ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM. 11

Vel si hanc adoptivam putas , nobis perspi- cue demonstrare nititor, aliam quandam esse hac antiquiorem , a qua ista altera for- mala fuerit. Nam sine sapientia impossi- bile est aliquid fabricari. Idcirco apud pa- trem sapientia primogenita fuit omnis crea- turae, ul per eam cuncta efficeren!ur. Et quidem filius vocabulo verbi appellatus est, ut genitus demonstraretur , non autem creatus existimaretur. Verbum enim pari- tur, non creatur; ore quidem prolatum, sed ex corde excitatum. Testis mihi pater qui ait: eructavit cor meum verbum bo- num. Confitetur pariter filius: ego ex ore Altissimi prodivi. Quomodo ergo mens tua tale tantumque audaciae pondus sustinet , ut filium creaturam esse opinetur?

10. Audisti superiora de filio; audi iam sequentia ; nempe quod verbum « erat » im- perfecto tempore dictum, aeternitatis ha- bet significationem : in principio erat Ver- bum. Dei vero principium nullum humana mens imaginari potest. Idcirco, ut in prae- cedentibus diximus, hanc sermonis parti- culam a sacra scriptura adhibitam , nempe « in principio » fac intelligas principium divinum quod aeternum sit. Idem vero significari existima etiam a verbo « erat. » Denique vocabulum « Verbum » consub- stantialem patri hypostasim declarat. Ne autem putemus, filium aliquando fuisse oc- cultum, ceu in patre latentem ; neque pro- latum Verbum, sed reconditum existime- mus ; (namque eiusmodi Verbum quomodo cogitari queat aut describi, siquidem non habet per se hypostasim? ) idcirco ait Io-

hannes: et Verbum erat, non in Deo, sed apud Deum ; propriam hypostasim descri- bens, quae in Verbo ex paterna substantia subsistit. Simili modo, ne artificialis sa- pientia intelligatur, quae existentiam suam in re aliqua habeat, sive homine sive crea- tura alia, dixit « erat apud Deum » ut in- telligatur Deus ex Deo existens. Insuper

Seccu, (1) φαίης. 9 τοῦτο ἡμὶν ἀναφανδὸν δείξειν πεπείρασο ὡς ἑτέρα τις ἂν εἴη σο- φία ταύτης πρεσβυτέρα, δι᾽ ἧς ἡ δουτέρα κατεσκείας αι" ado γὰρ σοφίας ἀδύνατον κατασκόασϑεηναί τι" διὰ τοῦτο παρὰ τῷ παφὶ ἡ σοφία Jg πρωτότοκος πάσης κτί- σεως, ἵνα δι αὐτῆς τὰ πάντα κατασ΄ύα- σϑὴ" x λόγο. δὲ τοροσηγόροται. ὁ υἱὸς ἵνα ᾿οϑυνητὸς ἀποδειχθῇ, X) μὴ κτιςὸς ὑπο- ληφθῇ: λόγος γὰρ τίκτεται. ἀλλ᾽ οὐ κτί- ζεται, διὰ ςὄματος μὲν προφερόμδυος, Ca καρδίας * 5 κινού pp (Qe ὁ πατὴρ μαρτυρεῖ μοι λέγων" " ἐξηρεύίξατο ἡ n καρδία gu Aó- γον ἀγαϑόν' συνομολογεῖ x, ὁ υἱός: ἐγὼ CA sópas G- ὑψίςε SERA or: * (5j πῶς ἤνεγκέ cu ἡ διάνοια τὸ τηλικοῦτον ἄχϑος T τολμήματος , ποίημα αὐτὸν ὑπειληφυὶα; ι΄. ᾿Ακήκοας qj «προειληφότων περὶ τοῦ υἱοῦ: ἄκουε δὴ xj τοῦ νῦν ἐπελϑόν- τος. ὡς τὸ ἦν ἐν αἰ δατατικῷ «φόνῳ κεί- μᾶρον didiórnr(Bo ἔχφ τὴν σημασίαν" ἐν ἀρχὴ ἣν ὁ λόγί(θ." ἀρχὴ δὲ ϑεοῦ ἀνϑρω- πείνῳ λόγῳ οὐ κατείληπται" διὰ τοῦτο δὴ ὡς ἐν roig ἔμπροσθεν εἰρήκαμδυ,. ὃ δή ποτε μέρί(θ» λόγου τέϑεικεν ἡ γραφὴ, τὸ ἐν ἀρχῇ νόφ μοι ἀρχὴν ϑεϊκὴν ἀΐδιον οὖσαν: ταὐτοῦ δὲ σσοϑεν σημαντικὸν καὶ τὸ ἥν" τὸ δὲ ὁ Aóy(Qo, T ὁμοούσιον ὑπέ- στάσιν πρὸς (N) πατέρα δείκνυσι" ἵνα δὲ μὴ δοκῶρδυ (Gy) υἱὸν εἶναί ποτε ὅτε ἀφα- Vis ἦν ἐν τῷ πατρὶ κρυπτόρμδυ(Ό. καὶ ἵνα μὴ προφορικὸν λόγον καὶ ὠδιάϑε- τον ὑπολαμβάνω pl τὸν γὰρ τούτον λό- yov ἔν τινι εἶναι aen ἐννοίῳ i Cv γ6αμ- μάτι, καϑ᾽ ἑαυτὸν ὑπέστασιν οὐκ ἔχον- τα: διὰ ταῦτα εἴρηκε x ὁ Ιωάννης. xai ὁ λόγί(θ» ἥν οὐκ ἐν τῷ ϑεῷ. ἀλλὰ πρὸς ὯΝ eov, ἰδίων ὑπόστασιν ἔπιγράφων τῷ λόγῷ ex πατρικῆς οὐσίας uis ὡσαν" τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ iva. μὴ νοοῖτο σοφία ἡ ré rir or ial ἡ τὸ εἶναι ἔν τινι ἔχουσα ἢ ἐν ἀνδυὶ ἢ ἐν κατασκεύασματι, εἴρη- κεν ἣν πρὸς τὸν ϑεὸν iva. yon9n ϑεὸς ὧκ ϑεοῦ ὑπάρχων'᾽ πρὸς ATE. τὴν προσ-

(1) Ita eod. Quamquam in sequentibus adhuc de creata sapientia sermo esse videtur. (2) En Ecclesiastici librum inter divina auctoritate pollentes citat Nyssenus.

SSPSUXELVAS

* Eccli, XXIV. 5.

* Joh. XIV. 28

* Prov. XXVII.

* Marc.

I5.

X.

17.

12 S. GREGORII NYSSENI

» N Ν Ξ ε / ἡγορίαν εἴληχε" καὶ ϑεὸς ἥν ὁ λόγ Q- ϑεὸς Ej ὃ τι Genet οὐκ ἂν ἔχοι" ἐπεὶ οὐκ ἂν εἴη ϑεός: ὅπερ οὐ μόνον ἡμεῖς ἀλλὰ καὶ φιλοσόφων παῖδες ϑεασίζεσιν , ὧν. οὐ προσῆκε σε ἥττονα T κατὰ ϑεὸν κεκτῆ-

ὅσω! γνῶσιν.

ια΄. Ἵνα ἢ vigi pp αὐτὸν ὑφεςά- ya ϑεὸν E αὐτὸν ὄντα οΐ ἑαυτοῦ, ἐμόρ- φώσέν αὐτὸν ἀνθρωπίνως ὁ πατὴρ, σαρκὶ αὐτὸν αἰϑδιηράψας, ἵνα ἀνθρωπίναις ὄψε- σιν ἐμφανίσῃ vióv: καὶ ϑεὸν ὄντα εἰσὶ) ὡς ὑφεστάναι,, μή μοι φαντασϑῆς εὐτελέστε- pov ἢ ΠΡ τα T υἱὸν, τῷ εἰρηκέναι ES ὁ πέμψας με πατὴρ μείζων ps ἐςίν: $0 γὰρ αὐτὸν ἐναγϑρωστοῦντα ταπιινόφροσι λόγοις ἐμφαίν: ἐν τὸ ἑαυτοῦ μέγεϑ." αὐ- τὸς εἴρηκε, μὰ ἐπαινείτω σε ὁ πέλας πὴ) μὴ τὸ σὸν στόμα" τί ri οὐκ ἐσ, 4 τα τίνο- φρονοῦντα , ἥττογω Ἵ roue ἑαυτὸν ἀπο- δεικγύναι. τοῦ ἀαἰδιγράπτε X) τὰ πάντα πληροῦντῷ»» (Q) τέως σαρκὶ φϑιγραφό- μδμον ij ὄψεσιν ἀγϑρωπίναις μεξού pA oy; οὐ μὴν ἀλλὰ xai τὸ ΩΝ αἴτιον τοῦ εἶναι μείζονα € εαυτοῦ ἀποκαλεῖν, οὐκ ἀλλόθιον ἀλυϑείας (11: εἰ μὴ 9? Oc, ποῦ ἡ co- φία ; iG & μὴ ὁ πατὴρ, ποῦ 0 υἱὸς: ὅρα δή μοι πάντη καὶ πάντως τὸν υἱὸν τ θα γοφρονοῦντω,, 1; τὸ ϑεϊκὸν μέγεϑ ὃ. ὁ ἅμα ἐνδεικνύρανον. πρῶτον ὅτων λέγῃ πρὸς 3 γεάνισκον ἀγαϑὸν αὐτὸν {ΟΡ Σ ἜΒΕ ΠΕΣ: τα" * τί με λέγεις ἀγωθόν; οὐδεὶς ἀγα- Θϑὸς, εἰ μὴ εἷς ὁ ϑεός: καὶ εἰκότως γε τοῦτο ἀπεφήνατο" ὡς γὰρ ἄνϑρωπός σοι πέφηνα εἴποι ἂν, ὦ γεανία. σὺ ἢ ὡς ἕνα T γραμματέων διδάσκαλόν μὲ προσει- TV, προσ! έἔϑηκας τὸ ἀγαϑόν' οὐδεὶς dé ἀνθρώπων ἀγαϑὸς, μόνῳ Ἶ Θεῷ οἰκειοῦ- ται ἡ προσηγορία. μάτίω ἄρα ὠνέμασας ἀγαϑὸν 4 δ τέως ἄγϑρωπόν σοι πεφῃνότα' οὕτω γοῦν ἀποφῃνώμϑμος. τὴν μὲν ταπει- vogpoctvlo τῷ ἀνδρὶ ἐνεσὶ εἰξατο εἶτα ὦν'

appellationem quoque sumpsit , videlicet « et Deus erat Verbum. » Deus est autem, qui initium non habet; alioqui non esset Deus; quam rem haud nos tantummodo, sed etiam philosophi ratam habent ; quibus non te decet deteriorem circa Deum ge- rere sententiam.

11. Ut autem crederemus subsistentem esse Deum , eum scilicet de se natum, hu- manam eidem figuram fecit pater, carne circumscribens, ut humanis obtutibus fi- lium obiiceret. Nunc quum scias ipsum re- vera subsistentem esse Deum, cave ima- gineris deteriorem esse aut minorem, quia is dixerit: qui misit me pater, maior me est. Namque decebat, ipsum hominem fa- ctum, modestis sermonibus magnitudinem suam patefacere. Ipsemet enim dixerat: laudet te proximus, et non os tuum. Et- enim quidni oportebat humiliter se dicere minorem patre incircumscripto et omnia complente, eum qui tunc erat carne cir- cumscriplus, et humani visus modulo de- finitus? Insuper illum, qui sibi causa exi- stendi fuisset, appellare maiorem , non ab- horrebat a veritate. Nam nisi Deus exti- tissel , ubinam sapientia? Et nisi pater fuis- set, ubinam filius? Iam mecum observa, filium ubique prorsus modeste agentem ; et tamen divinam magnitudinem simul osten- dentem ; primo cum dixit adolescenti a quo bonus fuerat appellatus, cur me dicis bo- num? nemo bonus, nisi unus Deus. Et re- cte ita respondit: videtur enim dixisse: tibi quidem, o adolescens, homo visus sum ; tu vero tamquam unum de scribis magi- strum me appellasti , adiecto etiam boni epitheto. Atqui nullus homo bonus est , sed Dei solius propria est haec appellatio. Temere igitur bonum nuncupasti , eum qui hactenus homo tibi visus sum. Hoc itaque responso , modestiam suam homini demon-

(1) Confer nostrum in sermone de fide, et in illo de deitate Filii et Spiritus sancti. Item praedictum concilium a nobis editum, praesertim actione quinta, in synodali patriarchae Hierosolymorum sententia. Nonnulli enim patres ita de filio etiam tamquam Deo locuti sunt, quatenus nempe pater auctor illi sub- stantiae est. Sed legesis circa patrum mentem Petavium de Trin. lib. V. 4.

ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM. 13

stravit dicens: nemo illorum bonus est, quos tu putas. Quod autem addidit « nisi unus Deus » ipse quidem et pater, unum sunt; sed mystice modestleque veritatem exponens, participem se paternae bonita-

tis demonstravit. Igitur verba: ego et pater

unum sumus ; et illa: ego in patre, et pa- ter in me est, aequalem eum patri demon- strant. Necesse est enim perfectum esse filium, qui ex patre perfecto est.

12. Sed praeterea fortasse dices: si pa- ter quum sit perfectus omnia implet , quid superest filio perfecto similiter, quod con- tineat? Atqui ego aio, ambos invicem esse recipientes et continentes. Ego enim, in- quit, in patre; et pater, in me est. Iam qui invicem continent, pari erunt inter se magnitudine. Quanam ergo ratione alter in altero insint, cognoscere omnino stude. Sane oportet [in humanis] alterum ab al- tero contineri: ergo contentum in conti- nente erit: continens aulem a contento vi- cissim non continebitur. Porro cave in Deo existimes quandam esse vacuitatem , ubi contentum recipiatur. Nam de homine hoc potius existimandum est; neque enim al- terius capaces sumus, neque in alterum continendi transimus. Quod si transire- mus, vacuo scilicet contineremus, itemque comprehenderemur. Verum enimvero de Deo diversa ratione cogitandum est. Sicut enim in hominis anima duae vel plures scientiae, si simul sint, medica aut philo- sophica , et quaevis aliae, invicem non an- gustantur in mente animaeque sede, mul- tae licet numero, commode inhabitantes et mutuo omnia communicantes, quamquam animam compleant, neque altera ex altera recedat, ita ut unicam substantiae phanta- siam acute etiam considerantibus viris prae- beant, quoniam in una eademque mente consistunt ; invicem autem differunt, qua- tenus altera quidem est scientia medica, altera philosophica; sic sane etiam pater et filius eadem consistentes sede, et alte- rutrum conlinenles, atque unum efficien-

οὐδεὶς ἀγαϑὸς., ὧν ὑπείληφας σύ" τὸ δὲ, εἰ μὴ εἷς ὁ ϑεὸς ππροσϑεὶς, αὐτὸς j καὶ S NE UE En Y πατὴρ ἕν εἶσι. μυςικῶς ἄρα μετὰ ταπει- γοφροσύνης τὴν ἀλήϑειαν us AnAv ox , συμμέτοχον τῷ πατρὶ τῆς ἀγαϑότητ. ἀπεδείκνυε" τὸ οὖν ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμέν" * καὶ τὸ, ἐγὼ ἐν τῷ πατρὶ καὶ ὃ * , ἶσον desedleavdss τῷ πατρί: δεὶ γὰρ εἶναι τέλειον Cx Ἵ τελείε παφὸς (C) υἱόν. ιβ΄. Αλλ᾽ ἴσως καὶ τοῦτ᾽ ἂν εἴης" εἰ ὁ πατὴρ τέλει(. ὧν τὰ πάντα ““λη- Q01 , ποῖον ὑπολείπεται τῷ υἱῷ τελείῳ ὄντι εἰς τὸ χωρῆσαι; ἀλλὰ ἀλλήλων φημὶ γε- γονέναι σ)εκτικοὺς καὶ χωρατικούς' ἐγὼ ; nA A 285 Tu εν τῷ rie ΤΌ}. καὶ ὁ πατὴρ ἐν ἐμοί A oj δὲ ἀλλήλους χωροῦντες, Ἶσοι ἂν εἶεν ἀλλήλοις τὺ “μέγεϑι - ὥς οὖν ἐν ἀλλήλοις γένοιντ᾽ ἂν, πάντως dxH- σαι e popne ai δεῖ γὰρ τὸ ἕτερον QE- χεῶτι ὑπὸ τοῦ ἑτέρου" τὸ γοῦν φδιεχό- μϑᾶνον ἐν τῷ φδιέχοντι" τὸ σὲ “διέχον οὐκ ἂν «διέχοιτο πάλιν ὑπὸ T qQQOLEX 0- μένου: μὴ οἵου τὸν ϑεὸν κένωμά τε ἔχειν ἐν ἑαυτῷ (p ὑποδέδεκται δ ξιεχόμδυον. ἐπὶ γὰρ ἀνθρώπων τοῦτο γομιστέον' οὔτε γὰρ ἑτέρων χωρητικοὶ τυγχάνομδρ; οὐδ᾽ αὖ χωροῦ μὰν εἰς ἕτερον" εἰ ἢ καὶ χωροίη- μὰ. κενώματι «δι ἐξομέν τε καὶ «οΤιλη- φϑησόμεϑα: ἐπὶ ϑεοὺ δὲ τοίονδέ τι γοη- τέον: ὥσπερ ἀνθρώπου ψυχῇ δύο ἔχις ἢ- μαι ἣ πλείους συκελϑοῦσαι ὁμοῦ τυγχά- Yol, ἰατεικὴ καὶ φιλοσοφικὴ, Xj ὅσαι ἄλ- ὅτ. Ua ἀλλήλων οὐ στενοχωροῦνται ἐν νῷ Xj ψυχῆς χώρωγ αἱ πολλαὶ τὸν ἀριϑ- μὸν εὐρυχωρού pipa i ἀλλήλαις, ἐνδιδοίαι τὸ my, καίτοιγε πεληροῦσαι τὴν ψυχὴν καὶ μὴ ὑπεξιοῦσαι ἑτέρα τῆς ἑτέρας. ὡς μίαν * οὐσίας φαντασίαν παρέχειν τοῖς σκεστικωτάτοις aj ἀνδρῶν, ἐπεὶ xo ἑνὸς καὶ ταὐτοῦ ἵδρυνται νοῦ. διενηνόχα- σιν ἀλλήλων. καϑότι ἄλλον μὲν ἰατρικὴ 3 ἕτερον δὲ φιλοσοφική" οὕτω δὴ καὶ ὁ πα- τὴρ καὶ ὁ υἱὸς κατὰ τοῦ αὐτοῦ κεχωρη-

πατὴρ ὧν ἐμοὶ

κότες τόπου. L7 ἀλλήλων δεκτικοὶ γέγο- νότες. καὶ ἕν ὄντες. ὡς μικροῦ πορόσϑεν

* Ioh. X. 30.

T5238:

* ita cod.

' spatium va- cuum in cod.

* Hebr. XII. 29. Ps. XLIX. 3.

* Ps. XCVI. 3.

* Matth. ΧΙ]. 44.

* ita cod.

14 S. GREGORII NYSSENI

ἔφη μδμ. μόνῃ ὑποστάσει καὶ wpocwyopia ϑάτερος ϑατέρε διενήνοχεν. ἐν ἀλλήλοις σ᾽ ὲ τυγχάνουσιν ὄντες" καὶ ὥστερ μύρου ὀδωδὴ ἄερι ἐνδιαχυϑεῖσα κατὰ TÉ αὐτοῦ χωρίου T3 ἀμφότερα τυγχάνοντα. τῷ δο- κεἰν μὲν συνδγακέχυται. κατ᾽ ἀλήϑειαν δ᾽ εὐρήσεις ἕτερον μὲν ἃ ἄερα. ἄλλο δὲ τὴν ὀδωδήν' ἤδη 5 καὶ φῶς τὸ οἷ ἡλίου, καὶ πνοαὶ T ἀνέμων. ἀλλήλων δγαποεφυκότα. x, τῷ δοκεῖν ἀναμεμιγμένα.. πολλὴν ἔχεσι τὴν δίαφοράν' φῶς γὰρ 1) ἄνεμοι οὐχ ἥκι- ca διεςήἥκασιν ἀλλήλων. τούτοις ἀπείκα-

σὸν τὴν ϑεότητα, καὶ μεῖζόν τι τῆς διὰ

λόγου ἀποδείξεως δχανον θεὶς, εὕροις ἂν οὗύ- ὁκατέρους ἕν κατ᾽ οὐσίαν ij ὁμοφρο- σύν, καὶ (Qy) ἕνα εἰς πατέρα καὶ υἱὸν, καϑάπερ ἘΠ τιν ὑποςάσᾳ X) προση- γορίᾳ pid "Ss : μένον.

y Πάντως ἄρα κινήσεις οι Xj TETO' εἰ τὰ πάντα πεπλήρωκεν ὁ πατὴρ, αὖϑις δὲ κἡ ὁ υἱὸς, wrolge ὑπολείπεται TÓT (D. τῇ ἀντικειμένη δυνάμει; μεϑ᾽ ἑαυτοῦ γὰρ ἔχειν T ἐγαντίον, οὐκ ἂν ἁρμόζοι Θεῷ" εἰ δ᾽ ὅπη τυϊχάνοι ij ὁ ἃ κακίας ἄρχων; μὴ xj ϑεὸς ein ἐνταυθοὶ, αὐἰδεγραπτὸς ἃ ἄρα Ὁ μερικὸς ἀποδειχθήσεται ὁ ὁ ἐεός. ᾿Αλλὰ φημὶ £f» [e πανταχἃ εἴνωι. Ὁ μὴ εἶναι ὅπε οὐκ ἐςὶ θεὸς. εἰ γ) ὁ αἣ κακίας ἄρχων soya πὸ ὧν: οὐδὲ ES αἱ 7 "Als ἀκτῖνες Jd Bop- βέρων 1; λύϑρων φερόμαδναι μολύνονται. ἀλλὰ ΣῊΝ ἀφανις καὶ τυγχάνεσι x κα- ταξηραίνεσαι τῷ καύματι" οὕτω κ) ὁ ὑεὸς nj) πῦρ καταναλίσκον * πιροσαγορεύε- ται" 6j πῦρ ἐναντίον αὐτοῦ καυϑήσεται" * ἵνα τοὶς μὲν προσφιλέσι λύχνος κ) φῶς ἧ, τοὶς ἢ ἐχθροῖς πὺρ καταναλίσκον" QAofiei γάρ φησι κύκλῳ GSU- ἐχθροὺς αὐτοῦ" * διὸ δὴ ὦ ὁ d κακίας ἄσχων βελόμδαμος δζαφεύ- ye τὰς πυρφόρες 7 θεῷ βολὰς πάντα τό- ὥον ὀχαθεῖ. * wayraxu δ᾽ εὑρίσκων ἃ θεὸν, δίεισι ὡάσης ἀνϑρωπότητος: e εὑρίσκει τινὰς τῷ πνεύματι ζέοντας , ἀποφεύγει. x T 20 αὐτῶν καύσωνα" κατάδυσιν ὃ εὑρὼν 5 τινι μὴ ἔχοντι πνεῦμα Bez Wb c Xj κεκοσμημένην, E ὀλίγον ἀναταεὶς * συναναλωθήσεται τῷ ὑωοδεδεζμένῳ: Sm

tes, ut paulo ante diximus, sola ipsorum persona atque appellatione alter ab altero distinguuntur , mutuo tamen alter in altero sunt. Sicut cum unguenti odor per aérem diffunditur, quoniam eodem in loco tum odor tum aér consistunt, specie quidem sunt confusi, re tamen vera alterum esse comperies aérem , alterum odorem. Insu- per et lux de sole, et ventorum flatus , in- gesti invicem, et in speciem mixti, mul- tam tamen habent diversitatem: nam lux et venti non parum inter se differunt. His compara deitatem ; et simul maius quid, quam sermone declarari polest cogitans, invenies ambos unum substantià volunta- tisque concordià ; et hoc unum, in patrem ac filium, sicuti iam diximus, persona et appellatione distinctum.

13. Omnino et aliam difficultatem mihi obiicies. Si omnia replet pater, itemque filius, quinam adversariae potestati relin- quitur locus? Nam secum habere adver- sarium , haud Deum decet. Si autem ubi malitiae princeps consistit , ibidem forte non est Deus, sequitur ul circumscriptus et partibilis Deus sit. Atqui ego aio, et ubique esse Deum, nullumque locum Deo carere , etiamsi princeps malitiae alicubi sit. Nam neque solis radii in lutum tabumve incidentes sordidantur , sed ea purgant po- tius calore siccantes. Sic etiam Deus nos- ler , ignis consumens dicitur. Et, ignis ante eum exardescet , ut dilectis quidem lucer- na luxque sit, inimicis autem flamma de- vorans: inflammabit enim, inquit scriptu- ra, in circuitu inimicos eius. Quamobrem et malitiae princeps vitare volens ignea Dei tela, omnia loca circumit: ubique tamen Deum comperiens , discurrit per universos homines: quos inter siquos spiritu ferven- tes nactus fuerit, horum quoque fugit ca- lorem. Comperto demum latibulo apud aliquem Dei spiritu. carentem , mundato scopis atque ornato , brevi tempore illic diversatus, una cum hospite suo peribit. Aeque enim hostis videbitur etiam hospes,

————

ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM. 15

qui Dei adversarium ad amicitiam rece- perit.

14. Satis multa ad propositum demon- strandum disseruisse videor. Verumtamen ne hoc quidem oblivioso mihi excidat , vel ad alia properanti, et violenta quasi pro- cella abrepto: nempe quomodo filius et- iam, aeque ac ceteri homines, diem extre- mam ignoraverit, quamquam in se patrem habebat, et ipse erat in patre? Verum enim- vero id quoque modestiae eius excessum ostendit. Oportebat enim Dei filium semet maximopere humilitare , quoniam reliquam vivendi humano more rationem apprime susceperat. Dum ergo dixit se nescire, hu- militatem suam audientibus patefecit. Ne tamen mendax videretur, subdidit « nisi solus pater: » ita verbo quidem negans se scire, vi tamen aenigmatis conscium se ad- firmans. Nam quam rem solus scit pater, eam filius quoque novit, qui unum cum patre est. Duo vero hinc bona humano ge- neri evenerunt, nempe et humilitatis fun- damentum, et mundanae finis ignoratio, quae ad vitae rectitudinem summopere con- fert. Utrum porro difficilior cognitu fue- rit, dies mundi extrema, an ipse Deus pa- ter? lam si filius patrem noverat , quia di- xit: ut cognoscalis me, sicut cognoscit me pater, et ego cognosco patrem ; quomodo diem illam nesciebat, cuius etiam creator ipse extitit? Nam sine ipso factum est nihil. Quae quum ita breviter a nobis demon-

strata fuerint, nemo a recta fide tenenda-

impediatur. Vos itaque Arii et Sabellii ad- seclae, qui tantopere a nobis dissidetis , cognita omni ex dictis nostris veritate , mecum in concordiam convenite, et inter utrumque laqueum incedentes, veritatis viam nanciscamini, qua gradientes, aeter- nam vitam videbitis.

2? ἐχθρὸς ὀφϑήσεται xj ὁ ὑποδεδεγμένος. Σ ἀνταίροντα τῷ ϑεῷ φίλον «0100 d B..

19^. "IxavüG οἶμαι πρὸς ἀπόδειξιν xj TOUTOIG ἐπεξιέναι: μὴ j τοῦθ᾽ ὑπολελείφθω μοι λεληϑότι, ἢ 1 τῇ πρὸς τὰ ἄλλα ὁρμῇ οἰδααλεύσαντι ἢ ton aep βιαίᾳ συνωσϑέντι φνοῆ" ws σὺν τοῖς ἅφασιν οὐδ᾽ ὁ υἱὸς οἷδε T »p&ay * , 0 ἐν ἑαυτῷ ἔχων Σ πατέρα. 5 αὐτὸς ὧν ἐν τῷ «aei 1p) ᾿Αλλὰ Y" TOUTO rice di dan ὑπερβολῆς (Q) ἔμφασιν ἔχει" ἐδει γὰ γὲ ὑπερβαλλόντως 3 T υἱὸν 7 Oe τατεινοὺῦν ἑαυτὸν. ἐπεὶ Ὁ T ἄλλην σολι- τείαν καθ᾽ ὑπερβολὴν κάλλιςα διεδέξατο" €i oy ὃ μὴ ἐγνωκέναι. τὸ μὲν CRAMIOTDC" véiy TOiG ἀκροωμένοις ἐγξ ener: ἵνα δὲ μὴ δοκῇ ψαύδὴς εἶναι. εἶπεν: εἰ μὴ ὁ πατὴρ BN μόνος. τῷ pi Myo ἀγῃνά μᾶμος εἰδὲε-

, τῇ ἢ δυνάμει T αἰνίγματος ὁμολογή- σας: εἰδότος jo μόνε LI TE οἶδεν ἃ ἄρα Ὁ ὁ υἱὸς, ἕν Ὃν αὐτὸς x; ὁ φατήρ' δύο δὴ cz τούτε κατορθώματα συμβέξηκε τὴ ἀνϑρω- τότητι. ὑσόϑεσίς τε ταφεινοφροσύνης κ) συντελείας ἄγνοια, δι᾿ ἣν ὁ βίος συϊκεκρό- τηται" τί δ᾽ ἂν εἴη δυσεσιιγνωστότερον ἡ n ἡμέρα τῆς συντελείας. ἢ αὐτὸς ὁ ϑεὸς x) πατήρ: εἰ 5 τὸν πατέρα ἔγνω εἰπὼν, ἵνα γινώσκητέ, με. xa ios γινώσκει με ὁ ma- 7», καγὼ γινώσκω τὸν πατέρα οὐκ ἂν ἔγνω τὴν ἡμέραν ἧσπερ Ὁ δημικρ- γὸς αὐτὸς γέγονε: ; χωρὶς γὰρ αὐτοῦ ἐγέ- γετο οὐδὲν. Kai τοῦτο τοὺς βραχέσι τού- τοις ἀποδεὸςγμέν- ὁ λόγί(. ὅπως ἔχφ, μὴ ἐμποδών τινι γίγνοιτο πρὸς T εὐϑείαν zígiv: ὑμεῖς οὖν οἱ κατὰ Σαβέλλιον τὲ κ) "Apaov, οἱ ἐν τηλικαύτῃ δῥαφορῷᾷ γεγονό- τες, πᾶσαν ἐπεγνωκότες Cu qj) εἰρημένων τὴν ἀλήϑειαν, σύνιτέ μοι πρὸς φιλίαν, καὶ εἰς τὸ μεταξὺ τοῖν ἀμφοῖν ἐληλυϑό- τες παγίδοιν, εὑρήσετε τὴν τῆς ἀληϑείας ὁδόν" € πορουϑέντες, ὄψεσϑε τὴν αἰώγιον

ζωήν.

* , « ὥς

(1) Confer sanctum Cyrillum in thesauro p. 222. Passim enim catholiei patres has Arianorum obie-

etiones dissolverunt.

(2) Cod. ὑπερβουλ»ν. Videbatur scribendum ὑπερβολῆς aut ὑπερβολιχήν.

* Marc. XIII. 32

* Iob. X. 15.

* Prov. XXVI. 4.

TOY ATIOY l'PHPOPIOY NYXXHX AOTrOZ

JIEPI.TOY ALLOY ILNEYMA T OX

ΚΑΤᾺ MAKEAONIANON TON IINEYMATOMAXON.

SANCTI EIUSDEM GREGORII NYSSENI

SERIO Da μοῦ SGAUNCOCTO

ADVERSUS PNEUMATOMACHOS MACEDONIANOS.

a. IT οὐδὲ ἀποκρίνα ϑι προσή- xd τοὶς ματαίοις T λόγων" τὸ γὰρ σοφὸν 7 Σολο μδῥτ(. παράγγελμα πρὸς τοῦτο ἔοικε φέρειν τὸ δγφκελουόμδμον μὴ ἀποκρί- veu, ἄφρονι X? «àó ἀφροσύνίω αὐτοῦ" * ἀλλ᾽ GF κίνδυνός 621 μὴ διὰ αἱ ἡμετέρας σιγῆς κατισχύσῃ ey ἀληϑείας τὸ ψεῦδος, ΟΣ πολλὴν ἡ σηπεδονώδης αὕτη d αἱρέσεως γάγγξαινα γομὴν X9) αἱ ἀληϑείας λαβοῦ- σα: T ὑγιαίνοντα πὶ πίςεως λόγον δζαλω- βήσηται. ἀναγκαῖον ἐφάνη μοι μὴ XD τὴν ἀφροσύνίω αὐτῶν ἀποκρίνωῶς T τὰ τοιαῦ- τὰ XD ασἱ εὐσεβείας προτεινομένων. ἀλλ᾽ ἐπὶ διορϑώσᾳ T μοχϑηρῶν ὑπολήψεωνγ" Xj 9 τὸ παροιμιῶδες παράγγελμα δοκεῖ μοι μὴ σιγὴν ἀλλὰ διόρϑωσιν T ἀφραινόν- TOY παρεγγυᾶν' ὡς δεὶν τὰς ἀποκρίσας μὴ cupi εἰν τῇ ἀφροσύνῃ T ὑπολή. ὑέων: ára- gerer δὲ END τὰς ἀγοήτους αὐτῶν x ἡπατημένας' περὶ T δογμάτων δό όξας.

β΄. τί οὖν ἐστὶν ὃ προφέρουσιν ἡμὶν: ἀσεβεῖν αἰτιῶνται GEU- περὶ T ἁγία πνεύ- puros με γαλοπρεπεῖς ἔχοντας ὑπολήψεις" x) ὅσα τοὶς T πατέρων ἑπόμδυοι δόγμα- σιν ὁμολογ ὃ μὸν περὶ 7 πγεύματος. ταῦτα πρὸς τὸ δοκοῦν ἐὀκλαμβάνοντες. ἀφορμὴν

1. F ortasse ne respondere quidem oportet stultis sermonibus. Nam sapiens Salomonis praeceptum huc spectare vide- tur iubentis: ne stulto respondeatur iuxta stultitiam eius. Sed quia periculum est, ne silentii ffostri causa, mendacium veritati praevaleat, multumque haec putrida hae- reseos gangraena incrementum capiens , sa- nam fidei doctrinam corrumpat ; necessa- rium mihi visum est, haud equidem secun- dum illorum stultitiam respondere, qui ta- lia adversus rectam religionem intendunt , sed pravarum apud eos opinionum emen- dationem curare. Namque et proverbiale praeceptum videtur mihi non ad silentium , sed ad insipientium correctionem adhor- lari; ita ut responsiones haud propositio- num stultitiae consonent , sed insanas potius et erroneas illorum circa dogmata opinio- nes evertant.

2. Quid ergo nobis obiiciunt? Impie se gerere causantur eos, qui de Spiritu sancto sublimiter sentiunt: et quaecumque nos, patrum dogmatibus adhaerentes, de Spi- ritu confitemur, haéc isti pro suo libito intelligentes , ansam inde capiunt ad dicam

S. GREGORII NYSSENI ADVERSUS MACEDONIANOS. 11

nobis irreligiositatis scribendam. Etenim nos Spiritum cum patre ac filio eo gradu ponendum profitemur, ut is nulla re dif- ferat ex iis quae religiose de divina natura cogitantur atque dicuntur; excepto quod hypostasim habere propriam sanctum Spi- ritum contemplamur; quia ex Deo est, et Christi est, ut scriptum legimus; neque item ut pater, est ingenitus; neque ut fi- lius, unigenitus, ita ut cum 115 possit con- fundi. Itaque ob aliquot peculiares pro- prietates ipse per se spectatus, in reliquis omnibus , ut dixi, aequalitatem paritatem- que servare a nobis creditur. Secus autem adversarii alienum ipsum a patris filiique naturali communione dicunt ; et propter na- turae diversitatem depressum minoremque generatim esse, potentia nimirum , gloria , dignitate, cunctisque summatim quae Deo digna dicuntur, sive vocabulis, sive men- tis conceptibus : proptereaque maiestatis non participem, atque indignum paritate honoris cum patre filioque pronunciant: tantum vero potentiae ipsi inesse, quan- tum ei satis est ad destinalas quasdam pe- culiares operationes: verumtamen creandi cerle potentia prorsus esse alienum. Quae quum praevaleat apud eos sententia, con- sequenter concludunt, nihil in se habere Spiritum sanctum eorum quae de divina natura praedicantur atque creduntur.

3. Quid ergo nos dicimus? Nihil nos novum , neque arbitratu nostro, his qui ta- lia obiiciunt respondebimus, sed divinae scripturae de sancto Spiritu testimonio con- tenti erimus, ex quo sanctum Spiritum et divinum esse et dici didicimus. Si ergo et isti in hoc consentiunt , neque divinitus in- spiratis scripturis resistunt, dicant sane ii , qui ad bellum contra nos sunt alacres, cur non potius adversus scripturam quam con- tra nos proelientur? Neque enim nos quic- quam praeter hanc adfirmamus. Porro di- vinae naturae, quam confitemur, nullam cognoscimus neque ex scripturarum magi- sterio, neque ex communibus notionibus

ἑαυτοῖς παρέχεσι καϑ'᾽ Z5 εἰς ἀσεβείας γ6αφήν" uU γὰρ σιωτετά; χϑαι τῷ παξὶ xj TO υἱῷ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁμολογούν- των. ὡς μηδεμίαν εἶ εἰναι φὐϑαλλα Πὴν ἐν ἐν μη- δενὶ T εὐσεβῶς περὶ T ϑείαν φύσιν γοαμέ- yOY TÉ xj ὀνομαζομένων: ὀκτὸς τῷ Xa" ὑπός ασιν idfec ovra Θεωρεϊ ῶζ τὸ ieu τὸ ἅγιον, ὅτι cA T Θεοῦ 621, e τῷ Xpi- ςοῦ £21, καϑὰς γέ λέασται, οὔτε x? τὸ ἀγέννητον τῷ api. οὔτε x) τὸ μονογενὲς τω υἱῷ συγαγαχεό plor ἀλλώ τισιν eEai- βέτοις ἰδιώμασιν ἐ ἐφ᾽ ἑαυτοῦ ϑεωρούμνον, ὧν τοὶς ἄλλοις πᾶσι καϑάπερ t (plo τὸ- μένον 1, ἀπαράλλακτον ἔχ εἰν ὁμολογούν- τῶν. οἱ ὑπεναντίοι φασὶν ἀποξενῶϑαι μὲν αὐτὸν πρὸς T πατέρα x T υἱὸν αἱ φυσικῆς κοινωνίας. x; διὰ τὸ αἱ φύσεως δγσλλάττον ὑποβε βηκέναι, 2 ἡλαττῶ στη τοὶς. “ὦσιν ἐν δυνάμᾳ κ᾽ δόξῃ Xj ἀξιώματι 1) τὸ σιν ἐγ: τοὶς ϑεοπρεπῶς λεγομένοις ὀνόμασι € € νοήμασι" x διὰ τοῦτο δόξης μὲν ἀμέ- τοχον; ἀνάξιον * 5 « πρὸς (ὦ πατέρα ἢ υἱὸν ὁμοτιμίας φασί: δυνάμεως δὲ τοσοῦ- τον μετέχειν ὅσον ἐπαρκεῖ αὐτῷ πρὸς ἀπο- τεταγμένας τινὰς X) μερικὰς ἐνεργείας. e δὲ δημιουργικῆς ἰσχύθ- ἔξω παντάπασι καϑεςάναι: ταὐτηςῚ ) χρατούσης παρ᾽ αὐ- Toig 4 ΠΝ θα Cx T ἀκολούϑε κα- τασκόζάζεται παρ αὐτῶν τὸ μηδὲν : ἔχειν ἐν ἑαυτῷ τὸ πνεῦμα T περὶ αὶ ϑείας φύ- σεως εὐσεβὼς λεγομένων τὲ C vospsyoy. y^ Τί οὖν ὁ nperepQ- sy. ; οὐδὲν καινὸν ἡμεῖς οὐδὲ πας "naX αὐτῶν τοῖς τὰ τοιαῦτα προκαλεμένοις ἀστοχρινούμεϑα. ἀλλὰ ἀποροησόμεϑα τὴ αἱ ϑείας 9pagns περὶ T ἁγίε πνεύματί. μξδοτυρίᾳ, δι᾿ ἧς ϑεῖον τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναί τε 1j λέ- γεῶς μεμα ϑήκα pp εἰ οὖν συντίϑενται 2 αὐτοὶ τούτῳ. X) μὴ ἀντιβαίνουσι ἕ * Oto- πνεύςοις φωναῖς. εἰπάτωσαν οἱ πρὸς ᾧ xaO ἡμὴ! πόλεμον ἕτοιμοι, τίνος ἕνεκα οὐ πρὸς Σ᾽ γραφὴν ἀλλὰ πρὸς ἡμᾶς δαμά- χονται: οὐδὲ à ὑμεῖς ἄλλο τί παρὰ τοῦ- το φαμέν" ϑείας δὲ φύσεως ὁμολογοῦντες οὐδεμίαν ὅηγινώσκομδν οὔτε Cx αὶ T γηρα- φῶν διδασκαλίας οὔτε ἐκ T κοινῶν ἐννοιῶν

[U

18 S. GREGORII NYSSENI

3

κατ᾽ αὐτὸ τοῦτο djetopáv: ὥς: ε μεμερίάϑαι πρὸς € ἑαυτὴν 2 ϑείαν τὲ Ὁ ὑπερξ ἐχᾶσαν φύ- σιν διά τινος δλιτάσεως n ὑφέσεως, παρὰ τὸ πλέον τὲ 3) ἔλαττον αὐτὴν πρὸς ἑαυτὴν δολλάττεσαν. Gen" γὰρ ἀπλῆ x; μονοειδὴς x; ἀσύνϑετος eivai memie dovau , κ) οὐδεμία πλοκὴ Xj σύνϑεσις c£ ἀνομοιὼν περὶ αὐ- τὴν ϑεωρεῖται.. σιιὰ τοῦτο ἐπειδὰν ἅπαξ Say φύσιν τῇ ψυχῇ ἐννοήσω Mp τὸ ἐν ““αντὶ ϑεοπρεπεῖ νοήματι τέλειον διὰ τοῦ ὀνόματος TOUTE Pup esos ets τὸ 90 Oéiov ἐν παντὶ τῷ γ τὸ ἀγωϑὸν λόγῳ τὸ τέλειον ἔχ 4" εἰ ἢ Ῥδείποι τινὶ xj ὑςερεῖται κατά τι αἱ τελειότητ(θ , XD τὸ ἐλλεῖσσον χωλεύσᾳ καὶ ὁ τῆς Oeórwr(Qo λόγ(δ᾽ ὡς μηκέτι ϑεῖον ἐν ὠκείνῳ τῷ μέρει ἢ εἶναι ἢ λέγεώει!: «€ γὰρ ἄν τις τῷ ἀτελεῖ 15 ἐλλείποντι καὶ τῆς ἑτέρωϑεν σπροσϑήκης προσδεομένῳ ? προσηγορίαν ταὐτξω dp- μόσειε;

ὦ: Καϑάπερ xj διὰ T T σωματικῶν ἐς ὶ Σ λόγον Tig ac ἡ yàp T πυρὸς φύσις ἐπίσης πᾶσι τοὶς συμπληροῦσιν αὐτὴν μο- ρίαν, T ϑερμαντικὴν αἴσϑησιν τοὶς ἁπτο- μένοις παρέχεται" Xj οὐ τὸ μέν τι αἱ φλο- γὺς ὑπερτεταμένην. τὸ ὦ ὑφειμένην ἔχει T ϑερμωσίωαν" ἀλλ᾽ ἕως ἂν ἢ 700 , ὅλον διό- Aou τῇ ταυτότητι αἰ ἐνεργείας ἀδιάς ατον πρὸς ἑαυτὸν Σ ἕνωσιν ἔχει" εἰ δὲ τι κατά τι μέρος κατανυχ ϑείη . οὐκέτι πῦρ XP τὸ κατεψυγ μένον ὀγομασϑήσεται. τῇ πρὸς τὸ ἐναντίον ὑπαλλαγῇ T ϑερμαντικῆς ἐνερ- γείας συμμεταποιαμένου χ) Σ ὀνόματ(θ,." ὡσαύτως πὴ T ὕδατος Xj 7 ἀέρος xj πάν- τῶν ςοιχειωδῶς ὑποβεξλημένων εἷς E^ αὐτὸς ἐφ᾽ ἑκάςε λόγο». οὐ «ἰοᾳδεχόμε- γος πλεονασμὸν ἢ ἐλάττωσιν" οὔτε γὰρ τὸ ὕδωρ μᾶλλον ἢ ἔλαττον δύναται λέγεώϑαι" ἕως γὰρ ἂν ἐπίσης ὑφρὸν ἧ. 5) ἡ προσηγο- pia T ὕδατος ἐπ᾽ αὐτοῦ ἀληϑεύεται" εἰ ὃ μεταποιηϑείη πρὸς T ἐναντίαν ποιότητα. συνηλλοιώϑη πάντως ἐπ᾿ αὐτοῦ Xj τὸ OvO pu x) * ἀέρος τὸ μαλακόν τε X) ἀνωφε- N Ν N ΕἸ αν ^ b] / » ρὲς 1 κεφὸν ἐπίσης πᾶσι τοὶς μορίοις ἐν- ϑεωρεῖται" τὸ ἢ πυκνὸν κ) ἐμβειϑὲς 10 εἰς γῆν ῥέον δγοφεύγει τὸ 1j ἀὴρ ovo. et

praedicta in re differentiam; nempe quod divina et excelsa natura secum ipsa sit di- visibilis per extensionem aliquam aut con- tractionem , et ob maiorem minoremve gra- dum a se ipsa differat. Nam quia simplex et uniformis atque incomposita creditur, nullusque cinnus aut dissimilium compo- sitio in ea cernitur, propterea postquam divinam naturam semel animo cogitaveri- mus, cuiuslibet Deo digni conceptus per- fectionem hac Dei appellatione complecti- mur. Nam deitas universae rei bonae notio- nem perfectissime continet. Quod si partim forte deficeret , aut parum quid perfectionis desideraret, ob hunc ipsum defectum ratio deitatis claudicaret ; ita ut hac in parte dei- tas neque esset neque diceretur. Quomodo enim quispiam rei imperfectae et mutilae, et alieno additamento indigenti , talem tan- tamque appellationem accommodaret ὃ ^. Profecto corporalibus etiam exem- plis sermonem hunc confirmare licet. Nam- que ignis natura cunctis eiusdem conditio- nis rebus calidum sensum, si modo ab his langatur «aeque communicat: neque alia quidem res vehementem flammam expe- ritur , alia vero remissiorem sentit calorem : sed quamdiu ignis est , totus universim pro- pter efficaciae paritatem firmiter sibi con- stat. Quod si aliquantum aliqua in parte frigescat, iam non vocabitur ignis id quod friguit, mutato, cum calidae efficaciae in contrarium hypallage, etiam rei nomine. Similiter et de aqua , aére, cunctisque ele- mentis singillatim dicendum est, quin in- crementum ullum aut deminutio admitta- tur. Non enim in aquae natura plus vel minus dici potest: nam quamdiu aeque hu- mor est, aquae quoque appellatio in eo vera est: sin in contrariam qualitatem ver- tatur, nomen simul eius prorsus mutabi- tur. Item aéris mollities et in altum elatio ac levitas, aeque in cunctis illius partibus cernitur: contra vero densitas el gravitas et in tellurem devexitas, ab aéris appel- latione abhorrent. Sic divina quoque na-

ADVERSUS MACEDONIANOS. 19

tura, quamdiu constanter ac religiose no- tionis conceptusque sui perfectionem tue- tur, verum obtinet nomen iusta bonitatis suae perfectionem: sin forte aliquid detra- hatur eorum, quae ad perfectionem ipsius pertinent , iam falsa erit, quod ad eam par- tem, appellatio deitatis , neque subiecto suo congruet. Aeque enim, vel magis etiam, impossibile est Deum nominare id quod perfectionis notio non comitetur , quam arido corpori aquae appellationem attri- buere ; et ignem dicere, id cuius frigescat qualitas; et aérem denique vocitare rem duram ac resistentem.

9. Si ergo vere et non nomine tenus Spiritus sanctus a scriptura patribusque nostris Deus nuncupatur, quid iam dicere habent ii qui honori Spiritüs adversantur ? Nam si Deus est, prorsus et bonus est et potens et sapiens , itemque gloriosus ac sem- piternus est, et quicquid huiusmodi titu- lorum mentem nostram ad magnificentiam extollit. Porro haec nequaquam ex parti- cipatione quadam eum habere, simplicitas eiusdem contestatur ; ne forte aliud. quid- dam existimetur eius natura, aliud vero ei accidere ob praedictarum qualitatum prae- sentiam. Est enim id proprium earum re- rum, quae compositam naturam sortitae sunt. Simplicem autem esse sanctum Spi- ritum, uno cuncti ore, nemine contradi- cente, fatentur. Si ergo simplex est natu- rae eius ratio, non habet adquisitam bo- nitatem, sed ipse qualis quantusque est, bonitas est , sapientia , potentia, sanctitas, iustitia, sempiternitas , incorruptibilitas , excelsa omnia et supereminentia nomina possidens. Talem ergo tantumque, qua mente confingunt non esse gloriosum ii qui diram blasphemantium in Spiritum dam- nationem non perhorrescunt? Manifeste enim hoc adfirmant, non esse hunc exi- stimandum gloria dignum. Sed nescio cer- te, qua ratione hi freti utile non iudicent, eum qui suapte natura gloriosus est, pro merito suo confiteri.

el WO / / el M "n m οὕτως 15 n θεία φύσις. ἐως μὲν ἂν ὁιὰ 7ray- -- ὯΝ τὰς SEN 1 ν ΄ 7 τὸς T περὶ αὐτὴν εὐσεβὼς ϑεωρεμένε γοή- Ων 7 »X 3 Ὁ μωτος τὸ τέλειον ἔχῃ, ἐπαληθεύει v προση-

, ^M yoeiav ΤΉ auae τί συντεινόντων εἰς T αὶ τελειό-

qu ca / EM ut T ἀγαϑοῦ τελειότητι" εἰ Ἢ 07 O- Q

τῆτος λόγον, ψεύσεται κατ᾽ κεῖνο τὸ μέ- M Ὁ / M ^ E E p(Q. τὸ v ϑεότητος ὄνομα. 3, οὐκ ἐφαρ- μόσει τῷ ὑποκειμένῳ" ἶσον γὰρ. ἢ Xj μᾶλ- λον ἐςὶ τὸ ἀδύνατον. ξηρῷ σώματι τὴν T ὕδατος ἐ ἐπωνυμίαν ἁρμόσαι" Ὁ πῦρ προσ- ἀγορεῦσα zi τὸ κατεψυγμένον ἐν τῇ ποιό- τῆτι" Xj τὸ σεῤῥὸν ijj ἀντίτυπον ἄξρα εἰπεῖν" É Ὁ εἴον ὀνομάσαι, ὦ μὴ συνυπακούεται ἡ αὶ τὑειότητίο ἢ ἐγγοίω.

ε΄. Εἰ οὖν dAn9 e καὶ οὐ μέχρις ὀνό- ματίο» ϑεῖον τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπὸ d ραφῆς 5) ὑπὸ qj) «-“ατέρων "uU προση- γόφοῦται, τίς ἔτι λόγθ- ἐστὶ τοὶς dYyTi- στατοῦσι τῇ δόξῃ T πνεύματῷ.: εἰ γὰρ Θεῖον, καὶ ἀγαϑὸν πάντως καὶ δυνατὸν καὶ σοφὸν ἐγδοξζόν τε καὶ ἀΐδιον. x) πάν- τῶ ὅσω τοῦ τοιούτου γένους ἐστὶν ᾿ὀνόμα- τὰ πρὸς τὸ μεγαλοπρεπὲς τὰς ὑπολ ἥνψεις np i ἐπαίροντα" ταῦτα οὐκ Cx μετεσίας ἔχειν ἡ ἁπλότης TOU ὑποκειμένου Jub τύρεται.. ὡς ἄλλο μέν τι τὴ ἑαυτοῦ φύσει ὑπονοεῖν εἶναι. ἕτερον 0: τι eeu τῇ “παρουσίᾳ T) εἰρημένων". δια γὰρ ταῦτα sp σύνϑετον εἰληχότων T φύσιν" ἀπλοῦν dii τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον “ἀρὰ “πἄντων ἐπίσης συνωμολόγηται. καὶ ὁ ἀντιλέγων οὐκ ἐστί. Ei οὖν ἁπλοῦς ὁ αὶ φύσεως αὐ- τοῦ Aóy(Q., οὐκ ἐπίκτητον ἔχει τὸ ἀγα- 9ày, ἀλλ᾽ αὐτὸ ὅ τί ποτέ ἐστι. ἀγαϑό- τῆς ἐστὶ, σοφία. δύναμις. ἁγιασμὸς. δι- tq eei 9 ἀϊδιότης, ἀφθαρσία, πάντα τὰ ὑψηλὰ οὖν τοιοῦτο, Cm ποίας διρνοίας ἄδοξον εἶναι κατασμευάζουσιν oi μὴ φοβούδροι τὸ χαλεπὸν d κατὰ 7 πνεύματί» βλα- σφημίας κατάκειμα: σαφῶς γὰρ τοῦτο προτε ἰνουσι » τὸ μὴ δεῖν αὐτὸ σδιοξαστ Óy εἶναι πιστεύειν" οὐκ οἶδω TO τῇ φύσει ἐγ- Oo£ov , τίνι λογισμῷ μὴ ὁμολογεῖν ὃ E21, λυσιτελὲς εἶναι xpiyoys ες.

qj ὀνομάτων x ὑπεραίροντα: τὸ

* al. πρώτην φλόγα.

* al. ἐργαάζη-

ται.

20 s.

7 Eb. 31 M 3 ^ 5» , 3 3 ς΄. Οὐδὲ γὰρ ὠκεῖνο αὐτάρκες εἰς ἀπο- λογίαν αὐτῶν, ὅτι GT X? T τάξιν Ῥίτην τὰ ; x Ὑ í ὑπὸ κυρίου τοῖς μαϑηταὶς φήδαδέδοται, διὰ τοῦτο 4 ϑεοπρεποῦς ἐννοίας ἀπηλλο- AT. PARAR 5. Φ c S glorai- ἐς (1) ἐφ᾽ ὧν γὰρ n κ τὸ ἀγα-

θὸν ἐνέργειω οὐδεμίαν ἐλάττωσιν ἢ ἰϑδαλ-

λαγὴν ἔχει. “πῶς ὅξιν εὔλογον, alu) x T 3 AY 3 / , 3 c dee uov τάξιν, ἐλαττώσεως τινί». Wl τῆς ι / Le » B : - 3 χ φύσιν αὐ δαλλαγῆς oieSe σημεῖον εἷ- y - » S dE. χ , γαι: tpauep ἂν εἴ τις ἐν gio. λαμπάσι διῃ- pnpévny βλέπων Y φλόγα * , αἰτίαν δὲ 4 cu M ς / ΠΥ A / gis φωτὸς ὑπσοϑώμεϑα εἶναι T. πρώτην φλόγα cz διμαδόσεως da T μέσε (2) τὸ ἄκρον ἐξάμψασαν' ἔστειτα κατασκούάζοι πλεονάζειν ἐν τῇ πρώτῃ φλογὶ ἃ ϑέερμα- σίων" τῇ " ἢ ἐφεξῆς ὑποβεξηκέναι xj πρὸς τὸ ἔλαττον ἔγειν T φροαλλαγήγ' T 5 £i ^ M A . τὴν μηδὲ πῦρ ἔτι λέγεϑωι (3), κἂν c sa. πλησίως xain x φαίνῃ £j πάντα τὰ * πυ- S / * XS. / S ρὸς κατεργάζηται" y» εἰ ἢ κωλύει οὐδὲν - 5 x b 3 πῦρ εἰναι T Cim λαμπάδα, κἂν ἐκ προ- λαβούσης ἀναλάμψῃ φλογὸς, τίς ἡ σοφία T διὰ ταῦτα T Y die πγεύματί(θ» ἀξίαν ἀϑετεῖν ἀσεβῶς νομιζόντων, ἐπειδήπερ JO ΄ Ν «Ν 3 , πατέρα x, υἱὸν ἠειϑμήϑη παρὰ d ϑείας φωνῆς ; εἰ μὲν γὰρ λείπει τί T ϑεοπρεπῶν γοημάτων ἐν ois δηιϑεωρεμένοις τῇ φύσει - / ^ EV : “ πνεύματί». καλῶς αὐτῷ προσρϑοτυ-

GREGORII NYSSENI

6. Neque enim illorum defensioni suf- ficit, quod quia ipsum tertio loco Domi- nus discipulis revelaverit, idcirco a divinae dignitatis notione alienus videatur. Etenim in quibus bonitatis operatio nullam demi- nutionem aut diversitatem habet , quomodo consentaneum ralioni fuerit existimare nu- meri ordinem esse indicium minorationis alicuius vel differentiae? Veluti si quis tri- bus in lampadibus subdivisam flammam cernens (supponamus autem, tertii lumi- nis causam esse primam flammam, quae per mediam influens, accendat extremam) postmodum existimaret prima in flamma abundare calorem, in secunda vero decre- scere, atque in minorem commutari: de- nique tertiam ne ignem quidem iam esse appellandam, etiamsi aeque ardeat, luceat , et cuncta ignis officia praestet. Iam si nihil impedit, quominus ignis sit tertia lampas, etiamsi ex praecedente incenditur flamma, quaenam sapientia est illorum, qui ideo sancti Spiritus dignitatem impie delendam existimant, quia is post patrem et filium a divino oraculo numeratus fuit? Sane si- qua deest dignarum Deo rerum in natu- ralibus Spiritüs attributis, recte eius maie- statem negarent: sin potius magna undi-

(1) Non semel mihi contigit ut repertorum in codicibus operum, quae deperdita eatenus fuerant,

confirmationem deprehenderem in libris auctorum editis, qui ea olim manu scripta legerant, et pro re nata citaverant. Itaque et nune nactus in vaticano codice hune Nysseni contra Macedonianos sermonem, forte postea fortuna cognovi quater saltem in impressis ab Allatio neotericorum Graecorum libellis appellatum, cum eiusdem sermonis particula, quae quum sit eadem apud omnes, perspicuum est posteriores auctores a prioribus exseripsisse, ut byzantini factitare passim solent. Primus ergo, qui hune Nysseni locum, a no- bis virgulis cireumscriptum, protulit, Nicephorus Blemmides est, "XIII: saeculi homo in secunda de pro- cessione Spiritus saneti oratione, apud Allatium in Graecia orthodoxa T. 1. p. 96. Ὃ τῶν Νυσσαέων περὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος διαλαμβάνων, χαὶ κατὰ δακεδονίου φερόμενος, οὕτω διατυποὶ τὴν τοῦ υἱοῦ γξυνησιν, χαὶ τὴν τοῦ πνεύματος TQ0000Y' — ἐφ᾽ ὧν ἡ κατὼ τὸ ἀγαϑὸν ἐνέργεια ete. usque ad καὶ παντα τὰ τοῦ πυρὸς ἐργάζηται. Secundus Ioh. Veceus in epigraphe I. de Spiritu sancto, cod. vat. 606. p. 245, et apud Allat. Graec. orth. T. II. p. 537. “Ὁ Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῶ περὶ ToU ἁγίου πνεύματος xaTa Νιαχεδονιανῶν λόγω ete. Tertius Geor- gius trapezuntius de eodem argumento in Graec. orth. T. I. p. 930. Ὁ Νύσσης ἐν τῷ κατὰ Νίακχεδονιανῶν λογῳ ete. Quartus denique ipse Leo Allatius in enchiridio suo de Spiritus S. proe. p. 103, qui praecedentia testimonia sine dubio exscripsit, non autem ex ipso Nysseni ex sermone hausit; alioqui vir eruditissimus notitiam nobis et inediti operis et codicis vaticani non invidisset; qui certe codex vel eius oculos fugit, vel sua mole non modica rem oceultavit, vel nondum fortasse, vivente Allatio, in pontificiam bibliothe- cam fuerat illatus. Eadem fere de alio Nysseni fragmento postea narraturus sum.

(2) En processionem a patre per filium; cuius causa hanc auctoritatem Nysseni auctores praedieti recitant. Sane nihil evidentius hoc exemplo trium lucernarum est pro dogmate de processione ab utroque.

(3) Hine Ariani apud Luculentium a nobis editum dieunt patrem maiorem, filium minorem, Spi- ritum sanctum perminorem.

ADVERSUS MACEDONIANOS. 9

que apparet saneti Spiritus dignitas, cur cavillantur de maiestatis confessione? Per- inde est ac si quis, postquam aliquem esse hominem adfirmasset, minime tutum fore iudicaret fateri simul hunc esse rationalem alque mortalem, et quicquid aliud homi- nis proprium dicitur; atque ita quod iam concesserat, denuo subverteret. Nam nisi rationalis est, ne homo quidem prorsus est. Quod si hominem esse conceditur , cur de illa re dubitatur, quae homini inhae- rens esse intelligitur? Sic ergo si vere de * Spiritu loquitur, qui Deum hunc dicit, ne ille quidem mentitur, qui hunc gloriosum, bonum, potentemque esse definit. Nam deitatis notionem cuncta haec cogitata co- mitantur: ita ut alterutrum e duobus sit necessarium , vel Deum non dicere, vel nullam Deo dignarum notionum subtra- here. Propterea oportet utramque rem si- mul complecti , nempe et divinam naturam cum congruo de ea iudicio, et orthodoxas circa divinam atque omnia excedentem na- turam notiones.

1. Quia igitur dictum est , et recte qui- dem, divina Spiritum pollere natura , quae- libet autem magnifica notio cum huius- modi appellatione , prout diximus, elucet ; qui hanc ei concedit virtutem , confitetur et reliqua, nempe et gloriosum esse et po- tentem, et quidvis aliud melioris rei signi- ficatum habet. Neque enim possibile est non confiteri haec de Spiritu, propter con- tradictionem illorum quae his opponuntur vocabulorum. Nam qui gloriosum esse non concedel, inglorium adfirmabit; qui po- tentiam ei negaverit, contrarium annuet. Idem fiet de honore ac bonitate; ac nisi maiora quis admittat , contraria omnino fa- tebitur. Quod si hoc horrendum est, et supra omnem absurditatem atque blasphe- miam, constat aequum esse ut gloriosio- ribus titulis atque conceptibus circa Spi- ritum sanctum orthodoxi utantur; dicant- que id quod nos inculcavimus , eum esse honorabilem, potentem, gloriosum , bo-

ροῦσι rà ἄδοξον" εἰ ἢ διὰ πάντων τὸ με- γαλεῖον «T dyls πνεύματος ἀξίας κατα- νοεῖται. τί ᾿μικρολο[οῦσι περὶ T ὁμολογίαν ΩΝ δόξης: ὥσπερ ἂν εἴ τις ἄνϑρωπόν τινα λέγων εἶναι: μηκέτι ἀσφαλὲς ἡγοῖτο guy- ομολογεῖν ἐπὶ τούτε TO λογικὸν ἢ ϑγητὸν ἢ εἴ τι ἄλλο περὶ ἃ ? ἄνθρωπον λέγεται, xj διὰ τοῦτο ἀνατρέποι πάλιν ὃ ἔδωκεν" εἰ γὰρ οὐ λογικὸς, οὐδὲ ἄνϑρωπρ." εἰ τ τοῦτο δέδοται. πῶς τὸ συνημμένον MO T ἀνϑρώπε γοούμϑυον ἀμφιβάλλεται; οὕτω τοίνυν εἰ ἀληϑεύει περὶ Ὁ πνεύματί(. ὁ ϑεῖον λέγων, οὐδὲ ὁ τίμιόν τε X; ἔνδοξον ἀγαϑόν τε X; δυνατὸν εἶναι τοῦτο διορι- ζόρϑυΘ.: ψεύδεται: τῇ γὰρ v ϑειότητος ἐννοίῳ πάντα τὰ τοιαῦτα γοήματα συνεισ- ἔρχεται" ὥςε ἀναγκαῖον εἶναι δὴν δύο τὸ ἕτερον, ἢ μὴ ἢ ϑεῖον λέγειν. ἢ μηδὲν qj ϑεοπρεπῶν γοημάτων ὑποασᾷν d ϑειότη- τος" διὰ τοῦτο δεῖ πάντως μετ᾽ ἀλλήλων τὰ δύο καταλαμβάνεῶαι. xj T ϑεῖαν φύ- σιν M) σἱ προσφυοῦς ὑπολήψεως. X) τὰς εὐσεβεῖς ἐνγοίας περὶ T "Delay τὲ Xj ὑπερέ- χἕσαν φύσιν.

. Ἐσεὶ οὖν εἴρηται τῆς ϑείας φύ- σεως εἶνωι τὸ πνεῦμα. Ὁ καλῶς εἴρηται; πᾶσα δὲ μεγαλοπρεπὴς ἔγγοια τῷ ὀνόμα- τι τούτῳ καϑὼς εἴρηται συνεμφαίνεται, ὁ κεῖνο δοὺς τῇ δυνάμφ. συνωμολόγησε τὰ λιτόμδμα. τὸ καὶ ἔνδοξον εἶναι x) δυνα- τὸν καὶ εἴ τι πρὸς τὸ κρεῖττον Φέρᾳ «bó σημασίαν" οὐδὲ γὰρ φύσιν *xd μὴ ὁμολο- γε, γι ταῦτα περὶ τοῦ evectus διὰ τὸ ἀπεμφαῖνον T ἀντιδῥαςελλομένων τοὶς τοιούτοις ὀνόμασιν" ὁ γὰρ ἔνδοξον μὴ δι- δοὺς, ἄδοξον δώσφ" x; ὁ τὸ δυνατὸν ἀϑε- τῶν ἐπ᾽ αὐτοῦ, τῷ ἐναντίῳ συνϑήσεται" ὡσαύτως Ὁ περὶ τοῦ τιμία d dyya-9 oU 1j τὰ πρὸς τὰ κρείττονα εἰ μὴ φἰϑασιέχοι- TO, τὰ ἐναντία πάντως ὁμολογήσφ' εἰ ἢ φεικτὸν τοῦτο, 1) πάσης ἀτοπίας Ὁ βλα- σφημίας ἐπέκεινα, δῆλον ὅτι τοὶς εὐσημο- τέροις ὀνόμασι. τὲ xj νοήμασι περὶ Ὁ ἁγίε πνεύματί. οἱ εὐσεβοῦντες συνθήσονται, X; ἐροῦσιν εἶναι ταῦτα ἃ δὴ πολλάκις εἰ-

ρήκα μάν, τίμιον, δυνατὸν, ἔνδοξον, ἀγα-

τῷ

ϑὸν, καὶ εἴ τι ἄλλο “ἦ) πρὸς εὐσέβειαν συντεινόντων λέγεται. Ταῦτα δὲ οὐκ ἀτε- λῶς προσεῖνωι τῷ πνεύματι. οὐδὲ «ϑεω- δισμένίεν ἔχοντα τοῦ καλοῦ T ποσότητα, ἀλλ᾽ ἐπὶ τὸ ἄπειρον ταὶς κλήσεσι συμ- βαίνοντα: οὐ γὰρ μέρει τινὸς τίμιον » εἶτα ἄλλο τί νοεῖται παρὰ τὸ τίμιον. ἀλλ᾽ ἀεὶ τοιοῦτον" καὶ εἰ κατόσιν qj) αἰώνων λο- γίζοιο. Ὁ εἰ epis τὸ ἐφεξῆς ἀποβλέπῃς, ἐμ οὐδενὶ τὸ λεῖσσον εἰς τιμὴν ἢ σ᾽όξαν i δύναμιν cEdopücac, ὡς ἢ κατὰ προσϑή- κίω αὐξεῶαι. f ἐλαττουῶς δι᾿ ὑφαιρέσεως- οὐκοῦν εἰ ὅλον δι᾽ ὅλου τέλειον. ἐν οὐδενὶ ὃς ἐχέται T ἐλάττωσιν: καϑ᾽ ὃ ἃ ἂν paa; περὶ τί τοιαύτἁν ὑπόνοιαν ἢ τελεῖ ἰότης» κατ᾽ ὀκεῖνο σἱ᾽ώσφ χώραν ταὶς ἀτιμοτέ- pzig qj ὑπολήψεων' τὸ γὰρ μὴ τελείως τίμιον. μέρᾳ τινὶ * ἐναντία μετέχειν ὕπο- νοεῖται" εἰ δὲ τοῦτο £j μέγοις ὠνοίας Aa- βεῖν. τῆς ἐσχάτης οἰδαπληξίας ἐςὶ. xa- λῶς ἔχφ πάντως ἀόειστον αὐτῷ καὶ ἀπε- ρίγραπτον καὶ κατ᾽ οὐδὲν μέρος ἡλαττω- μένην προσμαρτυρεῖν v ἐν role ἀγαϑοὶς τελειότητα.

η΄. Εἰ δὴ τοιοῦτον ἐςὶν, ἐφεξῆς ὁ λό- γος καὶ περὶ τοῦ υἱοῦ τὸ ἴσον ὀγασκεψά- σϑω, καὶ περὶ τοῦ va Cos ὡσαύτως: ἀρ᾽ οὐχὶ τὸ τέλειον ὁμολογεὶ τῆς τιμῆς καὶ ἐπὶ τούτου καὶ (m ὀκείνε:; πάντας οἶμαι ςὅσ: γοῦν ἔχοντας τοὴς εἰρημένοις συνϑή- σεῶχε!" €i οὖν τελεία TOU πατρὸς ἡ τιμὴ, τελεία à καὶ τοῦ υἱοῦ, post rogi dié xal τῷ ἁγίῳ φοινεύμωτι τὴς τιμῆς τὸ τέλξιον , διὰ τ γομοϑετοῦσιν ἡ ἡμὶν οἱ και- γοὶ δογματισταὶ μὴ δεῖν ὁμολογεῖν ἔω αὐτοῦ πρὸς πατέρα X, υἱὸν τὸ ὁμότιμον: ἡμεῖς “μὲν γὸ τοὶς φξητασμένοις ἑπόμδροι, τὸ μηδεμιᾶς προσθήκης εἰς Tele iy προσ- ὃς ἐόμδμον, ἀτιμότερον ἑτέρε τινὸς οὔτε λέ- yay οὔτε voeiy δυνάμεϑα" οὗ γὸ τὸ πλεο- νάζον οὐκ ὁξούρίσκᾳ ὁ ὁ λόγος διὰ τὸ dv$- λιπές τε καὶ τέλριον. ὧν τίνι καταλήνεται αὐτοῦ T ἐλάττωσιν οὐχ ὁρῶ" οἱ δὲ ἀπα- γορεύοντες τὸ ὁμότιμον » δοϊματίζεσι zráy- τως τὸ ἀτιμότερον" καὶ e| ἀσἼας X) ὡσαύ- τως κατὰ τω αὐτὴν ἀκολουϑίαν διὰ τῆς

ZA S. GREGORII NYSSENI

num, et quicquid aliud ad rectum cultum spectare videtur. Haec autem haud imper- fecta Spiritui insunt, neque definitam ha- bent excellentiae quantitatem, sed in im- mensum appellationes suas extendunt. Non enim aliquatenus honorabilis Spiritus est, et deinde aliud quid in eo citra honora- tionem sequitur , sed semper huiusmodi est. Et si saecula retro repules, et si futura prospicias , nullatenus eum desiderasse ho- norem aut gloriam aut potestatem compe- ries, ita ut vel additamento augeri , vel subtractione minui potuerit. Ergo si qua- queversus perfectus est, nulla in re mino- rari potest. Etenim in quo circa hanc sui notionem minorabitur, illic ansam praebe- bit indigniori de se opinioni. Nam quod perfecte non est honorabile, rem contra- riam aliquantum participare videbitur. Quod si hoc vel in mentem tantum admit- tere, summae insaniae est, bene est ut om- nino confiteamur infinitam esse in Spiritu et incireumscriptam, ac nullatenus muti- lam bonorum omnium perfectionem.

8. Quod si talis est Spiritus, deinceps de filio quoque pari ratione, itemque de patre, dispiciamus. Nonne perfectum tum huius tum etiam illius honorem esse fate- mur? Omnes existimo , qui mente sunt prae- diti, dicto huic adsensuros. Si ergo per- fectus est patris honor, perfectus item filii, et sancto quoque Spiritui perfectus honor confessione nostra tribuitur; cur hi neo- terici dogmatistae nobis praecipiunt, non oportere parem illi honorem decernere ac patri et filio? Nos certe disquisitioni nos- trae consentanei, id quod nullo addita- mento ad perfectionem indigeat , minus ho- norabile quam quodvis alterum, neque di- cere possumus neque cogitare. Cuius enim excessum ratiocinium nostrum non inve- nit, quamquam nihi! ei perfectionis deest , quanam in re minutionem eius comperiet , non video. Qui autem honoris paritatem negant, ii prorsus minorem honoris gra- dum decernunt. Similiter consequenter-

ADVERSUS

que, deminuta ex comparatione cum re- liquis persona Spiritus, cuncias de eo re- ligiosas sententias in contrarium vertent ; et neque bonitatis , neque potentiae, neque alius cuiusvis, quod pie de eodem dicitur, attributi perfectionem confitebuntur. Quod si manifestam impietatem vitantes, id quod generatim bonum esse reputatur , perfe- ctum fatentur ; dicant hi sapientes quomodo haberi possit perfecti perfectum, vel perfe- clius, vel magis sempiternum. Nam quam- diu perfectionis definitio in rem quampiam cadit , ibi neque plus neque minus in per- fectionis notione ratio admittit.

9. Si ergo per omnia perfectum esse Spiritum sanctum concedunt , simulque in confesso est, orthodoxum esse credere pa- iris quoque ac filii in omni re bona perfe- clionern ; cur nam consentaneum rationi iu- dicent Spiritum perimere , iam demonstra- runt. Nam perimere pari honore fruentem, perinde est atque opinari eum perfectionis non participem. Genus autem honoris di- vinae naturae tribuendi quodnam esse opi- nantur, quo carere Spiritum sanctum vo- lunt? Utrum hunc ipsum honorem, quem invicem homines largiuntur sermone blan- dientes et corporis gestu, obsequium co- mitatu praebentes, et quotquot alia per vanam vitae consuetudinem honoris officia frequentantur? quae quidem omnia spon- laneo fungentium motu fiunt ; quaeque si omittere velint, nullus ex propria na- tura homo causam habet, ut sit prae ce- teris honorabilis, qui similiter omnes eo- dem naturae modulo comprehenduntur. Res est explorata, nullique dubitationi ob- noxia. Nam qui hodie propter magistra- tum quem gerit honorabilior ceteris vide- tur, eum postea comperiemus in illorum numero qui obsequium exhibent, dignitate in alium translata. Num hoc igitur hono- ris genus in divina quoque natura esse pu- tant, ita ut volentibus nobis honorem ex- hibere, vel ab honorando cessantibus, pro arbitratu nostro cesset divinus honor? Non-

MACEDONIANOS. 93

-

XP) Y σύγκϑισιν ἐλαττώσεως, ἐπὶ τὸ ἐναν- τίον τὰς εὐσεβεῖς ὑπολήνεις περὶ 7 πνεύ- prO ο΄ αξένεσι, μὴ ἐν ἀγωθότητι. μηδὲ ἐν δυνάμᾳ. μὴ ἐν ἄλλῳ τινὶ T εὐ- σεβῶς περὶ αὐτοῦ λεγομένων συμμαρτυ- ροῦντες τὸ τέλειον. Ei 3 τὸ πρόδηλον τῆς

ἀσεξείας ὀκκλίνοντες, τὸ ἐν παντὶ τῷ XT) τὸ ἀγαϑὸν λέγ ομένῳ νοήματι τέλειον ὁμο- λογοῦσιν. εἰπάτωσαν οἱ σοφοὶ «s Tels τέλειον ἢ T ειότερόν 623 ἢ diOworepov: [ἔ]ως γὰρ ἂν ó 4 τϑειότητί(ο» ἐφαρμόζηται λό- 305 οὔτε τὸ πλέον οὔτε τὸ poc ὧν τῇ T τελεῖ: ἐγνοίῳ ὁ λόγί(ο» (δὲ * φἰβαδέ- χεται.

9'. Εἰ οὖν διὰ πάντων τέλειον τὸ πνεῦ- μα τὸ ἅγιον εἶναι συντίϑενται. ὡμολόγη- τῶι ᾿ πρὺς τούτοις εὐσεβὲ ἐς εἶναι x) T πα- £5 3X T υἱοῦ τὸ ἐν παντὶ ἀγαϑῷ: τέλειον; τίς D λόγος xo ὃν εὔλογον κρίνεσι φονεῦ- μα ἀναιρεῖν. δεδώκασι" * τὸ γὰρ ἀγαιρεῖν τὸ ὁμότιμον» ἀφόδειξις ἐςὶ μὴ νομίζειν μετέχειν αἱ τελειότητίθ»-: αὐτὸ 5 τοῦτο T τιμὴν ἐπὶ αἱ θείας φύσεως τί core ἄρα νο- μίζεσιν. ἧς ἄμοιρον εἶναι τὸ πνεῦμα βού- λονται: πότερον ταύτην φασὶν ἣν καὶ dy- ϑρώσοι ἀνθρώποις χαρίζονται λόγῳ τε το ρωτῶ Ὁ σχήματι. τὸ ὑπήκοον ἐγ- δεικνύ poi 1 d T πρόοδον. κ) ὅσω τοιαῦτα τῇ ματαίᾳ T βίου συνηϑείᾳ τῷ d τιμῆς γίνεται λόγῳ: ἅπερ “πάντα τῇ προαιρέσει T ταῦτα ἐξγαζομέ νων συγές κεν. ὧν xal ὑπόθεσιν μὴ προελομέγων, οὐδεμίαν coc φύ- σεως ἀφορμὴν €yd T ἀνϑρώπων οὐδεὶς εἰς τὸ εἶναι Dd Aoraiy τιμιῶτε (pO πάντων ὁμοίως XP τὰ αὐτὰ μέρα o φύσεως γνω- Εαζομένων" σαφὴς ἢ Ó APyQ it οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν € ἔχων" T γὰρ σήμερον dj 7 ἀρχὴν, ἧς πϑοξ ςῆκε. τίμιον τοὶς πολλοῖς εἶναι δοκοῦντα, εὑρήσο υδυ ἐφεζῆς ἕνα T τιμώντων ij αὐτὸν γινόμδμον. Ey ἀρχῆς εἰς ἕτερον μετενεχϑείσης" ἀφ οὖν τοιοῦτον τί τῆς τιμῆς sg. E ἐπὶ πὲ ϑείας φύσεως ἄινοοῦσιν. Ὡς: βουλομένων μὲν JE τὸ τίμιον ἔχειν» πραυσαμένων δὲ τοῦ τιμᾷν, τὴ ἡμετέρᾳ προαιρέσει συγκαταλήγειν T Say τιμήν; ἢ κατωγέλαστόν Go1 X; ἀσε-

* Sic lortasse in cod.

* ita videtur in cod,

* Is. XL. I5. * Ps. XVIIL. I. * Ps, VIL 9.

φῇ 8.

βὲς ἅμα τὰ τοιαῦτα γοεῖν" οὐ γὰρ du ἡμᾶς τὸ ϑεῖον ἑαυτοῦ τιμιώτερον γίνεται» ἀλλ᾽ ἀεὶ ὡσαύτως ἔχει". οὔτε πρὸς τὸ χεὶ- gov οὔτε φρὸς τὸ κρεῖττον μεταβῆναι. δυγά- ῥδρον' τὸ μὲν γὰρ οὐ δέχεται. τὸ ἢ οὐκ ἔχει.

ι΄. Τίνι τοίνυν góz e τιμήσεις τὸ θεῖον ; πῶς ὑψώσεις τὸ ὕψιστον; ΄΄ ὥς σὶ οξάσεις τὸ ὑπὸρ πᾶσαν δόξαν: πῶς ἐπαινέσεις τὸ ἀκατάληπτον; εἰ wüyrt τὰ ἔϑνη ὡς ςα- γὼν ἀπὸ κάδε, καϑώς φησιν Ἡσαΐας * ἐὰν πᾶσα n vp ἀνθρώπων ζωὴ συναρ- μοσϑεῖσα ὁμόφωνον ἀναπέμνῃ τὴν δόξαν, τίς ἔσται προσϑήκη τῷ κατὰ τίω φύσιν ἐνδόξῳ τῆς σταγόνί» ἡ χάεις: οἱ οὐρα- γοὶ διηγοῦνται πίω δόξαν τοῦ ϑεοῦ *, L μικροὶ κήρυκες τῆς ἀξίας νομίζονται: ὅτι fen» ἡ μεγαλοσρέωεια αὐτῷ * , οὐ μὲ: ae! 7 οὐρανῶν ἀλλ᾽ ὑπεράγω D» οὐρα- γῶν. τὴν μικρῷ μέρει τῆς ϑεότητί(θ.» τὴ ασιϑαμῇ ξοπικῶς ὀνομαζομένῃ etel μένων" καὶ üyOpow (go τὸ ἐσσίκηρον τοῦ- το καὶ ὠκύμορον ζῷον. καλῶς τῷ χόρτῳ προσεικασμέν(). Bleue ὧν καὶ αὔειον οὐκ ἐσόνδυ(.. ἀξίως dn τὴν ϑείαν φύσιν aeris done ; ὅμοιον ὥασερ ἂν εἴ τις ὠξάψας λεπτὴν ἵνα ἀπὸ ςιππύου, προσ- ϑήκην τινὰ ταῖς τοῦ ἡλίου μαρμωρυγ αἷς σ᾽ ιὰ τοῦ cuoi. ὑπολαμβάνοι χα- eite dui τί λέγων εἶσσέ μοι τιμήσεις, ἐάν περ ὅλως τιμῆσαι ϑελήσεις τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον s ὅτι ἄτρεπτόν τε καὶ ἀναλλοίωτον κ) ἀεὶ κα- λὸν, καὶ ἀπροσδεὲς τῆς ἑτέρων χάε. τῷ»; ὅτι “ἄντα ἐν πσᾶσιν ἐνεργεῖ καϑὼς βού- λεται ἅγιον, ἡγεμονικὸν. εὐϑὲς. δίκαιον. XC NUR τὰ βάϑη épdovoUy vy Θεοῦ, Cx πωτρὸς curaropdoóposyoY , Ca; TOU υἱοῦ λαμβανόμρον, καὶ εἴ τι τοιοῦτο; τί οὖν διὰ τούτων καὶ qjU τοιούτων χαρίζῃ ; ; τὰ προσόντα λέγεις, à διὰ μὴ προσόν- τῶν τιμᾷς: εἰ μὲν γὰρ τὰ μὴ προσόντα προσ μαρφτυρεῖς, ματαία. " χάεις, καὶ εἰς oUd ἐν φέρουσα πλέον" ὁ γὰρ τὸ πικρὸν γλυκὺ λέγων, αὐτὸς μὲν ἐψεύσατο, τὸ 5 ψεύκτὸν οὐκ ἐπήνεσε" εἰ ἢ τὰ ὄντα λέγεις.

5 / EA N , [14 ἀϑανάτον ἐστὶ ““ἄντως. OTI

GREGORH NYSSENI

ne ridiculum potius impiumque foret talia opinari? Non enim propter nos Deus ho- norabilior evadit, sed semper in eodem statu est, neque in peius aut melius tran- silire potest; quorum alterum non admit- tit, alterius possibilitatem non habet. 10. Quanam itaque ratione Deum ho- norabis? quomodo extolles Altissimum ? quomodo glorificabis qui omnem gloriam excedit? quomodo laudabis inintelligibi- lem? Quoniam omnes gentes quasi stilla si- tulae sunt, ut Isaias ait, si forte universa hominum vita uno concentu consonam emit- tat laudationem, quaenam fiet accessio ei , qui naturaliter gloriosus est, a guttae gra- tia? Caeli enarrant gloriam Dei, exiguique censentur dignitatis praecones : quoniam exaltata est magnificentia eius non usque ad caelos, sed supra caelos, qui tenui di- vinitatis parte, quae palmus tropice nomi- natur, comprehenduntur. Homo autem , temporaneus hic et brevis aetatis animans, recteque foeno comparatus, qui hodie est el mane non subsistet, digne se honora- turum divinam naturam confidet? Veluti si quis accendens tenuem sluppae fibram, ad- ditamentum aliquod se putaret solis splen- doribus hac sua scintilla largiri. Quibusnam verbis, dic mihi, honorabis , si quidem ho- norare omnino voles, sanctum Spiritum? Nempe dices prorsus esse immortalem, in- vertibilem , immutabilem , semper bonum, nullo alieno beneficio egentem; et quod cuncta in cunctis operatur prout vult: item sanctum esse , dirigentem , rectum , iustum, veracem , profunda Dei scrutantem, ex pa- tre procedentem , a filio accipientem , et si quid praeterea est. Quid porro per haec et alia huiusmodi ei largiris? Eane quae habet dicis? An ob ea, quae non habet, laudas? Si quae non habet , de eo praedi- cas, vana est gratia, nihilque emolumenti conferens. Nam qui amarum dicit esse dul- ce, ipse quidem mentitur; et quod vitu- perabile est, reapse laude non ornat. Sin autem vera dicis, ea suapte natura lalia

ADVERSUS MACEDONIANOS.

sunt, sive tu confilearis sive secus. Ait enim Apostolus: si non credimus, ille fidelis per- manet.

11. Quid ergo sibi vult haec pusilla- nimitas simul et magnanimitas hominum, qui patrem quidem honorare certant, pa- remque filio gloriam attribuunt ; erga Spi- ritum autem tantopere laudis sunt avari? Certe demonstratum est , haud a nostra vo- luntate gloriam confici, quae proprie di- vinae naturae inest, sed innatam illi in- haerere. Et ingratorum quidem hominum vecordia hae ipsorum pravitate sententiae coarguitur: Spiritus autem suapte nalura venerabilis, gloriosus, potensque est, et quicquid excelsum cogitari potest, etiamsi hi nolint. Utique, aiunt ; sed tamen patrem creatorem esse a scriptura edocti fuimus: item per filium omnia facta didicimus: ni- hil vero huiusmodi de Spiritu sacer sermo nos docuit. Quomodo autem aequum sit , ad parem honorem evehere sanctum Spi- ritum illi, qui per creationem tantam po- tentiae. magnitudinem exprompsit ? Quid ergo nos ad haec dicimus? Nempe quod vana locuti sunt in cordibus suis, qui exi- stimant non semper cum patre et filio Spi- ritum fuisse; sed certis temporibus modo per se solum spectari, modo coniunctim comperiri. Nam si absque Spiritu factum est caelum ac terra et creatio universa per filium solum ac patrem, dicant qui sic lo- quuntur , quid ageret Spiritus sanctus, dum pater cum filio creationem operabatur ? Num ad alia opera incumbebat , ac propter- ea universo creando non vacabat? Quam- nam, Oro, peculiarem Spiritus occupa- tionem demonstrare queunt, interim dum creatio peragebatur? Certe stultum esset atque insanum de alia aliqua creatione co- gitare, praeter illam quae a patre per fi- lium conficiebatur.

12. At enim Spiritus fortasse non oc- cupabatur, sed pigritia et otio ac laborum fuga a creandi studio abstinebat. Utinam nobis condonet hanc verborum insaniam

25

τῇ φύσει τοιοῦτον £c] wüvrO κ) ὁμολο- yoUrr(g. x; μή: φησὶ γὰρ ὁ ἀπόστολος * ὅτι εἰ ἀπις.οὔ ἂν. Cxeiv(Qo πιςὺς μένει. ια΄. Τί οὖν βούλεται ἡ ὑποστολὴ qi ψυχῆς καὶ ἡ μεγωλοψυχία, ἐπὶ μὲν τοῦ παξφὸς φιλοτιμεμένων. καὶ τῷ υἱῷ τυχεῖν τὰ ἶσα χαειζομένων : ἐπὶ δὲ τοῦ πνεύμα- τος σμίερολοχούνταιν τὴν Aen s εἴπερ Ós- εἰκτῶι οὐκ Cu T προαιρέσεως np JU πλη- βουμένη ἡ ἰδίως προσοῦσα τὴ ϑείᾳ φύσει τιμὴ. ἀλλὰ ττροσφυῶς συνυῶ άρχουσα. n μὲν γὰρ ἀγνωμοσύνη Tp ἀχαρίστων διὰ τῆς τοιαὕτης αὐτῶν γνώμης ἐλέγχεται" τὸ 5 πνεῦμα τῇ ἑαυτῷ φύσει τίμιον. ἔνδοξον, δυγατὸν, πάντα τὰ ὑψηλὰ 40 νοημάτων ἐςὶ, κἂν οὗτοι μὴ βούλωνται. Ναΐ φησιν" ἀλλὰ ἃ πατέρω μὲν δημιεργὸν εἶναι παρὰ τῆς ἡραφῆς ἐδιδάχ ϑη κᾶν: ὡσαύτως x, διὰ τοῦ υἱοῦ τὰ πάντα γε νη aj ἐμά ϑορὰν. οὐδὲν δὲ τοιοῦτο περὶ Σ πνεύματί. ἡμᾶς ὁ λόγ(» ἐδίδαξεν: καὶ πῶς ἐςὶν εἰκὸς εἰς ἰσοτιμίαν ἄγειν τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ διὰ αἱ δημιεργίας τοσοῦτο μέγεϑος δυνά- μέως Cnoataptio ; Τί οὖν ἡμεῖς πρὸς T&- TO ἀποκεινούμεϑα;: ὅτι μάταια ἐλάλησαν ἐν ταὶς καρδίαις αὐτῶν οἱ γομίζοντες μὴ ἀεὶ μετὰ τοῦ παζὸς x) * υἱοῦ τὸ πγεῦμα εἶναι. ἀλλὰ κατὰ καιρούς τινας ποτὲ μὲν ἐφ᾽ ἑαυτοῦ ϑεωρείαι., ποτὲ δὲ συνημμέ- γως xa raa yet εἰ γὰρ χωρὶς τοῦ πνεύματί" γέγονεν ὃ οὐρανὸς i " yn zj πᾶσα ἡ κτίσις διὰ TOU υἱοῦ μόνα ὧκ τοῦ 7 &TpÓ6, εἰσ ἀτωσαν οἱ ταῦτα λέγοντες. τί ἐποίει τότε τὸ πνεῦμα, τὸ ἅγιον. ὅτε ὃ φατὴρ uL T υἱοῦ τὴν κτίσιν ἐνήργει: &A- λοις τισὶν ἔργοις προσησχολεῖτο. καὶ διὰ τοῦτο αἱ κτίσεως qj «άντων οὐ συνεφή- πτετος 15 τί ἔχεσι δεῖξαι ἰδιάζον oov T προς ὅτε ἡ κτίσις συνίςατο: ἢ po- góv &à 2 ἀνόητον τὸ ij ἄλλην κτίσιν 7 παρὰ πίω ἐκ τοὺ πατρὸς διὰ T υἱοῦ ὑφεςῶσαν &mvc£iv. ιβ΄. ᾿Αλλ᾽ οὐκ ἡσχολεῖτο μὲν, na μίᾳ δὲ τινι 2$ ῥαςφώνῃ E τῷ περὶ εἶν: πό- γας ὄκνῳ τὶ περὶ ji κτίσιν σωεδὴς ἐχωρί - ζετο" ἀλλ᾽ ἵλεως εἴη ἡμὶν ἐφὶ τῇ ματαιό- d

* Il. ,Tim. IL. 13.

* Joh. XIV. 6

ΘΟ RIT:

* cod. εἰ.

* [. Cor. XII. 6.

26 S

/ e. / De rr re / TüT| ταὐυτῇ T λόγων αὐτῇ ἡ T Ὡνευμῶτος ^ [ὦ LE Ὁ M e Xe: τῇ 59 drowig T τὰ τοιαῦτα δοίμα- “2 3 2 gi ες » / 4: τιζόντων κατ΄ ἴχνος εωὸ μοι ἀβελήτως T 2 / 3 (v πὺξ / Ν ͵7 ἐννοίαις αὐτῶν οἷόν τινι βορβόρῳ 3 λόγον κατερῥυπώσα gp ἡ " εὐσεξὴς διάνοια τἕ- TOY ἔχει Σ τρόαον" οὔτε πατὴρ χωρὶς υἱοῦ woTé ἐννοεῖται. οὔτε υἱὸς δίχα τοῦ ἁγίου 7 « Aj 2 / φνεύματος καταλαμβάνεται" ὡς 29 ἀμή-

χανόν ἄδην dyW9 εἰν πρὸς T wartpa μὴ διὰ

T υἱοῦ ὑψωθέντα * , οὕτως ἀδύνατόν Gà κύειον ᾿Ιησδν εἰπεῖν μὴ ἐν πνεύματι ἁγίῳ" * οὐκοὺν ἀκολούθως τὲ x συνημμένως ὁ πα- τὴρ £j ὁ υἱὸς ij TÓ πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀεὶ μέτ᾽ ἀλλήλων ἐν τελείᾳ τῇ τριάδι yvopi- Corraa, 1; Ὡρὸ πάσης κτίσεως, 1 Ὡρὸ “πάν- τῶν αἰώνων. καὶ πρὸ «σης καταλητωτῆς ὄπινοίας, ἀεὶ RASPO ὁ πατήρ GL 1) ἐν τῷ πατρὶ ὁ υἱὸς. x; un T υἱοῦ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον" εἰ οὖν ἀχωρίςως ταῦτα μετ᾽ ἀλλή- λῶν écl, τίς ἡ ματαιότης T ἐν καιρῷ τινι fox, pite ἔγιχειρούντων τὸ ἄτμητον. κὴ δχαιρεὶν τὸ ἀχώεις ον. ὡς τολμᾶν λέγειν. μόνος ἐποίησεν ὁ avri διὰ μόνε υἱοῦ ^ » (ex com / 3 ^ ^ τὰ Ὡάντα .Ἵ για πγεύματος ἐν τῷ καιρῷ «x δημιεργίας ἢ μὴ φαρόντ(ρ.- ἢ μὴ ἐνερ- γοῦντος: εἰ “μὲν γὰρ οὐ παρῆν. εἰωάτωσαν ποῦ ἥν. πάντα T ϑεοῦ διειληφότί»: à nac TiVZ ἰδιάζεσαν τῷ «νεύματι ςάσιν ἄλχινοῦ- σιν. Wee ἐφ᾽ ἑαυτοῦ κεχωρισμένως εἶναι x) δ αἱ κτίσεως χρόνον: εἰ ἢ wapiiv, aO ἀνε- γερίητον nv ; τῷ μὴ δυνάσθαί τι ποιεῖν: ἢ τῷ μὴ βελεῶς : ἑκεσίως ἀπολειπόμδμον.. ἢ Ua vp βιαιοτέρας ἀγάγκης ἐλαυνόμδμον; εἰ μὲν γὺ Cz προαιρῖ σεως T ἀργίαν ἡσαάζετο, οὐδὲ ἐν ἄλλῳ τίνι πάντως τὸ ἐνερ εἴν κατα- δέχεται: 6 Μούδὴς κατ᾿ οὐςδὺ: ὁ λέγων * ὅτι πάντα ἐν ᾶσιν eveo[ei καθὼς BEpiesthi ιγ΄. Ei δὲ τούτῳ μέν ὄφιν ἡ Ὡρὸς τὸ ἐνεργεῖ ἣν ὁρμὴ, ὑπερκειμένη ἢ τίς ὠξουσία κωλύει T πρόϑεσιν, εἰσιάτωσων T αἰτίαν T ταῦτα κωλύοντ(θ»." φϑόνῳ d! Cz T ἔρ- γῶν δόξης. ὡς ἂν μὴ X, εἰς ἄλλον δγαβαίη qj κατορϑωμάτων τὸ θαῦμα; ἢ τῷ μὴ κατασιςεύς y τῇ συνεργείᾳ, Br emi λύμῃ T “παρόντος ἐσομέ νης αὐτοῦ qv ἐργασίας: φῳάντως γὰρ T τοιούτων ὑωολήψεων x) τὰς

GREGORII NYSSENI

ipsa Spiritus gratia! Etenim nos absurdita- tem talia dogmatizantium presse sequentes, inviti sensibus illorum, ceu quodam luto, sermonem nostrum sordidavimus. Porro orthodoxa sententia ita se habet: neque pa- ter absque filio umquam cogitatur, neque filius sine sancto Spiritu intelligitur. Sicut enim impossibile est venire ad patrem , nisi quis per filium extollatur; ita impossibile est dicere dominum lesum , nisi in Spiritu sancto. Itaque convenienter atque coniun- ctim pater et filius et Spiritus sanctus sem- per mutuaque cum relatione in perfecta Tri- nitate considerantur: ct ante omnem crea- lionem, ante omnia saecula, ante quamli- bet intellectus nostri cogitationem, pater semper pater est , et cum filio Spiritus san- ctus. Si ergo inseparabiliter, haec simul mutuoque existunt, quaenam insania est illorum, qui separare nitunturindividuum, et dividere inseparabile? ita ut dicere au- deant, solum fecisse omnia patrem per fi- lium, Spiritu sancto sub creationis tempus vel non praesente vel nihil agente. Nam si non aderat, dicant ubinam esset, quum Deus reapse omnia occupet? num videli- cet peculiarem aliquam Spiritui stationem adsignant, ita ut apud se seorsum creatio- nis tempore esset? Sin aderat, quomodo inactuosus erat? Num quia nihil efficere poterat? an quia nolebat? Sponte omittens? an aliqua validiore necessitate repulsus? Nam si sponte otium praeoptavit, ne in alia quidem re qualibet is agere pateretur: mendaxque ex horum sententia evaderet ille qui ait ipsum operari omnia ia om- nibus prout vult.

13. Quod si Spiritus quidem ad ope- randum sponte impellitur, superior autem quaedam potestas huic proposito obstat, dicant sane quamobrem impedimentum hoc fiat? Num invidià gloriae quae ex operibus paritur, ne videlicet in alium quoque tran- seat recte factorum admiratio? An quia non fidat cooperanti, quasi detrimentum rei praesenüs futura sit illius opera? Prorsus

ADVERSUS MACEDONIANOS. 9X

harum quoque opinionum causas hi sapien- les nobis patefacient. Sin vero neque in- vidia divinam attingit naturam, neque er- ror aliquis in infallibili natura cogitari pot- est , quid sibi vult haec istorum aestimandi morositas, quae creatricem causam Spiri- tus potentiae negat? quum contra opor- teat sublimibus sensibus humilia et huma- na cedere, et pro excelsi dignitate subie- cli cogitare. Nam neque is qui omnia ex- cedit Deus, ob alicuius cooperationis ne- cessitatem , cuncta per filium fecit; neque unigenitus filius, ideo quod minorem co- natu suo vim habeat, in sancto Spiritu om- nia operatur. Sed fons quidem potentiae, pater est; potentia vero patris, filius; po- lentiae Spiritus denique, Spiritus sanctus est: creatura aulem omnis tum sensibilis tum incorporea, divinae potentiae effectus est. Et quoniam labor nullus esse intelli- gilur in iis quae divinam naiuram con- stituunt; nam voluntatem statim sequitur actio, et sine mora propositum in rem con- fertur; omnem, quae creando fit, substan- tiam, voluntatis motum, propositi adgres- sionem, potentiae communicationem , re- cte dicemus a patre incipere, per filium procedere, et in sancto Spiritu perfici. 11. Hanc nos populari more consue- laque nobis ralione sententiam gerentes, sapientia ista adversariorum argumenta non admittimus: credimus enim et confitemur in omni re mundana et supramundana , temporanea atque gelerna, cum patre ac filio Spiritum sanctum esse consociandum ; et neque a voluntate, neque ab actione, neque a re quavis, quae pie creditur bo- na, excludendum: ideoque, excepta or- dinis personaeque differentia, nullius rei diversitatem admittimus ; sed tertium or- dine dicimus post patrem et filium nume- rari: tertium item ordine traditionis. In reliquis vero omnibus inseparabilem ne- xum fatemur, naturae videlicet, honoris,

αἰτίας ἡμῖν oi σοφοὶ οὗτοι δγασαφήσεσιν" εἰ ἢ οὔτε Q96vO- d ϑείας ἅπτεται φύ- σεως, οὔτε τι σφάλμα περὶ ἄτταιςον φύσιν ἔπινοεῖται, τί βούλε e αὐτοὶς n μι- κροπρέ Tam T νοημάτων. ἡ d δημιεργικῆς αἰτίας ἀφορίζεσα T * σενεύματ(ζ δύνα- μιν; δέον ὁ ὑψηλοτέραις T ἐννοιῶν ἀφιέναι μὲν τὰ ταπεινὰ X) ἀνθρώπινα T γοημάτων. λογισμὸν 5 λαβεῖν δ T ὕψες 7T T ζητεμένων ἐπάξιον" ὅτι οὔτε ὁ ἐπὶ πάντων θεὸς σωνερ- γίας τινὸς aed , διὰ T υἱοῦ τὰ πάντα ἐποίησεν, οὔτε ὁ μονουϑυὴς υἱὸς (1 ) ἐλάτ- Tora αἱ προϑέσεως T δύναμιν ἔχων ἐν τῷ ἁγίῳ, πνεύματι τὰ πάντα ἐργάζεται: ἀλλὰ πηγὴ μὲν δυνάμεως ἐ eei ὁ πατὴρ, δύνα- Uic τῷ τοῦ παξὸς ὁ υἱὸς, δυνάμεως | ι 2)* 5 πνεῦμα τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον" n ) κτίσις πᾶσα ὅση τε αἰσϑητὴ κ᾽ ὅση ἀσώματος, τῆς ϑείας δυνάμεως ἐς ὶν ἀποτέλεσμα" 9 ἐπειδὴ πόν(. οὐδεὶς ἐν τῇ συςάσφ T T περὶ ? ϑείαν φύσιν ὑπονοεῖται. ὁμοῦ γὰρ τῷ προνεῶ , τὸ οβυέϑαι δέον, εὐθὺς οὐσία D πρόϑεσις γίνεται, πᾶσαν v διὰ v κτί- σεως UOS GO2Y φύσιν, "D Wiz roe κίνησιν, X, προϑέσεως ὁρμὴν. 1; δυνάμεως διάδο- σιν, εἰκότως ἄν τις προσαϊορεύσπεν Cac πα- Ῥὸς ἀρχομένζω, 1; δι᾿ υἱοῦ προϊοῦσαν, xj ἐν πνεύματι ἁγίῳ MALA id^. Ταῦτα nu: ig ἰδιωτικῶς x X e quud On | Ῥόπον ἡμῖν C»vooUyvreg, τὰ σοφὰ ταῦτα T ἀγθυποφερόντων οὐ προσιξ ἐμεϑα, πιςεύοντες 1) ὁμολο[οῦντες ἐν Ἵ ματι ij yoipari ἐγκοσμίῳ ὅμίῳ; Xj τοὶς ἐν aeóve i i5 τοὶς προαιωνίοις, M) maps x; υἱοῦ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον κα- ταλαμβάνεϑαι., μήτε βουλήματ(. μήτε ἐνεργείας μήτε ἄλλε τινὸς T χ τὸ ἀγα- ϑὸν εὐσεβῶς νοεμένων ἀπολειπόμδμον" x;

παντὶ ᾿πράγ- τὲ Xj ὑπερκο-

διὰ τοῦτο. ἐκτὸς di x τάξιν i ὑπόςα- σιν dfeqoods , ἐν οὐδενὶ τὸ παρηλλαγμένον wir cuiu d ἀλλὰ ξίτον μὲν τῇ ἀκο- λεϑίᾳ isa o" πατέρα jd. υἱὸν dee uei- ὅσω Ῥίτον ἢ 3j τῇ τάξῃ τ αἰδαδόσεως-

H ». " ^ , ἐν ^ rolg λοιποὶς πᾶσιν dxcoy T σωνά-

(1) Cod. 3:6, sed fortasse emendatum fuit in ipso codice υἱός. (2) Id est filii, qui est potentia patris. Nam Spiritus sanctus dicitur a Paulo Gal. IV. 6. Spiritus filii.

»

* loh.

VIII. 41.

28 8. GREGORII NYSSENI

quay ὁμολογοῦντες ἐν φύσφ 1) ἐν τιμῇ 2 ἐν ϑεότητι x; δόξῃ 1) με γαλοσρεσείᾳ x τῇ ἐπὶ πάντων ὀξεσίᾳ. x; τῇ εὐσεβεῖ ὁμο- λογίᾳ. Περὶ δὲ λαϑείας z τοροσκυνήσεως x; ὅσα τοιαῦτα μικρολογοῦντες προφέρε- σιν οἱ σοφοὶ wap ἑαυτοῖς; ὀκεῖνω λέγο- μὰν. ὅτι πάντων Ὃ παρ᾽ ἡμῖν γινομένων Cx προαιρέσεως, ἀνθρωπίνης ὑψηλότερον iei τὸ πγεῦμα τὸ ἅγιον" i) προσκύνησις 227 TaTAYOTÉ epa. ἐςὶ χεεως μένης τιμῆς" i5 εἴ τι ἄλλο " eru σωρήθεια τίμιον ἔχη." κάτω 75 4 ἀξίας ἐςὶ 7 πνεύματί." τὸ γὰρ τῇ quad ἀμξρητον. μεῖζον ἐ ἐςὶ T ἀπὸ μικρᾶς i ΟΕ Ή ΒΗΤΕ ij εὐτ Vo Uc δυνάμεως τὰ χ δύναμιν αὐτῷ δωροφορούν- των" ταῦτα μὲν οὖν φαμὲν πρὸς οδὺ" σωυτιθε- ^ » " Be / μένεις τῇ εὐσεβεςέρᾳ περὶ T ἁγία πνεύματος c EP ' cr 9 b PRRONUEN [A ϑ , ὑπολήνψᾳ , ὅτι τε θεῖον gi x φύσεως ϑείας. SA SZ 3 ^ N / ie. Εἰ δὲ τις deron Y φωνὴν raórlo NOM , ^N Tel 2. M. ρ " xj T διάνοιαν T τῷ ὀνόματι αἱ -DéloTMTOG συνεμφαινομένἑυ. λέγοι ^ τὸ παρὰ T πολ- λῶν ἐπὶ καθαιρέσεως d T πνεύματος μεγα- λωσύνης ἰδεφερόμδμον. ὅτι οὐχὶ T ποιούν- των, ἀλλὰ T ποιηϑέντων égl, X; οὐχὶ qi θείας, ἀλλὰ αἱ κτιςῆς φύσεως εἶναι προσή- “ ^ v 4, 3 / 1 κει yopCay , r&voy T λόϊον ἀποκρινούμεθα, ὅτι οὖσ’ οὕτως ἔχοντας ἐν φειςιανοὶς dgi3- μεῖν οὐκ ἐμάθο μὰν" tameo γὺ ἄνθρωπον οὐκ ἄντις προσείποι τὸ ἀτϑεσφόρητον ἐμῴρυον, 3 M / » , , 2 - / αλλὰ δύναμιν εἰπερ ἐτελεσφορήθη εἰς ἀνθρώ- πε γένεσιν προύβεῖν. ἕως d" ἂν ἐν τῷ drei 9, ἄλλο τί ὅδε (6 οὐκ ἄνθρωπος" οὕτως 7 N ὃ εἰ q LAESA Ἂς ἊΝ / μὴ δι΄ ὅλα T μυςηρία T ἀληϑῆ μόρφωσιν e » "n 7) ῃ Ν z 5 € εὐσεβεῖας δεζά μῶμον. “οιςιανὸν οὐκ οἶδεν ὁ λόγος: ἔςι γὺ x; ἰαδαίων ἀκούειν ϑεὸν 0uo- λογούντων v; £j ϑεὸν καὶ ἡμέτερον" συντίϑεται αὐτοὶς ἐν τῷ εὐαγγδίῳ Ὁ ὃ xópiQ. ὅτι οὐκ ἄλλον γομίζεσι θεὸν ἢ 7 πατέρα T μο- γοβυοῦς ὃν ὑμεῖς, φησὶ. λέγετε ὅτι ϑεὸς " ΝΟ xay de νι χες NE» Ζ nad ὄφιν" " ἀφ᾽ οὖν χεισιαγοὺς ὀνομαςέον GÜU- ἰεδαίες, t ὅτι ἃ map nj προσκυνού- μον. x x; αὐτοὶ σέβειν ὁμολογοῦσιν: οἶδα x Mavix adus τὸ ὄνομα T XeicoU τϑδαφέ- SS dee / Y / βοντας- τί οὖν: ὅ σεβάσμιον παρὰ τού. τοῖς τὸ παρ᾽ 25 προσκυνούμδυον 6 ὄνομα. διὰ τοῦτο κὶ αὐοδὺ" ἐν “οἰς:αγοὶς ἀριϑμή-

deitatis, gloriae, magnificentiae , universa- lis potestatis, religiosae denique apud nos confessionis. Quatenus vero sapientes hi cavillantur de cultu et adoratione et rebus huiusmodi, hoc nos adfirmamus, nempe omni quod nos humanis conatibus prae- stamus officio excelsiorem esse Spiritum sanctum : adorationem quoque nostram in- firmiorem esse debito honore: et quicquid humana consuetudo venerationis exprimit, inferius esse Spiritus dignitate. Nam qui immensus natura est, maior est omni ob- sequio, quod ei ab exiguae et. cireumscri- ptae vilisque facultatis conatu exhibetur. Haec ceteroquin illis dicimus, qui religio- siori de sancto Spiritu sententiae adhae- rent, quod nempe Deus sit, et divina na- tura praeditus.

15. Quod si quis hoc vocabulum, et suppositum eidem vocabulo significatum deitatis , deleat ; dicat autem id quod a mul- tis ob abolendam Spiritus maiestatem ia- ctatur, nempe quod non ex facientibus, sed ex factis, credendus sit, neque divina natura sed creata ; hanc nos orationem im- probamus, quia homines ita opinantes in Christianorum numero habere non didici- mus. Nam sicut imperfectum embryonem nemo hominem diceret , sed inchoatam vim quamdam si quando ad hominis nativita- lem devenerit, quamdiu tamen imperfe- ctus est, nondum esse hominem ; sic eum qui totius mysterii veram orthodoxamque formam non exceperit, hunc esse christia- num doctrina nostra non agnoscit. Nam- que et Iudaeos audire est Deum, et qui- dem nostrum, confitentes. Concedit quippe illis in evangelio Dominus, quod non alium existiment Deum, nisi Unigeniti patrem, quem vos inquit Deum vestrum dicitis. Num ergo Christianorum nomine nuncu- pandi sunt ludaei, propterea quod adora- tum a nobis Deum ipsi quoque se fatentur colere? Scio et Manichaeos nomen Christi celebrare. Quid igitur? Num quia venera- bile his quoque habetur adoratum a nobis

ADVERSUS MACEDONIANOS. 29

nomen, idcirco hos etiam in Christiano- rum numero habebimus? Sic et ille, qui patrem quidem confitetur, filiumque ad- mittit, Spiritus tamen abolet maiestatem, fidem negavit, et est infideli deterior, chri- slianique nomen mentitur. Perfectum esse hominem Dei, iubet Apostolus. Perfectio aulem erit in communi quidem homine, si absolutam quaqueversus naturam habue- rit: nam rationalem esse oporlet, mentis scientiaeque capacem , vitae compotem , statura erectum, risibilem, latis unguibus praeditum. Quod si quis hominem nomi- net, quin dicta naturae indicia praestare queat, frustra eum hac honorat appella- tione. Ita etiam christianus, fide in patrem et filium ac Spiritum sanctum distingui- tur: haec forma est eius, qui veritatis my- sterio conformatus fuerit. Quod si aliter forma se habeat , haud agnoscam diflormis rei naturam: confusio est potius figurae, et naturalis formae alteratio, et indicati- vorum humanitatis signorum perversio , cum ad fidei dogma Spiritus sanctus non simul recipitur. Verax est enim Ecclesia- stae dictum : non est hic homo vivens, sed ossa, ut ipse ait, in ventre praegnan- tis. Nam quomodo confitebitur Christum , nisi chrisma cum uncto simul intelligat? Hunc, inquit scriptura, unxit Deus Spiritu sancto.

16. Dicant ergo nobis qui Spiritus glo- riam abolent, et in ordine subditarum na- turarum collocant, cuiusnam rei symbo- lum unctio sit; nonne regni? Quid porro? Nonne propria natura regem esse credunt Unigenitum ? Sine dubio non negabunt , qui certe iudaico velo cor obvolutum non habeant. Si ergo filius Deus naturaliter est, regni vero symbolum chrisma, quidnam, oro, tibi consectanea ratio demonstrat ? Nempe chrisma non esse alienum ab eo qui naturaliter rex est: neque uti peregrinum et extraneum cum sancta Trinitate Spiritum cooptari. Nam rex est filius; regnum au- iem vivens, et substantiale, et inhaerens,

copAp; οὕτως κ) ὁ T πατέρα μὲν ὁμολο- γῶν" xj ? υἱὸν «ϑαδεχόρδυ(ο. . ἀϑετῶν 37 T "μεγαλωσύνην T πνεύματί. ἤρνηται Σ πίςιν. 4) ἐςὶν ἀπίς:ε χείρων. 10 d ἐπω- γυμίας T χριςιανοῦ κατανεύδεται" ἃ ἄρτιον εἶναι x Seba 3 T T Θεοῦ ἄνϑρωτπτον ὃ ἀπό- coAQ-- * ἄρτιον δ᾽ ἂν ein ἐπὶ μὲν Ἃ κοι- νοῦ ἀνθρῶπε τὸ παντὶ λόγῳ συμπεπλη- ρωμένον * φύσεως: λογικόν τε γὰρ εἶναι χρὴ. νοῦ ifj ὄιςήμης δεκτικὸν. ζωῆς μετ- ἔχον. ὄρθιον τῷ σχήματι 5 γϑαςικὸν, σλα- τυώνυχον: εἰ ἢ ovo Cot "μὲν τις ἄνϑρω- σογς τὰ j εἰρημένα σημεῖα DI φύσεως μὴ ἔχοι ἐπὶ τούτε παφέχεϑαι, μάτην ἐτίμησε τῷ προσρήματι. Οὕτος xj ὃ χριςιαγὸς τῇ εἰς πατέρα xj υἱὸν 3) ἅγιον πνεῦμα misa χαρακτηρί ἰζεται- αὔτη ἐςὶν ἡ μορφὴ T τὰ τὸ βυςήριον τ ἀληϑείας μεμορφωμένε" εἰ dé ἑτέρως n μορφὴ δηακειμένη τύχῃ. οὐκ ἔλιγνώσομαι T ἀμόρφε T φύσιν: σύγχυσις ἐςὶ T χαρακτῆρ(θ... Em x φύσιν μορ- cii ἀλλοφίωσις, Xj «ἰδαλλαγὴ 3 T gue ςικῶν σημείων αἱ ἀγϑρωπότητος , ὅταν μὴ συμαΐδαληφϑῇ τῇ «ἰστει τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον" ἀληϑεύει 3*7 ὀκκλησιαςοῦ ὁ AÓ- γίθ.: δ ὅτι GRE οὐχὶ ζῶν ὅξιν ἄνθρωπος ἀλλὰ 0g&, καϑὼς ὀκεῖνί. φησὶν, ἐν τῇ γασφὶ v κυοφορούσης" πὼς γὸ ὁμολογήσει Xpigór , ὁ μὴ συνεπινοῶν τῷ χρισϑέντι τὸ χρίσμα: τοῦτον ἔχρισε, φησὶν, ὁ ϑεὸς ἐν πνεύματι ἁγίῳ. * ie. Εἰπάτωσαν οὖν ἡ μὴν οἱ καθαιροῦν- τες T T πνεύματίθ- δόξαν. x) Th ὑποχει- eio quaa συγκατατάοσοντες, ziy σύμ- βολόν £e ἡ χρίσις; οὐχὶ « βασιλείας : τί δὲς οὐχὶ φύσει βασιλέα ἃ μονου βοῇ πεπι- ςεύκασιν: οὐκ ἀντεροῦσι πάντως oi o μὴ καϑάπαξ τῷ iud aint. καλύμματι T καρ- δίαν aae όμϑροι" εἶ οὖν τῇ φύσει βασιλεὺς ὃ υἱὸς. βασιλείας ὃ ^ σύμβολόν & τὸ χρί- σμα, τί σοι διὰ ἃ ἀκολεϑίας ὁ M UA ἐνδείκνυται: ὅτι οὐκ ἀλλότριον τί 603 T x» φύσιν βασιλέως τὸ χρίσμα, οὐδὲ ὡς ξένον τι τὴ ἀλλόφυλον τῇ ὡγίᾳ τριάδι τὸ πνεῦμα συντέτακται" βασιλεὺς μὲν γὺ ὁ ὁ υἱός: βα- σιλεία ἢ ζῶσα xj οὐσιῶδης x; ἐγυπός aros

* IL. Tim. 11]. 17.

* Eccle.

ΧΙ. δ.

* Act. X.

)8.

* Ps. CXLIY . 13.

30 S. GREGORII NYSSENI

TÓ πνεῦμα τὸ ἅγιον. ἥ ἡ χρισϑεὶς ὁ μονοίε- y?6, Χρισὸς ἐς ὶ nm βασιλεὺς T Ὄντων" ei οὖν βασιλεὺς ὁ πατὴρ. βασιλεὺς tj ὁ μονογε- vie, βασιλεία ἢ τὸ Mure τὸ ἅγιον» εἷς πάντως 2 βασιλείας ἐπὶ αὶ τριάδος ὁ ὁ λό- γος" ἡ ἢ ἃ χρίσεως ἔγγοια., τὸ μηδὲν εἶναι Sena μεταξὺ T υἱοῦ x T Edd πνεύμα- τος δι᾿ ἀποῤῥήτων aiviasera* ὡς o8 δ μεταξὺ αἱ T σώματος δημιφανείας. Q 4 τοῦ ἐλαίε χείσεως οὐδὲν ἄλινοεῖ μέσον οὔτε ὁ λόγος οὔτε ἡ αἴσθησις. οὕτως ἀδιάςατος ἐ ici πρὸς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ υἱῷ ἡ συνάφεια" ce τῷ μέλλοντι αὐτῷ διὰ disce £006 ἅπτε- ex, ἀναγκαῖον εἶγαι προεντυγχάναν διὰ ἃ au. τῷ μύρῳ" οὐ 99 ἐς: τι μέρος ὃ γυμνόν é T ἁγία πνεύματος: διὰ τοῦτο ἡ ὁμολο- γία « T vig κυριότητος, ἐν πνεύματι ἁγίῳ TOiG καταλαμβάνουσι γίνεται. σσάντοϑεν TOiG διὰ πίςεως προσε[γίζϑσι προαπαντῶν- τος T πνεύματος" εἰ οὖν τὴ φύσει βασιλεὺς ὁ υἱὸς. ἀξίωμα à βασιλείας τὸ nene τὸ &f[iov , D υἱὸς agieraa ᾿ τίς δφινοεῖται d ξασι- ids " x φύσιν πρὸς ἑαυτὴν ἀλλοτρίωσις: 2

Ἔπειτω καὶ τοῦτο σκοπήσω dy à nee T ὑποχειρίων ἀρχῇ πάν- τῶς Ὑνῶρ! Cerat τί οὖν τῆς βασιλευούσης φύσεως ἐςὶ τὸ ὑπήκοον: GOv- αἰῶνας πάν- τως καὶ τὰ ἐν τούτοις ὁ λόγ(. καταλαμ- βάνα- ἡ γὰρ βασιλεία, σου, φησὶν βασι- λεία αἰώνων" * αἰῶνας δὲ λέγων. τοῦσαν ὧκ τοῦ «ἰδιέχοντί(ο»» τὼ ἐν αὐτοῖς συςά- σεως κτίσιν exp Dira τήν τε ὁρατὴν i ἀόρατον" ἐν αὐτοῖς γὰρ ὀκτίσϑη τὰ πάντα διὰ τοῦ ποιητοῦ qj) αἰώνων" εἰ οὖν ἡ βα- σιλείω “πάντοτε μετὰ τοῦ βασιλέως γοεῖ- ται, ἡ δὲ ὑποχείρι(. φύσις ἔλλό τι παρὰ τὴν ἄρχουσαν ὁμολογεῖται, τίς ἡ ἀτοπία 7p ἑαυτοῖς μαχομένων: T προστιϑέντων μὲν τὸ χρίσμα τῷ κατὰ φύσιν βασιλεῖ ὡς ἀξίωμα, καταγόντων 9 αὐτὸ τοῦτο εἰς T ὑποχείριον τάξιν ὡς τῆς ἀξίας καταδεές:- ρον; εἰ μὲν γὰρ T ὑπηκόων κατὰ τὴν φύ- σιν ἐςὶ, πῶς τῷ τῆς βασιλείας ἀξιώματι T μονογγυοῦς σιμαρμόξεται δξίσμα βασι- λείας γινόμδμον: εἶ ἢ τὸ ἡγεμονικὸν αὐτοῦ διὰ τ συμωξοᾳληφϑῆναι εἰς T αἱ βασι-

Spiritus sanctus est, quo unctus Unigeni- tus, fit Christus atque universi mundi rex. Si ergo rex est pater, rex item Unigeni- tus, regnum autem Spiritus sanctus, una est omnino regni in Trinitate ratio. Un- ctionis autem aenigmatica significatio est, ut nullam inter filium et sanctum Spiri- tum distantiam esse putemus. Nam sicuti inter corporis cutem, et olei unctionem, nihil intermedium nec ratio nec sensus no- vit, ita indivisa est filii copulatio cum san- cto Spiritu: ita ut opus sit, eum qui Chri- stum fide velit attingere, antea accedere ad unguenti contactum: nulium est enim membrum illud , quod Spiritu sancto sit nu- dum. Propterea confessio de filii dominatu, in sancto Spiritu a recipientibus fit, qui- bus per fidem accedentibus undique occur- rit sanctus Spiritus. Si ezgo naturaliter rex est filius, dignitas autem regni ipse san- ctus Spiritus, quo filius inungitur, quae- nam regni iam excogitatur naturalis a se ipso alienatio?

11. Deinde et hoc consideremus. Reg- num ex dominatu in subiectos prorsus dig- noscitur. Quid ergo regnanti naturae subie- ctum est? saecula profecto , et quaecumque in eissunt, ratio nostra imaginatur. Regnum tuum, scriptura inquit, regnum saeculo- rum. Saecula vero dum ait , universum qui circumambit creatum mundum comprehen- dit, visibilem et invisibilem. Namque in saeculis creata fuerunt omnia ab ipsorum saeculorum auctore. Si ergo regnum una cum rege semper intelligitur, subiecta au- tem creatura diversum quid esse a domi- nante in confesso est, quaenam insania est istorum qui chrisma quidem ceu dignita- tem quamdam addunt ei qui suapte natura rex est; simul tamen idem chrisma ad sub- ditorum ordinem deprimunt, quasi digni- tate inferius? Si enim de classe subdito- rum naturà proprià Spiritus est , quomo- do regali filii dignitatia dponitur, dum unctio regni fit? Sin potius principatus eius ex adsumptione ad parlicipandam regni

ADVERSUS MACEDONIANOS. 31

maiestatem ostenditur, cur opus sit haec omnia pessumdare, dum ad privatam ser- vilemque humilitatem deprimitur, famulae- que creaturae adnumeratur? Neque enim haec duo de eodem subiecto pronunciata, utraque vera esse queunt ; nempe ut sit do- minus atque subditus: nam si dominatur , dominium non patitur: sin famulatur, iam non cum regnante natura sociatur. Nam sicut homines cum hominibus , angeli cum angelis, et cetera omnia cum homogeneis spectantur ; ita cum uno ex alterutris ne- cessario Spiritus sanctus agnoscendus est , vel cum dominante scilicet vel cum subie- cta natura. Medium autem in his ratio non agnoscit quicquam ; neque existimari pot- est, aliquam esse naturae proprietatem in- ter creatum et increatum, novo modo ex- cogitatam , quae utrumque participet, neu- irum tamen perfecte sit. Non enim licet admittere mixtionem quamdam contrario- rum atque connexionem rei creatae cum increata; neque duo increata in unam hy- postasim confundi queunt: etenim non so- lum evaderet compositum id quod ex hac absurda mixtione compingeretur , verum et- iam dissimilium compositio fieret, et quae aetate non congruerent : nam quod ex crea- lione existentiam nanciscitur , omnino re- centius est illo quod increatam subsisten- tiam habet. Si ergo Spiritus naturam ex utraque re mixtam dicunt, utique rei anti- quioris cum recenliore mixtionem quam- dam sibi animo con(ingent: eritque, ex ho- rum sententia aliquid se ipso antiquius si- mul atque recentius: ita ut quatenus increa- tum, antiquius siL; quatenus vero creatum, recentius: quod quoniam in rerum natura fieri nequit, necesse est unum ex his in Spiritu verum evadere, id est increatum.

18. Sed iam et illud quanta scateat ab- surditate spectemus. Quum creata omnia pari honore sint, propterea quod parem existendi originem habuerint, quaenam erit causa Spiritum a reliquis rebus ita secer- nens, ut eum cum patre ac filio possimus

/,

λείας μεῖαλοπρέπειαν δείκνυται. τίς ἡ ἀνά[-. xn καϑαιεἰ λει πάντα εἰς ἰδιωτικήν τε i6 δελικὴν ταπεινότητα τὴ δελοζούσῃ κτίσῳ σωνωφυϑμούρδρον: οὐ γὰρ δὴ τὰ δύο περὶ αὐτοῦ λέ ἔγοντα. δύγατόν ἔς ἔξιν ἐν ἑκατέρῳ τἀληϑῆ λέ £e, ὅτι ^ ἡγεμονικὸν ἐςὶ E UT OX είςιον" εἰ μὲν γὰρ ἡγεῖται. οὐ κυειεύε- ται" εἰ ἢ δούλοῦ:ι. οὐκέτι M πὶ βασιλαύού- σὴς Wo κατολαμβύνιτα: ὡς γὰρ p ἀνθρώπων c ἄνθρωποι. 1) μῷ) ἀγγέλων &y- γέλοι. τ) πάντα up T ὁμοφύλων δζιγινώ- σκέται. οὕτω ub ἑγὸς ἑκατέρων ὁμολογεὶ- du, τὸ πινεῦμα τὸ ἅγιον ἀναγκαῖον ἐςὶ, ἢ P οἵ κυειεύεκσης. ἢ MD αὶ ὑποκυπτού- σῆς φύσεως: μέσον γὰρ τούτων ἔχιγινώσκοι ó λόγο οὐδὲν, ὡς: τινὰ φύσεως ἰδιότητα ἐν μεϑορίῳ 5 T T£ κτις-οῦ T ἀκτίςε και- νοτομηϑεῖσαν μεταξὺ τούτων εἶνοι γομίζε . cui, ὡς 15 dpgost ἔρων μετέχειν. X; οὐϑέ- Tepoy τύείως εἶναι" οὐδὲ j8 ἐνδέχεται μίξιν τινὰ qj) ἐναντίων 33 συμπλοκὴν ἐννοῆσαι TÉ κτιςοῦ πρὸς τὸ ἄκτιςον σαναγακιργα- μένων. x δύο T ἐναντίων εἰς μίαν ὑπόςα- σιν συμμιγνυμένων' ὡς μὴ μόνον σύνθετον εἶναι τὸ διὰ αἱ ἀλλοκότου ταύτης μίξεως ἀναπλαοσόμδμον. ἀλλὰ καὶ eE ἀνομοίων ἔχον T σύνϑεσιν, i) "m T χρόνον οὐ συμ- φωνούντων" rS “γὰρ ἀκτίςως ὑφεςῶτος. τὸ διὰ κτίσεως T Uc ός σιν ἔχον. μετανδυ- φέρον πάντως ἐς ἵν" εἰ οὖν μεμίχϑαι ἃ T πνεύματί. φύσιν πρὸς ἑκάτερα λέγεσιν, τῷ X τοῦ πρεσβυτέρε πρὸς τὸ γεώτερον μίξιν τιγὰ ἐννοήσεσι" it ἔσαι κατ᾽ QUGGU- ἑαυτοῦ τι πρεσβύτερον. κ) ἑαυτοῦ τι πά- λιν μετα ϑμέστερον" ὡς 3 τῷ ἀκτίστῳ τὸ ἀρχαιότερον ἔχειν» "Ὁ τῷ xTigQ τὸ γεώτε- por: ἐπεὶ οὖν τοῦτο φύσιν οὐκ ἔχει. ἀνά άγκη πάντως τὸ ἕτερον τούτων ἐπὶ τὸ πνεύμα- gs ἀληϑὲς εἶναι λέγειν. Owép ἐστὶ τὸ ἄκτιςον. ιη΄. Καὶ γὰρ κἀκεῖνο ὅσων ἔχει τὴν ἀτοπίαν σκοπήσω p “πάντων qj C» τῇ XTÍOA you Dv κατ αὐτὸν roUro τὸ, διὰ κτίσεως ἐσχηκέναι τὸ εἶναι, T ὁμοτιμίαν ἐχόντων. τίς » αἰτία " τὸ πγεῦμα, UJ λοιπῶν ἀποκρίνουσα εἰς τὸ πατρὶ καὶ τῷ

32 S. GREGORII NYSSENI

υἱῷ cuvray ϑῆναι; εὑρίσκεται γὰρ ὧκ od ἀκολουϑίας τοῦ λόγου, οὐκ ὃν Ca τῆς κτίσεως τὸ τῇ ἀκτίστῳ συ» ϑεωρού μᾶμον Qoa: d εἰ ἐντεῦϑεν ein, μηδὲν πλέον τῆς ὁμοφύλου ἰσχύειν κτίσεως. μηδὲ δύναϑαι τῇ vereque mur appóC eal. φύσει" εἶ i λέγοιεν καὶ κτιστὸν εἶναι καὶ ὑπὲρ τὴν κτίσιν δύναϑιι., πάλιν εὑρίσκεται αὐτὴ πρὸς ἑαυτὴν ἡ κτιστὴ στασιάζουσα φύ- σις. καὶ μεειζομένη ὦ πρὸς τὸ κρατοῦν τε καὶ ὑποχείειον" ὡς τὸ μὲν, εὐεργετεῖν" τὸ dii, εὐεργετεῖ!" καὶ τὸ μὲν ἁγιάζειν, 0 δὲ ἁγιάζεῶαι" καὶ aárra ὅσα wapa ὡγίου πνεύματί» χορηγεῖ ὅτι! τῇ κτί- Ca πειτίςυται. ὠκείνῳ μὲν παρεῖναι πλε- σίως πηγάζοντα καὶ εἰς ἄλλους ὑσπερ- χεόμδμα. τὴν δὲ κτίσιν ἄχιδεῶ τῆς ὠκεὶ- ϑὲεν ἀγαδιδομένης εὐεργεσίας 3 χάριτῷ». καϑεστάναι, καὶ ὧκ μέτου τίας δέχ eal τὴν τὴν ἀγαϑῶὼν κοινωνίαν τῶν ὧ- τοῦ ὁμονβυοῦς προχεομένων" ἀποκληρώσει γὰρ ὅμοιον καὶ post oin τὸ τοιοῦτον ἐστὶ, μηδεμιᾶς ἐν τῇ φύσι τοροτιμήσεως οὔσης, μὴ τὰ αὐτὰ δύνα ὅγε τὰ κατ᾽ οὐ- die ἀλλήλων ἐν τῷ εἶναι τὴν Ms copa ἔχοντα" ἅπερ οὐδένα οἶμαι T εὖ φρονούν- τῶν σανομολογεῖν" ὴ γὰρ οὐ παρέχει τοὴς ἄλλοις, εἴπερ οὐ φυσικῶς ἔχει" ἢ εἴπερ δι- δόναι πεπίςοὐται, τὸ ἔχειν πάντως wpow- βολόγηται' τοῦτο ἣ μόνης « ϑείας φύσεως ἴδιόν n 2 j éEadgsrov , τὸ παρεκτικὸν 4) «- Sov εἶναι, αὐτὸ dé μησι ενὸς ἐπεισάκτου προσδεεῶτη.

v9^. Ἔπειτα x) τᾶτο σκοπήσω uy τῷ ἁγίῳ βαπτίσματί τί διὰ τούτε kien Té ppt s ἂρ ἐχὶ τὸ ζωῆς μετέχειν EXéT θανάτῳ v ὑποκειμένης: ὀδένω ἀντειπεὶν οἶμαι τῷ λόγῳ τόν yt D ὁπωσοῦν ἐν χειςαγοῖς ἐριϑμού ὅρμον: τί οὖν; ἄρ᾽ ἐν τῷ ὕδατι ἡ ζῶο: ποιός ὅςι δύναμις τῷ συμ. pe γομένῳ “πρὸς T TE βαπτίσματος χάριν; παντὶ δῆλον ὅτι τοῦτο μὲν d σωματικῆς ἕνεκεν ὀγωκονίας παρείληπται, οὐδὲν παρ᾽ ἑαυτοῦ πρὸς ἃ ἁγιασμὸν εἰσφερόμδυον, εἰ μὴ μεταποιηϑείη διὰ 3 ἁγιάσματος" τὸ ἢ ζωοποιοῦν Gi" βαπτιζομένες. τὸ πγεῦμνα

333

simul ordinare? Postulat enim recta ratio, ut id a creatione nonssit, quod cum increata natura cernitur consociatum : quod si nihilo minus a creatione provenerit, nihil magis valebit, quam reliquae sibi homogeneae crealurae, neque cum superiore poterit na- tura componi. Quod si forte dicant, crea- tum quidem esse Spiritum , sed tamen plus posse quam rem creatam, rursus compe- riemus eandem contra se ipsam pugnare creatam naturam , atque inter dominatum servitiumque bifariam divisam: ita ut pars eius benefaciat, pars vero beneficium re- cipiat: pars sanctificet, pars autem sancti- ficetur ; et quotquot bona a sancto Spiritu donari creaturae creduntur, ipsi quidem affluenter adsint scatentia et in alios effu- sa, sed tamen quatenus creatura est, idem egeat beneficiis illinc manantibus atque gra- lia ; nec nisi participatione aliqua commu- nionem bonorum percipiat ex homogenea natura profusorum. Habet enim electionis cuiusdam et personalis praelationis spe- ciem , si quum nulla sit honoris in natura praestafhtia, haud paria possint ii quorum substantia mutuo non differt. Quam rem ne- mo sana mente praeditus, ut puto, compro- babit. Nam vel aliis non praebet, siquidem naturaliter non habet: vel si dare creditur, iam in confesso erat prorsus habere. Porro hoc unius divinae naturae proprium est et peculiare, nempe ut bonorum sit donatrix , ipsa autem nulla re adventicia indigeat.

19. Deinde et hoc observabimus ; nem- pe in sancto baptismo quid studemus? non- ne ut vitam impetremus morti ulterius non obnoxiam? Neminem sermoni huic contra- dicturum puto, qui quomodocumque Chri- stianis adscriptus sit. Quid igitur? num vi- vifica vis inest aquae, quae ad baptismi gratiam adhibetur? Nonne cuivis potius ex- ploratum est, aquam corporalis ministerii causa adhiberi , quum reapse nihil ad san- clificationem conferat, nisi per sanctifica- lionem vis eius immutetur? Qui autem ba- püizatos vivificat, Spiritus est, sicut ait de

ADVERSUS MACEDONIANOS.

ipso Dominus suae vocis oraculo: Spiritus est qui vivificat. Vivificat autem non ipse solus ad huius gratiae perfectionem fide susceptus, sed oportet fidem erga Domi- num praecedere, per quam vitalis gratia credentibus conciliatur, sicut a Domino di- ctum est, eum nempe quos vult vivificare. Sed quia gratia quoque per filium mini- stratla, abs non genito fonte pendet, id- circo tradit doctrina nostra praemittendam esse fidem in patris nomen , vivificantis omnia, ut ait Apostolus ; ita ut illinc obor- ta, lamquamex fonte quodam vitam fun- dente per Unigenitum filium qui est vera vita, operante Spiritu , in hominibus dignis perficiatur. Si ergo vita per baptismum fit, baptismus aulem in nomine patris et filii et Spirilus sancti perfectus demum evadit ; quid aiunt isti, qui ministrum vitae Spi- ritum flocci faciunt? Si enim exigua gra- lia est, dicant quid vita sit pretiosius. Sin quicquid est pretiosum , vilius est vita, illa inquam excelsa et honorabilis quam nul- latenus participat irrationalis natura, quo- modo audent tale tantumque donum , immo ipsum doni datorem, suis cogitatibus im- minuere, atque ad subditam naturam de- primere, ab excelsa illa et divina abstra- hentes? Deinde etiamsi tenue dixerint vi- tae donum, ita ut nihil inde augustum ac magnum de natura donantis reveletur ; quo- modo non considerant rei consequentiam, nempe quod eadem ratiocinalio coget de Unizenit'o quoque et de ipso patre nihil magnum, ob ipsam vitam censere, quam per Spiritum habemus a patre, mediatore filio, suppeditatam?

20. Quamobrem si forte exiguum ae- stimant donum hi vilae suae contemptores et hostes, ideoque datorem gratiae huius dehonestandum iudicant , nolim nesciant se haud adversus unam personam esse ingra- tos, sed blasphemiam suam per sanctum Spiritum ad sanctam Trinitatem extendere. Sicut enim gratia indivise a patre per fi-

33

ici: καθὼς φησιν ὁ κύριος περὶ αὐτῷ τῶτο λέϊων τὴ ἰδία φωνῇ" * ὅτι τὸ πνεῦμα ἐςὶ τὸ ζωοποιοῦν' ζωοποιεῖ * ὃ οὐκ αὐτὸ μόνον εἰς T τὑείωσιν ἃ χάριτος. ταύτης διὰ χὶ πίςεως λαμβανόμδυον, ἀλλὰ χρὴ Tode T κύριον ipeum es πίςιν, δι᾿ ἧς ἡ ζωτικὴ χάρις τοὶς πιςεύσασι «ἰϑαγίνεται, καϑὼς εἴρη- ται παρὰ T κυρία ἢ E ὅτι οὺς θέλει ζωοποιεῖ- ἀλλ᾽ ap xn διὰ T υἱξ dfgxovepitm χάρις ἤρτηται αὶ ἀγϑυνήτε πηγῆς. διὰ τῶτο προη- γεϊδς 3 T εἰς τὸ ὄνομα T παξὸς πίςιν ὁ Acfog διδάσκει, T ζωυγονῆντος τὰ πάντα. καθώς φησιν ὁ ἀπόςολος * , ὡς ἂν ὀκεῖϑεν ἀφορ- μηϑεῖσαν T ζωοποιὸν χάριν, καϑάπερ ἐκ πηγῆς τίνος T ζωὴν πηγ αζούσης διὰ T μο- νογϑυοῦς υἱοῦ, ὅς ὄξιν ἡ ἀληϑὴς ζωὴ Ti ἐνεργείᾳ, T πνεύματος τ ειοῦάϑαι τοὶς ἀξιε.- μένοις" εἰ οὖν ἡ ζωὴ διὰ T βαπτίσματος, τὸ 5 βάπτισμα έν ὀνόματι παξὸς 7 υἱοῦ zt πνεύματος ἁγία T τελείωσιν ice τί λέ- γεσιν οἱ τὸ LP a ζωῆς ἀντ᾽ οὐδεγὸς λο[ιζόμενοι: εἰ γὸ μικρὰ n χάρις. εἰπάτω- σαν τὸ αἱ ζωῆς τιμιώτερον" εἰ ἢ πᾶν ὁ τί πέρ ὄξι τίμιον αἱ ζωῆς ἐς:ὶ δεύτερον. ὀκείνης λέω m ὑψηλῆς X) τιμίας. ἥ κατ᾽ ἀδὲν Cou. κοινωνεῖ ἡ ἄλογος φύσις, πῶς τολμῶσι τὸ τηλικοῦτον χάρισμα, μᾶλλον δὲ αὐτὸ τὸ παρεκτικὸν T χαρίσματος ποτ ἌρῦλοΣ Ὁ ἑαυτῶν ὑπολήνεσι; κὶ κατασαᾶν εἰς T ὑποχείριον φύσιν ϑείας τὲ X ὑψηλῆς dte- ζεύξαντες: εἶτα κὶ εἰ μικρὸν τὸ οὗ Cons λέ- per χάρισμα, ὡς μηδὲν διὰ τούτε ΠΕ 10 ἦγ τε X) μέγα τῇ φύσει T χαριζομένε ἐμφαί- νεὼ, πῶς οὐ λογίζονται τὸ ἀκόλεθον, ὅτι ὁ αὐτὸς dva[xé iori Aófos ; zT T μονοίε- V&c 15 περὶ αὐτῷ T παὸς μηδὲν ὑποτίἐεὗς ufa d αὐτῆς ζωῆς ἣν διὰ T πνεύματος ἔχο- μὰν, διὰ P uis παρὰ T 74 Oc χορηϊεμένης:

x'/. Ὡς d μικρὸν ὑπολαμβάνεσ ι τὸ δῶρον οἱ e ἃ ζωῖς ἑ ἑαυτῶν ὑβρις αἱ x) πο- λέμιοι, (ἢ διὰ τοῦτο τὸ παρε ἐκτικὸν τ χά- piros ταύτης ἀτιμάζειν ἐγνώκασι; μὴ λαν- ϑανέτωσαν οὐχ ἑνὶ 7200 aes z ἀχαφιτίαν «ἰξιορίζοντες. ἀλλὰ δ i& T ἁγίε πνεύματος ? ἁγίαν fié02 3 v ἐλασφημίαν ὀκτείνον- τες" ὥσπερ [ὰρ ἡ » χάρις dfe. av ác t6 dzb'T

e

em

ΧΊΟΝ. VI. 64.

* [dem V. ?1

* [. Tim. VI. 13.

cod. χατά.

* Matth. XII. 32.

* sit hiat cod.

* Ps. XCVIIL 5.

34 S. GREGORII

vas διὰ τῷ Ui& D T πνεύματος ἐπὶ ςξυ- ἀξίες ῥίεσα φέ heres. οὕτως i ἢ βλασφη- μία εἰς τὸ cie x διάδοσιν ἀναλύεσα, dzà'T vi& ἐπὶ ? v ὅλων ϑεὸν διεξέρχεται" εἰ γὰρ δι᾿ nini ἀϑετηϑεντος ὁ dzo- ςείλας ἡϑέτηται. καίτοι πόσον τὸ μέσον μεταξὺ τῷ ἀνθρώπε sw ἀποςείλαντος. τί χοὴ λέγειν ἡλίκίω ὑποσημαίνει κατάκρισιν τοὶς κατατολμῶσι T πνεύματος: τάχα διὰ τοῦτο GEO ορρ τον κρίμα x ἃ τοιαύτης snas παρὰ * τὰ νομοθέτει κεκύρω- ται" * Gd" πᾶσω δι᾽ αὐτοῦ ἡ μακαρία τὲ 1; θεία φύσις ἐν τῇ προαιρέσει τῷ βλασφη- μοῦντος συγκαϑυβρίζεται: ὥσπερ γὸ ὁ εὐ- σεβῶς τὸ τονεῦμα δεξάδμος. εἶδεν ἐν τῷ πνεύματι TÉ μονοοδλυούς T δόξαν, T 5 υἱὸν ἰδὼν ἃ εἰκόνα εἶδε v& ἀορίς a, x; διὰ di εἰ- κόνος ἐγετυπώσατο τῇ γνώσει ἑαυτῷ τὸ ἀρ- χέτυπον. οὕτω δηλαδὴ "ἡ ὁ κατα * --- μένος 1j καταφρογητὴς, ἐπειδὰν ἀποϑρα- σύνηται τί XD αἱ δόξης T πνεύματος, διὰ “' αὐτῆς ἀκολεϑίας ἐπὶ 4 πατέρα διὰ τῷ υἱοῦ T βλασφημίαν ὀξέτεινε" οὐκοῦν φοβη- τέον τοὶς γε γῶν £ ἔχεσ:, μὴ ἐβτατολιδν E τοιαύτης ϑρασύτητος, ἧς τὸ πέ ἐρας. παν- τελής óc3V ἀφανισμὸς T τολμήσαντος: ἀλλ᾽ ὅση δύναμις. ὑφοῦν iy τῷ Mis τὸ πνεῦ- μα. ὑψοῦν ἢ Ὁ πρὸ τῷ λόγε X διάνοιαν" οὐ [ὰρ δυνατόν £2 A ὩΣ τὴ ofevoia Σ Λόγον: "Ὁ ἐπειδὰν ἐπὶ τὸ ἀκρότατον φϑά- σῆς αὶ ἀν ϑρωπίνης δυγάμεως, εἰς ὅσον ὁ dy- ϑρώπινος γοῦς ἐξικνεῖται ὕψος i5 μέγεθος yonp.Aroy , τότε νόμιζε. κάτω εἶναι αἱ ὅ.:- ξαλλέσης á ἀξίας, m TÓ εἰρημένον ἐν τῇ ψαλ- μῳδίᾳ * L ὅτι D τὸ ὑψῶσαι κύριον ? ϑεὸν n2, τότε μόϊις guossureiae τῷ ὑποποδίῳ T ποδῶν aUr& τότε αἴτιον d ἀκαταλήπτεα ἀξίας οὐδὲν ἄλλο φησιν, ἢ ὅτι ἅγιός Conv.

κα΄. Ei οὖν “ἂν ὕψωμα δυγάμεως dy- βρωπίνης κάτω T μεγαλοπρεπείας 3 B κυνεμένε ἐςὶ, τοῦτο γὰρ ὁ λόγῷ. διὰ T ὑποποδίε T ποδῶν ὑπαινίοσεται. τίς ἡ μα- ταιότης T οἰομένων ἔχειν τινὰ δύναμιν ἐν ἑαυτοὶς τοσαύτάν, (0g ἐπ᾿ αὐτοὶς εἶναι τὸ κατ᾽ ἀξίαν ^ τιμῆς ὁρίζειν τῇ ἀτιμήτῳ Q φύ- σφ; κἡ διὰ τοῦτο, καί τινων T εἰς τιμὴν

NYSSENI

lium ac Spiritum decurrens fertur, sic et- iam blasphemia relrogrado velut cursu re- voluta, a filio ad universalem Deum pergit. Nam si causa hominis improbati, is qui misit improbatur, tantum licet intervallum sit inter hominem illum atque miltentem, quis dicat quanta damnatio portendatur iis qui adversus Spiritum audent? De tali for- tasse blasphemia inveniabile illud decer- nitur a legislatore iudicium: quandoqui- dem tota per Spiritum beala ac divina na- tura, voluntate blasphemantis, simul in- iuria adficitur. Nam sicut qui pie Spiritum recepit, cognoscit in ipso Spiritu gloriam Unigeniti; filium autem noscens , imaginem noscit infiniti ; et per imaginem menti suae archetypum imprimit ; ita scilicet etiam hic maledicus atque contemptor, cum audet aliquid adversus Spiritus maiestatem , con- sequenter ad patrem usque, intermedio fi- lio, blasphemiam intendit. Quamobrem pa- veant, si cerle sapiunt, ne quid huiusmodi temere audeant, cuius rei finis erit omni- moda audentis pernicies: sed pro viribus potius extollant verbis suis Spiritum : immo et ante verba , mente eum subliment: neque enim fieri polest, ut nonnisi cum verbis mens extollatur. Cumque in summum hu- manarum virium cacumen conscenderis, id est quatenus mens humana intellectum suum in sublimes magnosque conceptus di- latare potest ; tunc puta te inferiorem esse illa eximia dignitate, proul dicitur in psal- modia ; nempe postquam exaltaveritis Deum nostrum , tunc demum vix adorabitis sca- bellum pedum eius. Causa vero cur eius dignitas sit incomparabilis, nulla est alia nisi quia sanctus est.

21. Si ergo quilibet humanarum vi- rium cumulus humilior est adorati maie- state (id enim scriptura significat per pe- dum scabellum ) quae dementia est exi- stimantium tantas se habere vires, ut ar- bitratu suo possint inaestimabili naturae congruum honorem decernere? Propterea- que nonnullis etiam honoris significatio-

ADVERSUS MACEDONIANOS. 35

nibus Spiritum sanctum indignum iudica- re, quasi ipsorum vires plus valeant, quam Spiritus sancti dignitas capit. O miseran- dam istorum infelicemque insaniam! non intelligentium quinam ipsi sint qui talia obloquuntur, et quinam Spiritus sanctus cui se ob superbiam contendunt. Quis di- cat his populis, quod homines sunt spi- ritus transiens et non rediens, in matris vulva impuro conceptu compacti, cuncti- que in putrem terram dissolvendi, foeno comparabilem vitam soriiti? qui brevi tem- pore in mundano errore florentes, rursus arescunt, flosque eorum defluens evane- scit: qui neque aliquid ante generationem fuerunt, nec quem ad locum hinc sint mi- graluri certo sciunt: quia nempe anima futuram sedem suam, quamdiu in corpore manet, ignorat. Haec videlicet hominum conditio est.

22. Spiritus vero sanctus, primo qui- dem quod ad naturae sanctitatem adtinet, tantumdem est ac pater suapte natura san- ctus, pariterque Unigenitus. Itemque Spi- ritus sanctus aeque vivificans est, incorru- ptibilis , immutabilis, aeternus , iustus, sa- piens, rectus, dirigens, bonus, potens, bonorum omnium dator, ubique existens, singulis praesens, tellurem cornplens, in caelo permanens, in supernis virtutibus diffusus, cuncta implens pro cuiusque ca- pacitate, et ipse tamen plenus manens, cum omnibus sanctis versans , neque tamen a sancia Trinitate seiunctus. Is Dei pro- funda semper scrutatur, semper a filio ac- cipit; mittitur, et non separatur; glorifi- catur , et tamen iam gloriam apud se habe- bat. Nam qui alteri gloriam confert, explo- ratum est eum in pleniore gloria versari : quomodo enim glorificaret, qui gloria est expers? Nisi ipse lux sit, quomodo lucis graliam ostendet? [ta ne glorificam qui- dem virtutem prae se feret, nisi qui per se ipse sit gloria et honor, magnificentia atque maiestas. Glorificat itaque patrem ac filium Spiritus. Porro ille non mentitur qui

ézvoautyoy ἀνάξιον κρίνοιν τὸ πνεῦμα τὸ &[iov , ὡς D δυνάμεως. αὐτῶν μείζονα δυνα- μένης, ἢ ὅσον χωρεῖ n ἀξία 3 T πνεύματος; ὦ 4 ἐλεεινῆς αὐτῶν Ὁ ταλαιπώρε Ὡίϑσ- πόαν: vj) μὴ σωνιέντων αὐτοί τε τινές εἰσιν οἱ ταῦτα ὁζαλε γόκδυοι 5 e τί τὸ ὠνεῦ- μα τὸ ἅγιον. ᾧ δι΄ ὑπερηφανίας ἑαυςδὺ- Cul Ape τίς εἴποι τοὶςὃς λαοὶς ὅτι ἂν- ϑφωαοι εἰσὶ πνεῦμα ὦ opio pipe Ὁ οὐκ nati Qor, €» μήζᾳ γυναικὸς διὰ ῥυπα- θᾶς συλλήψεως οἰκοδομούδϑρυοι, 16 εἰς γῆν ῥυπαρὰν πάντες ἀναλυό po 0l, χόρτῳ προσ- ea auto T ζωὴν λαχό ντες 5 οἵ ἐπ᾿ ὀλί- yov διὰ αὶ βιωτικῆς ἀπάτης ἀνθήσαντες. VY ἀποξηραίνονται, ij τὸ ἄνϑϑ» περὶ αὐςξσ- καταῤῥυὲν ἀφανίζεται: οὔτε τί Üy- τες πρὸ s a “ἡνίσεως. xj εἰς ὃ τι μεταχω- pisc, οὐκ ἀκειβῶς Fheá pipa «i dv- χῆς T iOiay Ar Ev, ἕως ἂν ὄπχιμένῃ ἢ τῇ σαρ- xi, ἀγνοούσης" ταῦτα οἱ ἄνϑρωοι. κβ΄. Τὸ 5 πνεῦμα τὸ fiov πρῶτον μὲν ἀπὸ T x? φύσιν ἁγίων ὀκεῖνό ἕξιν ὅπερ ὃ πατὴρ κατὰ φύσιν yi , x, ὃ povosfjoiis ὡσαύτως" οὕτω x, τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον x) XD τὸ ζωοποιὸν πάλιν, X; κ τὸ ἀφϑάρ- τον TÉ Xj ἀνωλλείωτον, 1) ἀΐδιον. δίκαιον σοφὸν, εὐθὲς. ἡϊεμονικὸν, ἀαθὸν. δυνατὸν. ἀγαθῶν “πάντων παρεκτικὸν, 1) πρό γέ ἁπάντων αὐτῆς αἱ τ ζωῆς: πανταχοῦ ὃν E ἐκάςτῳ παρὸν, , T γῆν τοληροῦν. x ἐν οὐρανοὶς μένον. ἐν V. ὑπερκοσμίοις δυνά- μεσιν ὁκχεόνδυον. τσάντα erAnpoUy xD T éxácHu, X) αὐτὸς πλῆρες μένον. AQ πάντων ὃν T ἀξίων, ij αἰ ἁγίας pio Qe οὐ χιοοιζόμαδυον: ἀεὶ τὰ βάϑη τοῦ ϑεοῦ ἐρόύνᾷ.. ἀεὶ ἐκ τῷ υἱοῦ λαμβάνει, x; ἀπο- φέλλεται x) οὐ χωρίζεται. xj δοξάζεται £j δόξαν ἔχ π' ὃ du ἄλλῳ δόξεν δίδωσι, σδ)ῆλον ὅτι ἐν ὑπερ βαλλοίσῃ δόξῃ κατα- λαμβάνεται" q ὡὼἢς γὰρ σιοξάζε τὸ δόξης ἄμοιρον: ἐὰν μή Ti φῶς ἢ. πῶς ? * φωτὸς ἄγιδείξεται χάριν: οὕτως οὐδὲ T δοξαςικὴν δύναμιν Ἀγιδείξεται, 0 ἂν μὴ αὐτὸ ἡ δόξα Q τιμὴ xj μεγαλωσύνη x) μεγαλοπρέπεια" δοξζάξζῳ οὖν 3 πατέρα κ) T υἱὸν τὸ πνεῦμω" ἀλλ᾽ ὁ εἰπὼν ἀψόύδης ὅξι, ςδὺ: δοξάζοντάς

*

y ἀξίαν [^

1. Reg. II. 30. ΣΤΟΝ.

XVH.

4.

36 $. GREGORII NYSSENI

με δοξάζω: * ἐγὼ σε ἐδό ύξασα, φησὶ " πρὸς T πατξ ga ὁ κύριος" * πάλιν; δόξασόν με τὴ δοξῃ ἢ εἶχον ἀπ᾽ ἀρχῆς παρὰ σοὶ πρὸ τοῦ T κόσμον εἶναι" ἀποκρίνεται » ϑεία φωνή" i oe. Xj πάλιν δοξάσω" ὁρᾷς T ἐγκύκλιον ἃ ài ibn διὰ T ὁμοίων £1 qo- páv δοξάζεται. ὁ υἱὸς ὑπὸ τῷ πνεύματος" δοξάζεται ὑπὸ 5 via ὁ πατήρ' πάλιν T δό- ξαν ἔχει παρὰ T παζὸς 0 vi-€ X; δόξα 7 πνεύματος ὁ μονου δοὺς γίνεται" τίνι fag ἐν- δοξασϑήσεται ὁ Ó πατὴρ» εἰ μὴ τῇ ἀλυθινὴ TÉ μονουβυοῦς δόξῃ. ἐ ἐν τίνι 5 πάλιν ὁ υἱὸς δοξασθήσεται ᾿ εἰ μὴ ἐν τῇ μεγαλωσύνῃ TÉ πνεύματος: οὕτω "AA L^ ἀγακνκλούμε- v» ὁ A6, Q- 3 υἱὸν μὲν δοξάζ διὰ τοῦ πνεύματῷ... διὰ ἡ ἡ τῷ υἱοῦ 7 πατέρα. κγ΄. Ei, οὖν τοσαήτη T5 πνεύματί» ἡ n με εγαλωσύνη., x 6l τι καλὸν 5. Y; κΣ εἰ τι ἀγα- ϑὸν παρὰ τῷ ϑεοῦ διὰ τὰ μονογγνοῦς, ἐν τῷ πάντα ἐν “τ ὥσιν ἐνεργοῦντι - πγεύματι τϑειοῦται τί ὀκπολεμὅσιν ἑαυςξσ’ τῇ ἰδίᾳ ζωῇ: τί d. a θην τα αὶ τ σωφομέ Voy eio. ; τί ἀποκόπτασιν ἑαυςξυ: ἀπὸ d πρὸς δ ϑεὸν προσκολλήσεως: πῶς γάρ τις προσκολληθήσε ται τῷ κυρίῳ» μὴ τῇ πνεύ- ματῷ»- T συνάφειαν 7H πρὸς αὐτὸν ἔνερ- γοῦντος: τί ζυγομαχοῦσι πρὸς ἡμᾶς περὶ λατρείας 1, προσκυνήσεως: τί κατειρωγεύογ- ται δ᾽ ὰ τῇ σ᾽ λατρείας ὀνόματίθ. xD m ϑείας τὲ x dz pocas Φύσεως. ὥσπερ οὐχ ἑαυςξσ. εὐεργετὅντες ἐν τοῖς ὑπὲρ σωτηρίας αἰτήμασι, ἀλλὰ τιμὴν τίνα προσάγοντες ἐὰν σωϑῆνα: 9 ήσωσι: σὸν κέρδος ἐ éci τὸ αἰτᾶντος ἡ δέησις, οὐχὶ τιμὴ τῷ παρέχον- τος" τί οὖν ὡς χαριζόμδρος 70601 τῷ εὐερ- γέτῃ ; μᾶλλον ἢ οὐδὲ εὐεργέτάν ἃ T ἀγα- ἐὼν παρεκτικὸν ἀξιοῖς ὀγομάζαν: ἀλλὰ TE ζῆν ἀντεχόμδυος Y ζωοποιὸν ἀτιμάζες: xj T ἁΠασμὸν Qro», «“δαλογίζῃ 3 TT χάριν τῷ ἁγιασμξ δανέμοντα: LÀ τὸ διδόναι τὰ ἀγαθὰ οὐκ ἀρνούμϑμος αὐτὸν ἔχειν ὃ δύνα- μιν. τῷ αἰτεϊῶς κρίνεις ἄναξιον; οὐδὲ τᾶτο λογιζόμαμος, ὅσῳ μεῖζόν ὄξι τὸ δοῦναι τί ἀγαθὸν, τῷ αἰτηϑῆναι: τῷ μὲν γὰρ αἰτη- ϑέντι, οὐ πάντως προσμϑδροτυρεὶ τὸ μεγα- λεῖον ἡ αἴτησις" δυνατὸν γάρ ὄξδιν αἰτη 9-

dixit: ego glorificantes me glorificabo. Ego te glorificavi, ait patri Dominus. Et rur- sus: glorifica me gloria, quam habui ab initio apud te, ante quam mundus fieret. Respondet divina vox: et glorificavi, et ite- rum glorificabo. Viden encyclicum glori- ficationis inter pares gyrum? Glorificatur a Spiritu filius: glorificatur a filio pater: vi- cissim gloriam accipit a patre filius, et glo- ria Spiritüs Unigenitus fit. Nam quanam alia glorificabitur pater, nisi vera Unigeniti glo- ria? Rursus quanam re alia glorificabitur filius , nisi a Spiritus magnificentia? Ita pa- riter in gyrum pergens oratio noslra filium quidem honorat per Spiritum, per filium vero patrem.

23. Si ergo tanta est Spiritus maiestas; et si quicquid pulchri bonique est, a Deo per filium, in Spiritu qui omnia in omni- bus operatur , perficitur: cur sibi infensam redduni propriam vitam? Cur a se alienant servandorum spem? Cur sibi praecidunt coniunctionem cum Deo? Nam certe quo- modo quispiam cum Domino coniungetur, nisi Spiritus eam copulam efficiat? Cur ri- xantur nobiscum de cultu et adoratione? Cur vocabulum derident cultüs erga divi- nam nullaque re indigam naturam? Quasi vero non sibi magis benefaciant petendo salutem, si certe salvari volunt, sed honc- rem aliquem largiantur. Lucrum tuum est petentis oratio, non honor annuentis. Cur ergo quasi gratificans benefacienti adstas? immo vero ne benefactorem quidem, eum qui bona praestat, appellare dignaris? sed vitae cupidus, nihilominus vivificantem spernis : et sanctificationem quaerens, fal- sam geris de gratiae distributore sententiam? Et quum bona largiendi facultatem ei non neges, tamen a quo postuletur, indignum iudicas. Neque hoc reputas quanto maius sit dare aliquod bonum , quam ab aliquo id postulari. Etenim ei a quo poscitur , non testatur magnificentiam postulatio ; fieri enim potest , ut poscatur aliquid ex eo qui non habet. Nam postulatio quidem pro ar-

ADV

bitrio postulantis fit: qui vero bonum ali- quod exhibet , indubiam facit haerentis sibi facultatis. demonstrationem. Cur igitur , quum de sancto Spiritu id quod est maius fatearis, nempe eum posse bonum aliquod suppeditare, cur inquam ceu magnum quid precum honorem denegas? Quamquam hoc saepenumero, ut dictum est, etiam erga nullius rei potentem errore supplicantis fit. Ecce enim pelunt etiam ab idolis vanilalis famuli, quae sibi optant, neque tamen glo- riam aliquam idolis aspergit postulatio : adoratores autem errore decepti, expecta- tioni consequendi quod sperant indulgen- tes, à postulando non cessant. Tu vero quum satis persuasum habeas quot quan- lorumque munerum dator sit sanctus Spi- ritus, postulare negligis? confugisque ad mosaicam legem iubentem dominum Deum adorare, et ei soli cultum exhibere? Quo- modo tamen ei soli cultum, quaeso, ex- hibebis, dum eum scindis a sua cum Uni- genito Spirituque proprio coniunctione ? Profecto hic iudaicus cultus est.

24. Sed dices: ego dum patrem cogi- 1o, filium simul hac appellatione comple- ctor. Atqui , oro te, dum filium mente ge- ris, nonne simul Spiritum sanctum com- prehendis? Sane contradicere nequis. Quo- modo enim filium, nisi in Spiritu sancto confiteberis? Quandonam igitur à filio Spi- ritus seiungitur, ita ut adorato patre, non simul fiat filii ac Spiritus adoratio? Ipsam vero adorationem quidnam , oro, esse exi- stimant? Quam ut eximium quoddam mu- nus supremo Deo largientes, atque ad ip- sum usque Unigenitum , hunc quandoque honorem transferentes, Spiritui tamen id munus negant. Humana quidem consue- tudo humi inclinationem, qua subditi po- tentioribus obsequuntur, adorationem ap- pellat. Sicut enim constat lacobum patriar- cham, ut fratris iram compesceret, impa- ritatem suam et humilitatem hoc habitu corporis, dum ei occurreret, demonstra- visse. Adoravit enim , inquit scriptura , pro-

ERSUS MACEDONIANOS.

31

ya TI 3 μὴ ἔχοντα. ἐπὶ Th προαιρέσει TÉ αἰτἕντος ἐς 1" 05 eBay τί áfakóv, ἀναμφίξολον v προσούσης αὐτῷ δυγάμεως πεποίηται T ἐσσι δειξιν- τί οὖν. τὸ μεῖζον αὐτῷ προσμϑοτυρῶν, λέγω j τὸ δύνα iu) δοῦναι πᾶν ὅ τι καλὸν, ὡς μεγάλε τινὸς ἀποτέρεις αἱ αἰτήσεως; καίτοι τοῦτο πολ- λάκις. καϑὼς εἴρηται, x; ἐπὶ vi, οὐδενὸς κυρίων δι ἀπάτης τῇ προσιόντος γίνεται" αἰτοῦσι x) wapa T εἰδώλων οἱ d? ματαιέ- Thu δοῦλοι τὰ $7 reni aUT.ig" ἀλλ᾽ προςϑησι τοῖς ΤΩ ἡ αἴτησις Xa i6 VOI 5 δι΄ ἀπάτης

οὐ περὶ τοῦτο δόξαν τιγὰ

αὐςξσ: παρέχοντες προσδοκίᾳ T μετασχεῖν riYO- ὧν gene: ". αἰτοῦντες οὐ δγαλεί- πασι σὺ "5j πεωεισμένος Olty X) ὅσων παρ- εκτικόν ὅδι τὸ νεῦμα τὸ ἅγιωυν ὑπεροφᾶς d αἰτήσεως: 1) καταφεύγεις ἐωὶ T νόμον (ey κελεύοντα κύριον Σ Ero προσκυνεῖν. mj αὐτῷ μόνῳ λατρεύειν * ; πῶς οὖν αὐτῷ μόνῳ λαξεύσεις, εἰπε μοι, ἀποσχίσας αὐ- τὸν d! πρὸς (ᾧ novos καὶ τὸ πνεῦμα ἑαυτοῦ συναφείας ἀλλ᾽ αὕτη ἰουδαϊκὴ ἡ προσκύνησις. x0. AAA ἐρεὶς ὅτι πατέρα ἐννοῶν 9 i5? υἱὸν τῇ “προσηγορίᾳ συμαδεκέλαβον: 2 Σ 3 υἱὸν. εἰπέ μοι, τῇ δγανοίᾳ λαβὼν, à ἄρ᾽ οὐ συμπαρεδέξω xj τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον: : οὐκ ἂν ἀντ: ποις" πῶς γὰρ αὐτὸν ὁμολο- yügac, μὴ ἐν πονεύμωατι «γίῳ; πότε οὖν T υἱοῦ τὸ πνεῦμα χωρίζεται". ὡς: Ὁ πα- f προσκυνδμένε » μὴ συμωδελαμβάνεως MC T υἱοῦ xj τῷ πνεύματθ» T προσκύνη- σιν: αὐτὴν 5 Ὁ προσκύνησ: Ww τί ποτε TT λογίζονται: ἡ ἣν ὡς οἰξαίρετόν τι γί gas TO ἐπὶ πάντων. ϑεῷ χατιζόμδροι: X ἕως TE μονοσπυοῦς ἐσθ᾿ ὅτε v τιμὴν, raórlo ὅψα- βιξάζοντες , ἀπαξιοῦσι τὸ πνεῦμα "T τοιού- τὸ γέρως" » μὲν γὰρ ἀνθρωπίνη guida ? πρὸς τὸ ἔδαφος T τ ὑποχειρίων ἐπίκλεσιν. ἣν ,ἀσπαζόμδροι Gbo- δυνατωτέρες ipe. διύεσι, τοῦτο προσαγορεύει προσκύνησιν: pa dide φαίνεται x 0 σταξιάρχης, Ἰακὼβ τῷ ἀδύφοῦ 3 3 ὀργὴν ἱλεούμϑυος τὸ κατα- δεέσερον v ὑπὸ ταπεινοφροσύνης. διὰ "T τοιού- T4 σχήματος ἐν τῇ ὑπαντήσῳ πρὸς αὐτὸν

* Deut. VI.

Gen. XXXIII. 3

* Gen. XLI. 6.

* Gen. XXIII 7.

38 s. ὅιδείκνυ uy: Je dpsditus “γάρ φησι ei-

τον ( 1) ἐπὶ z yh * Ὁ οἱ TÉ Ἰωσὴφ ἀδὺ- qoi * , ἕως αὐτοί τε nyvósv , κἀκεῖνος πίω ἄγνοιαν πρὸς aUG5U- ὑπεκρίνετο, διὰ τὸ ὑπερέχον T ἀξιώματ ος. Tij προσκυνήσφ ἃ T δυναςείαν ἐ ἐτίμησαν" προσκυνεῖ 56 μέγας ᾿Αβραὰμν ΩΝ Χετταίες. obo ἐγχωρίες ὁ ἔπηλυς" * δεμογὺς οἶμαι δι᾽ ὧν ἐποῖᾳ. ὅσον οἱ αὐτόχϑονες T παροικούντων ὄδικρατέ- d ds L2 πολλὰ τοιαῦτα λέίαν ἐςὶ ἐκ TE T ἀρχαίων διιιμάτων. Ὁ cx T παρόντων T Bis ὑποδειγμάτων" ἄο᾽ οὖν τὅτο γοοῦσι 2j αὐτοὶ v προσκύνησιν: i πῶς ὃ XT uy ἐλα- coy τὸ μήτε τέτε οἸεῶζ δεῖν ἀξιδν τὸ πνεῦ- μα τὸ e 09 e G6U- Χαναναίες ὁ πα- Ζιάρχης ἠξίωσεν: ἢ ἄλλην τινὰ παρὰ ταύ- τὴν νομίφεσι à T προσκύνησιν. ὡς 3 μὲν ἀν- "pozo, T j τῇ ὑπερεχούσῃ φύσει "pocn- κεσαγ: πῶς £v xalóAs * προσκύνησιν ἀϑε- T ἐπὶ T ἀν- θρώπων συ[κεχωρημένην αὐτῷ χαειζόρδροι:

ε΄, Τίνα 5 1; νομίζεσιν ἰδίως ἀποτε- τάχϑαι. τῷ ϑεῷ προσκυνήσεως βόπον: τὸ εἰπεῖν τῷ ῥήματι. ἢ τὸ ἐνεργῆσαι τῷ σχή- ματι; d ταῦτα μὲν 2 πρὸς ἀγϑρώπες i si κοινἄ" 5j γὰρ λέγεται ΟΝ er ἀνθρώπων τὰ ῥήματα. 5 ἐνεργεῖται τ τὰ σχήματα" τί οὖν ἐπὶ θεῖ τὸ οξαίρετον: 5» «παντὶ δῆλον τῷ 19 ὁφοσον Ὧν dfevolas μετέχοντι. ὅτι ϑεοῦ μὲν ἄξιον δῶρον ἡ aros φύσις ἔχει οὐδέν' Σ γὰρ ἀγαθῶν ἡ nj ) ὁ ποιητὴς né χξείαν οὐκ ἔχει" ἡμεῖς ἢ οἱ ἄνθρωποι τὰς τιμητικὰς ταύτας € ἀγαπητικὰς ᾿ωδείξεις, ἃ ἃς ἐπ᾿ ἀλ- λήλων ποιούμεθα , ἕτερον T ἑτέρε τατεινό- τερον εἶναι τὴ ὁμολογίᾳ qi T πέλας ὑπερο- χῆς ὠνδεικνύ pos, ταύτας μετηνέγκα μὰν εἰς T ϑεραπείαν ἃ κρείττονος φύσεως. T. ἐν ἡμῖν τὰ τίμια. τῇ ἀτιμήτῳ φύσει ΕΝ ροῦντες" x; διὰ τοῦτο am τ προσιόντες βασι- λεῦσιν ἢ δυνάςαις οἱ ἄνθρωποι, ὑπὲρ ὧν ἂν Jie τί αὐτοῖς παρὰ T Sonde θε- λήσωσι. οὐ ψιλὴν προσά[εσι τοὶς κρατᾶσι T αἴτησι Y, ἀλλ᾽ ὡς ἂν μάλιςα πρὸς οἶκτον

τοῦσιν ἐπὶ TE πνεύματος. μηδὲ 3

uj εὔνοιαν ἑαυτῶν ἐπαγάΐοιντο, τατφεινῶν-

GREGORII NYSSENI

nus in terram ter. Fratres quoque losephi , quamdiu ignorabant, illeque ignorantiam coram ipsis simulabat ob dignitatis suae amplitudinem, adoratione potentatum eius honoraverunt. Adoravit item magnus Abra- hamus Chettaeos terrae incolas advena; significans, ut puto, quantopere indigenae inquilinis essent potentiores. Multa alia hu- iusmodi recitare liceret tum ex antiquis historiis, tum eliam ex praesentibus vitae exemplis. Num igitur ita censent et isti de adoratione? Quid ni vero sit ridiculum, ne hoc quidem obsequio Spiritum sanctum dignari, quo etiam Chananaeos patriarcha dignatus est? An vero aliam aliquam, prae- ter hanc, adorationem esse existimant, ut altera quidem hominibus, altera vero su- pereminenti naturae conveniens sit ? Cur itaque omnino quamlibet adorationem Spi- ritui abiudicant, ne illam quidem quae ho- minibus conceditur eidem largientes? Quemnam vero iudicant proprie Deo adsignatum adorationis modum? Ver- bis prolatum? an corporis habitu factita- tum? 4sane uterque modus apud homines quoque frequentatur; nam et dicuntur in- ter homines verba, et corporum gestus fiunt. Quid ergo apud Deum praestantius? Certe cuilibet sano homini constat, nul- lum habere humanam naturam quod digne Deo exhibeat donum. Nam bonis nostris creator noster non eget. Nos autem ho- mines honorificas has atque amicas demon- strationes, quas invicem facimus, dum hu- miliores alternatim nos confitemur, pro- ximique maiorem esse gradum testamur , has ipsas inquam transferimus ad nobilio- ris naturae obsequium ; ea quae sunt apud nos honoris signa, naturae inaestimabili of- ferentes. Atque ideo, quoniam qui reges adeunt vel dynastas homines, si quid con- sequi ab his potentibus voluerint , haud nudas his offerunt preces, sed ut maxime ad misericordiam benivolentiamque com-

(1) Vulgatus latinus sepfies. ltem graecus et alii in nolvslottis,

ADVERSUS MACEDONIANOS. 39

moveant , humili sermone utuntur, et proni adorant, οἱ genua attingunt, et sternuntur humi, et omni re se miserabiles efficien- les, patronum precum suarum prae se fe- runt, per ea quae faciunt. . . . Propterea qui verum polentatum agnoscunt, a quo cuncta administrantur . . . quae ipsis cordi fuerint. Hi qui sunt depresso animo circa ea quae in hoc mundo. . . . Qui vero ex- celsa mente sunt circa aeternas recondi- tasque spes, quia nesciunt quomodo pe- tant, neque valet humana natura ostende- re, quinam sit honor ad magnificam maie- statem perveniens, transtuleruntillud quod apud homines existimatur obsequium , ad Dei honorem. Atque haec est adoratio , nempe cum supplicatione et humilitate rei alicuius optatae postulatio. Ideo et Danihel flectit Deo genua, clementiam eius pro ca- ptivo populo exorans. Et is qui nostras in- firmitates portavit et pro nobis intercedit, in ea quam sumpsit humanitate, procidisse in faciem precum tempore ab evangelio narratur, alque hoc corporis habitu oras- se; regulam statuens, ut reor, humanae vitae, ne audacter nos geramus precum tempore, sed quaqueversus ad misericor- diam commovendam componamur. Quia Dominus superbis resistit, humilibus au- tem dat gratiam. Et alibi: qui se exaltat , humiliabitur. Si ergo adoratio ceu suppli- catio quaedam est, sive auxilium exbibi- tum scopo precum, postulatio autem Do- mino potentiae fit; quinam sensus est no- vae huius legislationis, ut ne ab eo qui- dem qui dat petamus, neque ante princi- pem procidamus, neque obsequium dyna- stae exhibeamus? . ..

τι τῷ λόζῳ. 15 προσκυνᾷσι TO σχήματι. x; [ovárov ἅπτονται, 1 εἰς ἔδαφος πίπτε- M , ? -* ) ci, (ἢ διὰ πάντων οἰκτιζόψϑυοι συνήγορον , / ς Lad , 3e 2 Ξἰτηστως ταῦ το} προξάλλονται. OU ὧν ποιῶσι δ £A - -- διὰ ττο οἱ 7. ἀληθῆ δυνα- ςείαν ἐπεγνωκότες, δι᾽ ἧς “ἄντα διοικεῖται τὰ ὄντα - - - τες ὑπὲρ ὧν ἂν ἢ φίλον αὐτοὶς" οἱ μὲν ταπεινοὶ τὰς ψυχὰς περὶ T ἐν τῷ / / , €» € N MM κόσμῳ τούτῳ - - - ζομένων' οἱ ἢ ὑψηλοὶ ἢ διάνοιαν περὶ T αἰωνίων 1 ἀποῤῥήτων ἐλ- πίδων, OR οὐκ ἔχεσιν πὼς αἰτήσεσιν, ἐδὲ χωρεῖ n ἀνθρωπίνη φύσις ἐνδείξασθαί τινα τιμὴν πρὸς ὃ μείαλοπρέπειαν a αὶ δόξης φθά- νᾶσαν- μετήνεγκαν * T ἐπὶ in ἀνθρώπων γενομεισμένην θεραπείαν εἰς T Ü Oan τιμήν" xj TETO égiy ἡ προσκύνησις "A ἱκεσίας gj ταπεινότητος T καταϑυμίων τινὸς αἴτησις 2 ἘΝ ὡς Ne y? ^ γινομένη" διὸ 1) Δανιηλ κάμπτει τῷ κυ- / D 7, πεῖν ὩΣ .5. μ c AN θίῳ τὰ γόνατα. ἐπι T αἰχμαλωτξ λαοῦ T φιλανϑρωπίαν αἰτού pos: 5) ὁ τὰς ἀσϑε- γείας ἡ μὴ βαςάσας,. x; ὑπὲρ ἡ μὴ ἐντυγ- ΄ ὃ MG» θ / e LIEU / χάνων, διὰ 1 ἀνθρώπε ὃν ἀνέλαβε προσαί- ὥτοιν ἐπὶ τὸ πρόσωπον ἐν και προσουχῆς ὑπὸ T εὐαγγελίε ἱςόρηται" * τούτῳ τῷ σχήματι T εὐχὴν ἐποιεῖτο" νομοθετῶν οἷ- μαι τῇ ἀνθρωπίνη Con, τὸ μὴ ἀπαυϑα- διάζεῶαι ἐπὶ Τ καιροῦ αὶ αἰτήσεως. ἀλλὰ διὰ πάντων πρὸς τὸ ἐλεεινὸν μεθαρμόζεῶζ: GR κύσιος ὑπερ Πα γο5 ὦ ἀντιτάσσεται. τα- zavoig ἢ δίδωσι xác: * καί πϑ' ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν τὠπεινωθήσεται. * Ei οὖν ἡ προσκύ- γήσις οἷον ἱκετηρία τίς 621, εἴτε συνηγορία προβεβλημένη τῷ σκοποῦ 4 αἰτήσεως, a ἢ αἴτησις πρὸς T «Y δυνάμεως κύριον γίνε- ται. τίς ἡ διάνοια di καινῆς ταύτης γομο- ϑεσίας; οὐδὲ --- παρὰ Ἵ διδόντος αἰτεῖν, μήτε ὑποκύπτειν τῷ ἄρχοντι, μήτε ϑερα- / πεύοιν T Qüuyacetcbovra s ---

Reliqua. desiderantur.

* eod. χε

* Dan. IX. 3.

* Matth, XXVI.

39.

* Iac. IV. 6. et I. Petr. 5.

* Matth. XXIII. 12.

DE SANCTI GREGORII NYSSENI

FRAGMENTO IN EIUS EDITIONIBUS DESIDERATO

DEQUE PARTICULA DOGMATICA 'EK

CONTRA SCHISMATICOS CORRUPTORES IN EIUSDEM TEXTUM RESTITUTA.

m eR

€»itoris vissertatio.

1. Sancti Gregorii nysseni. nobilissimum locum , ubi Spiritus sancti a. Filio quoque processio adfirmatur, superioribus eiusdem scriptis adiuncturus, necessaria quaedam praefanda opinor. Pertinet is locus ad tertium Nysseni de dominica ora- tione sermonem circa. finem; neque is tamen in publicis Nysseni editionibus, et ne in. pleniore quidem parisiaca Morelli legitur. Ceteroqui sermonem illum prae ma- nibus habuit integrum et inlibatum Iohannes Veccus saeculo *XIII* patriarcha. ca- tholicus constantinopolitanus , qui quum dogmatis de processione a Filio propugna- tor strenuus esset, ( cutus etiam causa calamitates honorificas passus est) in qua- dam synodo anno *'M:CCLXXX- Byzantit habita , praesidente Ipso, considentibus octo metropolitis, principibus quoque viris praesentibus , insignem hanc Nysseni au- ctoritatem. in medium protulit , et decreto synódico confirmavit. Rei vero summaria historia a Vecco narrata haec est. Xiphilinus ecclesiae magnus oeconomus habuit Nyssent operum antiquum codicem, in quo tertius quoque cum reliquis sermo erat de oratione dominica , et quidem. integ ger; quodque rei caput est, cum dogmatico commate : πνεῦμα xai ἘΚ τοῦ υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται: « Spiritus etiam. ea » Filio esse adfirmatur. » Iam vero quum particula 'EK referendario ecclesiae Escammatismeno, graecae heterodoxiae et schismatis faeitori, molesta esset quia errorem eius tenedia veluti securi praecidebat , nefario ausu de praedicto codice ipsam. delevit. Rem porro gestam ad Veccum patriarcham publicamque notitiam detulit. Xiphilinus codicis possessor ; eademque et inspectu codicis patefacta fuit , simulque ipsius testimonio Escammatismeni, qui ad catholicas postea partes trans- gressus, crimen suum ultro confessus est. Id autem tanti aestimasit Veccus ( prae- sertim. quia, ut ipse in relatione ait, in aliis quoque exemplaribus particula 'EK comperta fuit) ut coacta prout. diximus synodo patriarchali, sententiam. episcopo- rum rogaeerit, quid. consilii de eo codice lituraque capiendum esset : quorum con- cors suffragium fuit, ut agnita licet rei eeritate, codex ille prout se habebat ma- neret; nihilque in deleticio spatio rescriberetur; quia periculose id fieret, suspicto- nemque posteris novae interpolationis refectaeque scripturae inüiceret , et crimen quodammodo a Schismaticis ad Catholicos transferre videretur. Ceteroqui rem 46- stam scripto consignandam , ut hinc testimonium publicum fidesque haberetur , scri- pturae illius partem fuisse depraeatam. Síc omnes episcopi censuerunt, pergit di- cere Yeccus « et tam hodie hac synodica actione. perficitur, rursus id idem fütente

S. GREG. NYSSENUS DE PROCESS. SP. S. ETIAM 4A FILIO. 41

Referendario, et non negante ἜΚ ab se abrasam fuisse, eentamque petente , quod » eo tempore id. perfecerit , cum a nobis dissidebat. » Quo in consilio praesules or- thodoxi eidentur imitati quodammodo Gratorum veterum exemplum, qui delubra sua, ut narrat. Cicero de rep. III. 9, a Xerxe inflammata, ne reficienda quidem putaeerunt, ut. esset posteris ante os documentum Persarum sceleris sempiternum. Id nos quoque in consereanda byzsantini codicis litura, ob arguendam Schismati- corum fraudem, divinitus contigisse credimus: qui coder e Graecia. postea. trans- latus, ut infra probabiliter suadebimus, nunc Romae in Pontificis maximi biblio- theca. consereatur.

23. Ceteroqui eaticanus hic memorabilis codex fugtt oculos, quantum scio, Leo- nis Allatu, qui quum rei Constantinopolt gestae narret historiam in Graeciae or- thodoxae tomo I. ( p. 366-311) anno 1652. liomae edito, praeclari monumenti men- tionem , ccu adhuc superstitis, nullam facit. Attamen is sententiam Vecct. synodi- cam praedicto in tomo eulgaeit ; quam statim aetde arrtpuerunt , id est anno 1611, conciliorum collectores Labbeus atque Cossartius T. XI. part. I. p. 14125, conse- quenterque altae conciliorum editiones admiserunt. Porro Cossartius in tllius scripti calce sic adnotat. « Non extant hodie illa Gregorii nyssent cerba in ea quam de- » signat Veccus homilia: sed neque ir. quatuor alis, quas in orationem. domint- » cam idem Gregorius scripsit. Ex quo intelligimus, eas hac parte a. Graecrs trun- » catas ad nos pereenisse. Neque enim dubitare de Vecci fide possumus , qui in » oratione, quam de Spiritus sancti processione scripsit, locum integrum refert , ea » quo decerpta ea verba sunt. Neque Veccus tantum, sed Hugo Etherianus et Ma- » nuel Calecas locum illum. repraesentant. Ceterum quod ab illo Referendario in » Nyssenum, idem a Photio in Chrysostomum admissum est. Cuius in homilia de » incarnatione ( eel certe ipsi tributa ) cum apud Ioh. Veccum et Man. Calecam, et » in anglicana Savilii editione legatur τὸ ἐξ αὐτοῦ πνεῦμα. Photius cod. 911. » particulam ἐξ omisit. Nimirum cum negent Graeci S. Spiritum esse ἐχ TOU υἱοῦ, » ex Filio, sentiunt negare se non posse quin sit τοῦ υἱοῦ. » Haec Cossartius. Quum autem in praedicta Vecct synodica sententia. nihil aliud. de Nyssent frag- mento recitetur quam illa verba τὸ δὲ ἅγιον πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ πατρὸς λέγεται, χαὶ ἜΚ τοῦ υἱοῦ εἶγαι προσμαρτυρεῖται. commodum accidit, ut Veccus in. suis ab Allatto editis scriptis partes adhuc nonnullas recitarit ac repetieerit in Graec. orth. T. I. pp. 143. 188. 200. 230. 3'74. 398; et T. II. pp. 333. 523. Item in eo- dem opere loh. Plusiadenus T. I. p. 632. FA ibidem Constantinus Melitintota T. I1. p. 825; et Georgius Metochita p. 953. 919. 993. 1045; nec non Arcudius in opusculis aureis p. 1&0; quin et ipse Leo n. in enchiridio de processione Sp. S p. 99, et contra Creyghtonum exerc. X, et in eindiciis synodt ephesinae cap. A, partem illam Nysseni a Vecco et alitis in dictis opusculis relatam repetit, et histo- riam totam recinit. Hi tamen cuncti auctores rem ab ipso Vecco , ut. patet , sine ulla additione sumpserunt. Denique et magnus Bessarton in oratione dogmatica infra a. nobis laudanda eundem Nysseni locum se in mss. siee Vecct siee. Nyssent legisse demonstrat. Atque hi omnes a me libenter sunt nominati , ut ostenderem quanti pretii atque praesidii id Nysseni fragmentum apud Graecos nostri dogma- ts adseclas habitum sit.

3. Relatis hactenus aliorum circa hanc rem testimonits ac lucubrationibus , re- liquum est ut quid nobis eadem super re contigerit, et quale incrementum addere

f

Nysseni codex mutilatus οἱ Jfalsatus.

Rei praedictae testimonia.

INysseni codices integri,

Parlicula "EK in codice vat. antiquissimo.

xs S. GREG. NYSSENUS DE PROCESSIONE

-

obeenerit , exponamus. Quum anno *M:DCCCXXXITI* tn septimo Scriptorum vete- rum tomo, Anastasii presbyteri graecum opus ederemus « de patrum circa Domini » incarnationem. doctrina » primum omnium eahibuimus. Nysseni illud fragmen- tum, ex praedicto sermone ab Ánastasto sexti saeculi homine sumptum , et quidem parte prope dimidia auctius , quam « Vecco postea fuit recitatum. Deinde eero ex- ploratis bibliothecae eaticanae forulis, feliciter comperimus partem hanc Nysseni in «liis quoque consereatam codicibus; quod certe ante me in aliis per Europam codicibus deprehendere potuissent eiri eruditi, si curam aliquam. tmpendissent, Mo- rellius in. primis Nysseni editor, et Cossartius qui defectum editionis dolebat; prae- cipue eero sagax. Allatius, quem hac tn causa eaticanos romanosque altos codices non consuluisse , ealde miror: quamquam qui omnia praestare queat, nemo quan- tumvts impiger mortaltum est. Sunt ergo eaticanae bibliothecae codices hi, in qui- bus Nysseni sermo a me integer compertus est. I. Vaticanus 2066. membraneus no- brlissimus, saeculo septimo vel octaeo unctalibus litteris scriptus, cum glossis ettam aeque quadratis in. margine extantibus, de quo nos inferius plura verba faciemus. 1. Vat, &&8. membr. saeculi ferme XI, de quo nos item codice postea. latius lo- quemur. Ml. Vat. 449. membr. saeculi undecimi. IN. Vat. 4409. bombycinus saecult tertii decimi. N. Urbin. eat. 4&. chart. saeculi quarti decimi. VY. Vat. 1129. cAart. saec, X. Codices autem in quibus Nyssent hoc fragmentum separatim scribitur , tres sunt. chartacet, nempe VII. Anastasü presbyteri column. eat. 19. VII. Vae. 1102. IX. Vat. lat. 4326, in quo Hieronymus Donatus, senator. eenetus, eir saeculo XV. desinente clarus , doctrinae graecae linguaeque peritissimus , in suo a nobis edito ( Seript. eet. T. VII.) de processione Sp. S. contra Graecos doctissimo opere, par- tem. eius testimonii ex Nysseno graece ttem producit. Nysseni ergo praeclarum hoc segmentum in novem saltem habemus bibliothecae eaticanae codicibus; eratque idem in aliis a Vecco, Bessartone, et Donato, ut trpsi atunt , eists codicibus ; neque dubito quin passim tn dispersis per orbem mss. Nyssent exemplaribus, et Romae etiam , si modo ea explorentur , occurrat ; quandoquidem eel una Pontificis bibliotheca osten- dit hanc copiam. Codices denique vaticani, in quibus aeque ac in editionibus frag- mentum deest , duo sunt. 1. Vat. 1901. saeculi circiter duodecimt , bombycinus, qui etsi nobis ineditos duos Nyssent sermones suppeditaeit , in hoc tamen tertio de or. domin. , et interdum alibi, lacunis laborat. 11. Urbin. eat. 18. chart. satis recens. Causa vero in his eeidens. defectüs est, quia schismatici amanuenses iniucundum illud. sibi. testimonium sponte omisisse videntur, id quod pluribus postea exemplis et auctoritatibus confirmabo.

4. Nunc ipsum rei caput attingendum est, nempe utrum et in quot cognitis no- bis codicibus particula dogmatica 'EK legatur. Namque haec deest in operis ana- stastant codice. columnensi eat. 19, itemque in. eiusdem operis codice eat. 1102, zn quibus legitur καὶ τοῦ υἱοῦ προσμαρτυρεῖται. Item abest ea particula a eatt. 4^9, 1409, 1729, nec non ab urbin. eat. 1&, in quibus scribitur xai TO υἱῷ προσμαρ- τυρεῖται. Haec, inquam, documenta in adversariorum parte sunt, atque a φτοίαμι5 exemplis dimanant. Age tam quae nobis, eel potius veritati faeent , exponamus. De corruptis Schismaticorum dolo codicibus, post exortas cum orthodoxis quaestto- nes, paulo post dicemus cum summae etiam auctoritatis eiro Card. Bessariene ( prae- ter ea quae superius cum Vecco diximus) cuius nunc eerba non recitatis solum ve- rum etiam oblatis ob oculos argumentis eeidenter confirmabimus. Etenim inter. illos

SPIRITUS SANCTI ETIAM A FILIO. A3

quos supra memoraet eatt. codices gregorianum fragmentum continentes, unus est qui schismatis tempora longe ond immo et ipso Photio ducentis ferme annis antiquior est, litteris quadratis ut iam monut scriptus , specie prorsus Inst, gni urge admirabili, qui ex monasterio monachorum basilianorum. €ryptae Ἐπ ἥκεις ἐπ bi- bliothecam veaticanam Pio VI. regnante transiit. Continentur. €o, praeter S. Basilii hexaemeronem , S. Gregorii. nyssent sermones in orationem dominicam , in beatttu- dines, scripta etiam ad Petrum fratrem, orationes epitaphicae, et capita phystolo- gica. Iam in sermonibus de orat. domin. quum curtosissiume rem meam scrutarer. tertium. illum. sermonem non. solum integrum , id est absque lacuna eidi, eerum etiam , quod me incredibili gaudio adfecit, particulam dogmaticam 'EK suo in loco f. 86. ὁ. eeidentissimam, ut cetera omnia , perlegi: qua eisa, Niciuvs exclamaet: en quippe codicem , cutus stne dubio dignitas cunctis praeealet: en testem veritatis inge- nuum ac probattssimum : en ut auctoritas temporis, prout dixit. Cicero, naturae id est veritatis iudicia confirmat. Quin adeo plausum meum praeoccupaett illic in mar- gine manus quaedam , multo tamen recentior , graeci alicuius orthodoai scribentis: εὖ σοι μέ pue Γρηγόριε: : « bene tibi, mazime Gregori. » Protinus ergo dedi ope- ram ut hic eximius Nysseni tractus fidelissime in aere excuderetur: ἈΨΕῊ quoque numeralem notam adscripst, ut rem suits oculis, quisquis volet, tn eaticana. biblto- theca contempletur. Hanc meam laetitiam mox cumulavit Hier. Donatus. qui lib. Edict. IF... 3. sic integerrime scribit: τὸ δὲ ἅγιον πνεῦμα χαὶ ἐκ τοῦ πατρὸς λέϊεται. καὶ "EK τοῦ υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται: « Spiritus sanctus et ex Patre

» dicitur, et ex Filio esse testimonio probatur. » Idem vero Donatus lib. III. A^. p. 142. rem illam sub Vecco in synodo gestam novisse se att. his verbis: « eatat

huius conventus narratio, quae Deo volente in manus meas incidit. » Itaque et eius synodt particulam scribit. Ne tamen Nysseni locum, ab eo lib. I. 15. scriptum , ex Vecco potius sumpsisse suspicemur,, vetat ipse dum in nuper citata p. 119. ait se complura gregoriant sermonis exemplaria inter. se comparasse , ubi celebre id te- stimonium legebatur. Ceteroqui in hac causa illos propemodum missos facto, quos Allatius edidit, Plustadenum, Melitiniotam , Metochitam , Arcudium quoque in opu- sculis aureis, tpsum. denique. Allatium, qui in allato textu habent "EK ; etenim Ai unum fortasse cum Vecco testimonium conficiunt. Verumtamen egregie nos, eati- cant codicis antiquissimi ope , adfirmationem Vecci iam comprobaeimus; et mox alio singularis naturae codice ttem eaticano, Vecci eiusdem sinceritatem decretique $yno- dici summam prudentiam et aequitatem. demonstrabimus.

9. Accedamus enim ad codicem eat. 448, pecultari ob ea quae dicturi sumus mentione dignissimum. Ait quippe Veccus in sententia synodica , codicem illum Xi- plilint, in quo fraudulenter. deleta fuerat 'EK particula , ealde antiquum fuisse , compluraque Nysseni opera continuisse. Iam vero codicem hunc eat. uno eel etiam altero ante Veccum saeculo ( id est ante synodum, quae anno 1280. futt celebrata ) ecaratum fuisse, non videbitur. inspicienti tmprobabile (quamquam aliquot eius fo- lia recentiore manu suppleta fuerunt , quae tamen ad controcersam partem non ad- tinent.) Tempora ergo eaticani ac byzantini codicis etx ineicem. distare videntur. Sed ne eorum quidem. continentia. differt; nam veaticanus aeque ac byzantinus Nys- seni operibus plenus est, nihilque alienum toto. in corpore prae se fert. Nunc res mira , et praeter meam omniumque expectationem oblata , narranda est. Etenim ego tertium illum Nysseni de oratione dominica sermonem in hoc codice legens , ubt ad

*

Codex aliusvat. deleticius.

Particula ἘΚ adseritur.

AA S. GREG. NYSSENUS DE PROCESSIONE

illum. graeissimi. momenti locum deveni f. 2908. b, particulam celebrem 'EK in co- dice quidem scriptam obsereaet, eerum postea studiose oblitteratam , superstite adhuc particulae in litura. eesttgio, persptcuoque extra delettonem leni spiritu; cuius pat- martis rei fidelem imaginem in excusa tabula exhibui. Porro ego hac visa litura, et immani Schismaticorum contra. catholicum dogma facinore, equidem cohorrui , manus vocemque in caelum sustult, et mthi rem plane insperatam , nostraeque theo- logiae peruttlem deprehendisse eisus sum.. Statim etiam cogitare coepi, num hic rcapse idem codea: esset , quem Constantinopoli ab Escammatismeno deletum Veccus conventui. episcoporum obtulit ; conventus autem, fraude iam denudata, prudenter vetuit. quominus particula. "EK in lacuna rescriberetur. En quippe in litura codicis eaticani. nifl reapse postea. rescriptum. est. Num ergo Veccus, aut de synodo ca- tholicus aliquis, codicem illum Romam misit, ut. et Jfallaciae. Schismaticorum , et sinceritatis Catholicorum perpetuum monumentum in christiani orbis metropolt ea- taret? Rem tta se habere, confidenter propemodum adfirmarem , nisi Hier. Donatus lib. HT. 14. de hoc Schismaticorum flagitio loquens narraret « se pluribus etus ser- » monts exemplaribus comparatis, in quibusdam illud "EK temere ac stulte abra- » sum vidisse. » Si ergo non unus fuit deleticius hutus sermonis codex, haud satis est evidens, eaticanum. nostrum unum eundemque esse. Xiphilini seu Vecci codicem. Valde tamen suspicor, Donatum liberius locutum, ita ut vocabulo « quibusdam » unum hunc designaverit deleticium eaticanum , quem is certe Romae inspicere potuit. Nam quum tpse opus suum de Sp. S. graece in Creta scripsisset, cui insulae, ut tpse ait, pro Venetis dux: praesidebat, idem postea Romae fecit latinum, qua tn urbe dum apud Pontificem esset orator, mortem cum «ita anno *MDXI* commutavit. Atque ut hanc dubitationem concludam , ato: sí eaticanus hic codex AA8, idem by- zantinus Vecct est, exosculor Dei providentiam qui religiosum id documentum Con- stantinopolt Romam transtulit : sin. eero alterum exemplar est, schismaticae fraudis testimonium duplicatur , simulque Vecci ac Donati adfirmatio laudatur , qui plures codices particulam 'EK continentes eidisse se atunt.

6. Sed age tam confirmare placet Nysseni particulam 'EK splendidissumo exem- plo etri. Nysseno aetate supparis, Theodori Mopsuesteni, cutus nos commentarium in. epistolam ad. Romanos edidimus Spicil. rom. T. IV. Quamquam locus a nobis mox recitandus , in antiquiore alio et emendattore eat. codice, unde et Cyrillum de- prompsimus , Diodoro tarsenst tribuitur (1), homini adhuc antiquiori, nec minus celebri, qui et Ioh. Chrysostomum in litteris sacris instituit. Iam Theodori ac Dio- dori nomina in codicibus haud raro confundt , compertum est ; quin et tpse Photius cod. 923. Diodorum hunc, Theodorum nominat. Siee itaque Theodorus sive Diodorus sic in codicibus et in nostra editione ait ad Rom. VIII. 11. Προεισσὼν πνεῦμα Χριστοῦ, πάλιν φησί: τὸ πνεῦμα τοῦ ἐγείραντος Χριστὸν οἶκεῖ ἐν ὑμῖν" ἐπανα- γαγων ἀπὸ τοῦ Χρισ]οῦ ἐ ἐπὶ τὸν πατέρα τὸ πνεῦμα: οὐδὲν ἕ ἐτερον ἀλλ᾽ ἢ σαφῶς διδάσχων ὁ ὅτι ἜΚ τοῦ υἱοῦ xai τὸ πνεῦμα οὐχ ἀλλότριον τῆς πατρικῆς ϑεό- τητος ἐστι: « quum antea. dixisset Spiritum Christi, rursus ait: Spiritus. eius, qut » suscitavit Christum , habitat in eobis. Dum a Christo ad Patrem reducit Sytri- » tum , nihil aliud aperte docet , nisi Spiritum, qui est xx Filio, a paterna deitate

(1) Diodori tarsensis scriptum de Spiritu sancto memorat Photius cod. 102. Fortasse igitur illinc sumpsit auctoritatem hanc eclogarius qui catenam in ep. ad Rom. contexuit.

SPIRITUS SANCTI ETIAM A FILIO. A5

» non esse alienum (1). » Quid hac dictione eeidentius? Atque ut novis a me editis monumentis uti pergam , Faustus reiensis quinto saeculo episcopus in homilia de Spiritu sancto, apud nos Spicil. rom. T. V. p. 93, Nyssent propemodum ac Theo- dori seu Diodori verba. interpretans, sic ait egregie. « Ergo quia Spiritus sanctus » de utroque procedit , ideo dicitur: qui autem Spiritum Christi non habet, hic non « est eius. » Ecce autem antiquum ettam. sermonem alium ex eeronensi codice me- cum communicaeit eir cl. Iosephus Brunatus, in quo pariter scribitur: « Spiritum » quoque sanctum non ingenitum. neque. genitum, sed ex Patre Filioque proceden- » tem, eo quod Patris οἱ Filii sit. Spiritus, et tpse consubstantialis et coaeternus » ambobus. » Haec ego testimonia prae ceteris recitabam , quia nova. sunt. Cete- roqut haud minus eeidentia habentur ex Athanasio et Chrysostomo contra Arianos, ex Cyrillo in anath. IX. et in lohelem, ex. Epiphanio in ancorato; ut legere est apud Bessarionem orat. dogm. cap. VII, et apud Donatum lib. 1. 13. Immo et rpse Nyssenus in suo α nobis edito sermone de Spiritu S. n. 22. sibimet consonat , ubi ait Spiritum S. a Filio semper acctpere et mitti. Et quidem. Bessarton or. cit. cap. VI, ut eius eerba saltem. latine, breeutatis causa referam , sic argumentatur: « quod di- » catur Filii Spiritus, nihil aliud significat, nist quod per Filium manifestatus sit , » secundum magnum Basilium; sive quod per Filium procedat , secundum Mazxi- » mum; sive quod ex Filio procedat, secundum occidentales doctores. Haec enim » quatuor, ut probatum est , aequiealent: eidelicet. Filii Spiritum. dici, per Filium » manifestar, per Filtum procedere, et ex Filio procedere. » Ergo etiamsi nos in ANyssent textu legi concederemus TOU υἱοῦ πνεῦμα, ut adeersarii quidem volunt , veritas tamen prisca non patitur, pro ἜΚ τοῦ υἱοῦ πνεῦμα, nihil ili proficerent , idemque lecttonis sensus foret. Ideo enim Spiritus est ex Filio, quia Spiritus Filii est. Cur igitur in. hac duarum lectionum varietate tam. acriter digladiantur Graeci, si una demum. utriusque sententia est? Videant. etiam, quibus otium est, ea quae nos adtulimus in. praef. ad Spicil. T. VI. nova patrum pro nostro hoc dogmate testi- monia : item quae adnotaeimus ad. Cyrillum II. Cor. I. 21, ubi etiam Hilarium produximus de Trin. VIII. 20, et Augustini textum in maurina editione mendosum sanaetmus. Praesertim vero legant quae in duobus priscis opusculis lat. de process. Spiritus S. dicuntur apud nos Script. eet. T. VII. Denique ne negligant, oro, theo- logi quae Gregorius patriarcha contra Marcum ephes. ( apud Lab. Concil. T. XII.) nec non quae Bessarton in magna ad Alexium Lascarim epistola late scribunt de patrum traditione eeidenti circa. processionem etiam a Filio; cum peracuta quoque et verissima celebris dicti Iohannis damasceni explicatione: legentibus enim consta- ótt, Graecos ea nube argumentorum a gentilibus suis Gregorio ac. Bessarione pror- sus fuisse obrutos, et universa causa excidisse. His si addas quae pro hoc dogmate disputat Allatius in enchiridio, et in Graecia orth., et de consensu eccl. occid. et or. ,

(1) Magni hic sane momenti est Theodori vulgatus a nobis locus, quo Spiritus sancti processionem etum a Filio is profitetur. Namque in synodi ephesinae actione FT. recitatur corruptae fidei symbo- lum, quod Theodoro fuit imputatum , reclamante tamen Facundo hermianensi lib. III. 2. et 5. atque negante illud esse Theodori scriptum. In eo quippe symbolo aperte id dogma negatur: πνεῦμα vo ἅγιον οὐτε υἱὸν νομίζομεν, οὔτε διὸ υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν εἰληφὸς : Spiritum sanctum neque Filium putamus, neque per Filium suam substantiam habere. En modo Facundi testimonium pro Theodoro verax agnoscitur: ne- que enim hic in symbolo contraria ceteris scriptis confessus fuisset. Calumniosum fuit itaque illud sym- bolum; immo vero inter dogmatis recti adsertores iam Theodorus quoque mopsuestenus ( vel Diodorus ) ponendus est.

Dogma ulterius confirmatur.

S. Basilii locus de Sp. S. mwti- latus.

46 S. GREG. NYSSENUS DE PROCESSIONE

et in synodi ephes. indiciis , confecta res est, nihilque praeterea. desideramus. Postremo cum Graeci in actibus suis synodicis, Augustini nostri auctoritatem tam- quam magni doctoris reeereantur (cuius etiam complura opera ez latino in graecum coneersa in eaticanis plutets obsereaet, paucis tantum ab Arcudio prolatis ) discant utique hanc eeritatem ab eo, tum in libro XV. ἈΠ. de Trin., tum magis in tra- ctatu 1€. in. Ioh.; nihil enim his Augustini testimoniis ealidius eeidentiusque est.

7. Sed adhuc adeersariae partis homines clamttant: en ἘΚ particula in ple- risque codicibus atque in tpso Anastasii opere de doctrina patrum circa incarnatto- nem deest. Quid inde, inquam? Num primus unusque Escarimatismenus codices cor- rupisse ceredendus est? Nonne ipsius Anastasii codicibus manus adferri a. photianis potuerunt? Quid? calentibus rixa animis, perseverante schismate, putamus fieri po- tuisse ut a. graecis amanuensibus scriberetur in loco Nyssent particula "EK, εἰ non potius auferretur? Atqui omnes, quos hactenus nominaeimus , uno excepto antiquis- simo 2066, eregoriant sermonis codices graeco in schismate conscripti fuerunt. Certe ego quid Anastastt codici acciderit, nescio; «ideo tamen mirum alium Anastasit. ( si certe unus idemque Anastasius est, prout alto tempore disputabo ) eideo. inquam peremptorium. locum in. sermone etus de Trinitate cap. 22. ubi Spiritus sancti a Filio quoque processio disertis cerbis adfirmatur: « πνεῦμα ἐκπορευόμενον xai ἀπο- » στελλόμενον οὐ μόνον παρὰ τοῦ πατρὸς, ἀλλὰ καὶ παρὰ σοῦ υἱοῦ: Spiritus » procedens et missus non solum a Patre eerum etiam a Filio. » Nemo tgitur. de Anastasii sententia ad hanc rem quod attinet lam. dubitabit: immo nemo Anasta- stum inter primarios dogmatis adsertores non numerabit. Unum adhuc memorabo ex ortentali ecclesia documentum. Extat Romae apud Armeniorum S. Blasii eccle- stam vetus, emendatus admodum, opttmaeque notae codc- liturgici. generis, td est lectiones precesque publicas continens, praut eas digessit patriarcha gentis Grego- rius III, qui frater fuit atque successor Nersetis Clatensis, et anno 1165. obüt. Hunc codicem Leo III. minoris Armeniae rex, anno 1919. ecclesiae Ármentorum S. Matthaei in urbe Perusia donum obtulit, prout ipso in codice scribitur. lam vero armeniaca oratio, qua in pentecostes festo ineocatur. publice sanctus. Spiritus , sic ibi. inctptt. « Tu qui es dominus dominus (sic ) exercituum , et Deus verus, lucis » eitaeque. fons , inscrutabiliter a. Patre Filioque procedens , thaumaturge sancte » Spiritus, quem Iesus Christus Deus noster apostolis promisit etc. » En cernimus orthodoxorum Armeniorum antiquam confessionem , quam in Schismaticorum litur- gicis libris frustra requiremus: etenim apud haereticos quoque Armentos eigere mo- rem delendi e libris quicquid ipsi aegre ferunt, mihi a gnaris rei hominibus rela- tum. fuit. Duos item. Armeniorum missales libros , etsi praedicta. aetate paulo re- centiores, nec non ritualem unum , dogmaticam eiusmodi continentes precem, citat eir cl. honoris causa. appellandus P. Gabrihel Avedichianus mechitarista in. suo egregio de process. Sp. S. tractatu p. 63, qui et alia plurima ex ecclesia rituque suo ret huius documenta collegit.

8. Etsi aliquando a. Schismaticis corruptos codices, vel una codicis eat. 448. imagine quam aere excudendam curavi, demonstratum est, attamen ut in regraet et odiosa, abundare testimoniis aequum est. Primus igitur adsit Bessartoz, qui in insigni ad Lascarim epistola seu tractatu narrat sex antiquos, sedente florentino concilio , repertos esse Basilii magni codices. ( confer ettam concil. act, XX. ) qui l- bros eius contra Eunomtum continebant , quorum in tertio sub initio verba illa quae-

SPIRITUS SANCTI ETIAM A FILIO. A1 sita-sunt de Spiritu sancto « ἀξιώματι μὲν δευτερεύειν τοῦ υἱοῦ (1), παρ᾽ αὐτοῦ » λαμβάνον, καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν. καὶ ὅλως ἐχείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον : » dignitate (seu ordine ) secundum esse α Filio, ab eo existentiam habentem , et ab » ipso acciptentem , et annunciantem nobis, atque omnino ab ea causa dependen- » tem; » haec, inquam, eerba in quinque e sea praedictis codicibus et quidem eal- de antiquis att esse deprehensa, in uno autem desiderata. Deinde pergit Bessarion dicere, se post synodum , Constantinopolim reversum conquisieisse quotquot eius ba- siliant operis codices ineenirt potuerunt; ac. porro cognovisse , antiquissimos quosque verba illa Basilii in contextu habursse; recentiores autem , quotquot post litem eaxor- tam. scripti fuerant , auctoritate praedicta caruisse; quo nihil lucidius dici. potest ob ostendendam Schismaticorum fallaciam, a quibus id testimonium consulto prae- termissum fuit. Idem vero Bessarton paulo infra loc. cit. non omissionem tantum- modo , sed malitiosam quoque deletionem in duobus alis operis etusdem codicibus a se visis perpetratam. narrat: nam. ex uno membraneo vetustissimo falsarius qui- dam impio ferro veritatem. abraserat; quod tamen et parum successerat, manen- tibus adhuc in loco vacuo syllabis dimidiatis: alterius autem bombycint locum of- fuso atramento excaecagerat: qui tamen postea codex ad Demetrii Cydonit , homi- nis orthodoxi, manus quum pervenisset , 1s obiurgato falsario oblitterata eerba. sup- pleeit in margine. Sic Bessarton. Reapse , ut egomet vidi, in codice quoque eat. 43^. saeculi ferme XII. f. 32, ubi in mutilato Basilii textu legitur ἀξιώματι γὰρ δευ- τερεύειν τοῦ υἱοῦ παραδίδωσιν ἴσως ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος, saeculo uno vel al- tero post homo orthodoxus sic in margine adnotat : « σημείωσον ὅτι παρέλειψεν » ὡς αἱρετικὸν τὸ παρὰ τοῦ ἁγίου γραφέν' λέϊει γὰρ οὕτως" ἀξιώμαϊι μὲν yap » δευτερεύειν τοῦ υἱοῦ, παρ᾽ αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον. καὶ παρ᾽ αὐτοῦ λαμβάνον, » χαὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, xal ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον, παραδίδωσιν » ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος" (ubi ecdes omissum etiam ἴσως.) Animadverte, inquit , » dmanuensem praetermisisse , ceu si esset haereticum , id quod vir sanctus scri- » pserat. Sic enim ille dicit: dignitate secundum esse a Filio etc. » Contra Basilii codex eat. pal. 216. f. 68, quia adeersariorum tantummodo manibus versatus fuit , neque schismatis aetatem. superat, lacunam suam sine critica adnotatione retinutt. Sed ad Bessarionem ut redeam , ts loco cit. prosequitur dicens, Hugonem quoque Etherianum, trecentis ante se annis, habuisse prae manibus Constantinopolt aeque sanum Basilii codicem. Denique loci sinceritatem multis criticae artis argumentts demonstrat. Quare haud scio an satis recte Garnerius maurinus se gesserit , qui in suam praestantem Basilii editionem ea verba non admisit , et in scholiis tantum nar- rative retulit. Defuerint utique haec verba in inspectis ab eo codicibus; mihi tamen tanti ponderis sunt quae narrat Bessarion, ut aeque Garnertum si ea legisset, per- movendum fuisse non dubitem. Plane enim Garnerius nonnisi ad ea quae in actto- ne XX. fforentini concilii dicuntur , respexisse eidetur; de Bessarionts graeissuma ad Lascarim epistola non. cogitasse, neque de iis item quae Leo Allatius in enchi- ridio cap. XX. mirabiliter disputavit tum de Basilii codicibus integris, tum de vana Jraude Schismaticorum , quae heic repetere longum foret. Et quidem de praedicto

(1) Intellige vel ordinem, vel illum sensum, quo de patre suo loquitur Christus dominus in celebri loco Iohannis XIV. 28, cuius dicti multae variaeque explanationes notissimae sunt. Nam graduum diver-

sitatem. in ss. Trinitate non esse, peremptorium dogma est, ut cum Augustino et cum Panoplia in hac nova Bibliotheca diximus T. II. p. 558. 560.

R

Corruptionum alia. exempla.

Adhuc de eodem argumento.

A8 S. GREG. NYSSENUS DE PROCESSIONE

S. Bastlii loco Veccus etiam patriarcha. disserit in opusculi sui de Spiritus sancti processtone capitulo I. apud. Graeciam orthodoxam T. I. p. 225. sqq.

9. At quia de Allatro dicere coepi, duas adhuc ab eo commemoratas fraudes non reticebo. Namque in dicto enchiridio cap. IV. in Nazianzeni sermone de ad- eentu Aegyptiorum , ait. ab haereticis eocabulo ἀγεννησίας substitutum Juisse ai- ríac , ut Filium dieersum a Patre non αἴ evvzaía tantummodo sed etiam αἰτίᾳ sua- derent ; quo dolo, Filium removebant quominus causa sit Spiritus sancti simul cum Patre. ( Confer etiam Hier. Donatum pp. 36. 39. 42.) Idem rursus Allatius cap. XV. demonstrat. corruptam. fuisse αὖ iisdem. Metaphrastae. dictionem. in. sermone de S. Dionysio areop. ubi legebatur ἐχπορευόμενον υἱοῦ πνεῦμα ἅγιον. Sed cur iam falsurtorum ac falsitatum adversus codices religiosos catalogum diutius prosequor , qui infinitus paene fieret? Certe et ego in Spictlegio rom. T. IV. p. XC. palam feci, lacobitas syros in. Procli constantinopolitani sermone , quem ibi edidt, deleeisse, ut eestigia, in. codice adhuc demonstrant , catholicum vocabulum , substituto monophy- sitico; et id quidem in uno sermonis exemplari; eo altero autem eiusdem sermonis codice foltum detraatsse, ne ingratus tpsis teztus tllic superesset. Quod idem plane Nyssent sermont , de quo iamdiu nos agimus , in codicibus accidit : qui partim sunt deletictt , ut. fuit. ille Xrphilint seu. Vecct byzantinus, et eaticanus noster AA8. ( qui fortasse idem est byzantinus ) et quidam alii a Donato. lib. III. 14. memorati: alit eero codices , toto aeulso segmento, mutilati fuerunt, ut. ceaticanus 1907, et urbin. eat. 13, ex quorum similibus ed:tiones cunctae Nysseni fluxerunt. Vaticanus denique antiquissimus 2066, et fragmentum universum retinet, et particulam quo- que 'EK felicissime in orationis serie ostentat. Et hic sane nobilitate sua. plurimo- rum instar est: ceteroqui non esse unicum , tum Veccus in decreto, tum Bessarion in oratione dogmatica cap. VII, tum denique Donatus loc. cit. satis docent: nul- lusque dubito quin si ceterae per Europam, Astam, atque Aegyptum bibliothecae interrogentur, eae parem aliquem codicem se habere confirment.

10. Jam ut sacrorum librorum locos sileam, quibus haeretici interdum eim n codicibus intulerunt , modo subtractis versiculis (1) modo translata perperam inter- punctione ; celebris est controversa. lectio apud S. Hilarium de Ti rin. II. 91. ado- ptatur, e/ adoratur, quo Joco tllud huic substitutum in. codicibus eerbum a Felice urgelitano Adoptianorum duce criminati sunt Hincmarus et Alcuinus: quodque est mirabilius , in duobus omnium antiquissimis Hilarii codicibus, uno Capituli Cano- nicorum vaticant, altero Capituli ceronensis eocabulum illud. interpolatum. aeque conspicitur , ut et ego Romae vidi, et Scipio Maffeius in praef. ad Hilarium narrat. Certe et alium. Hilari librum falsatum ab haereticis Rufinus queritur apud Hier. lib. HI. 19. ade. Ruf. Tum corrupta non semel ab haereticis orthodoacorum. patrum sertpta , historici narrant. Quid? In. Dionis Cassii excerptis Porphyrogenitt, a me

Script. eet. T. II. p. 219. editis, nonne Plauti ethnici a Nerone occisi, mutatum y

studiose ab eclogarto fuit in Pauli apostoli a Nerone ttem interfecti nomen? Gemistr

y 4

(t) De celeberrimo quidem testimonio caelesti apud Ioh. ep. I. 5. 7. in codicibus graecis passiy! de- siderato, copiose nos, post alios, disputavimus in adnot. sub initio Speculi S. Augustini quod ex Mme riano codice edidimus. Nune tamen alia duo subsidia suppetunt, nempe quod hie insignis versiculus legi- tur etiam in adhue antiquiore sessoriano alio codice :XCVI:, quamquam manu secunda additus. In epr- stolario autem graecae eeclesiae Venetiis impresso (id estin annuis apostolicarum epistolarwm lectionibus ) . idem versiculus extat; quod sollemne argumentum est, probari illum ab ecclesia quoque schismatica , quan- doquidem in saera liturgia retinetur ac recitatur.

SPIRITUS SANCTI ETIAM A FILIO. , 49

Plethonis tractatum de virtutibus, in mediolanenst codice nescio quis graecus ama- nuensis , clariorem gloriam scripto quaerens , rubricato, titulo. inscripsit Philont , homonymi operis tamdiu deperditi auctori. Venetis ante hos annos dum graeco- rum patrum catenam ad regum libros in marciano codice inspicerem , Unter alios auctores legebam ad lib. HI. 22. 19. sic. Θεοδωρίτου ἐκ τοῦ γ᾽ λόγου τοῦ χατὰ Μανιχαίων : Theodoreti δα: tertio adversus Manichaeos libro. Atqui Theodoreti hoc atulo operis neque in libris eius editis neque in deperditorum memoria vestigium superest. Ecce autem is codicis eeneti locus in catena. Nicephori eatat , Lipsiae edita T. II. p. 806, ubi Procopio sine operis titulo inscribitur. Utrum ea his eere sit di- ctum , et fraude ne an casu aliquo is error contigerit , difficile definitu est. Quam- quam non est spernenda suspicio de Theodoreto auctore: quippe Procopium ea di- versorum. patrum scriptis catenas conficere solitum scimus: namque et nos catenas Procopii huiusmodi in genesim , proverbia , et Salomonis canticum superioribus annis vulgaeimus in class. AA. T. VI. et IX. Sine dubio patet latissimus dicendo cam- pus. si quis falsitates erroresce hutusmodi , qui sunt tnnumert , persequi eelit. Mitto quod Honorii papae nomen damnatorio sextae synodi decreto obtrusum a malieolis fortasse videtur; quandoquidem , ut. olim obsereaet ( ad Niceph. apol. cap. 22. in part. lat. ) neque libellus synodicus , neque sancti Sophronit epistola item synodtca , neque byzantint patriarchae. Nicephorus ac Nicolaus, dum Sergium , Pyrrhum ac

Cyrum , Monothelitis accensent, Honorium his connumerant ; quod nonnisi contra-

riae persuastonis causa fieri potuit: quae si. documenta florentinus Fontantus no- visset, paulo credo modestius ac reeerentius de hac controversia et de Honorio lo- cutus fuisset ad Photii erotema I. p. 10. πον. delic. T. I. Sancti Caelestint papae epistolam ad Nestorium in. nonnullis subdole locis a graeco aliquo interprete fuisse pereersam , demonstraet olim. bobiensi codice utens, cum de vetere chalcedonensis synodi latina translatione disserut. Quis maiorem interpolationem fraudemque et falsitatem pertulit , quam pontificales epistolae ab Isidoro seu quovis alio eius crimi- nis auctore? Quid? nonne cuidam epistolae de Spiritus sancti processione , a photiano ut reor homine scriptae, fallaciter romen Iohannis papae romani impositum. futi? cutus falsitatis testis est in vaticano ecclesiae romanae tabulario regestum antiquis- simum et prope synchronum ac plenissimum epistolarum praedicti pontificis; a quo codice apocrypha illa epistola prorsus abest , nec nisi in recentioribus Graecorum co- dicibus legitur. Idem usueentt in. byzantinorum episcoporum catalogo. Etenim in columnensi eat. codice. cutus aetas schisma Photii praecedit , initium | fit , prout νε-- ritas postulat, a Metrophane sub magno Constantino. At recentior chronographus , quem nos edidimus, Ephraemtius, cum neotericis aliis, facit initium sut catalogi a Stachy , apostolicorum temporum homine , fraude notissima Schismaticorum , ut apostolicam dignitatem byzantinae sedi eindicent. Quid ipse Photius? nonne in sua ad Armenios epistola insignem vel fraudem fecit, eel ab interpolatoribus passus est, dum pro Petro Lucam romanae cathedrae fundatorem seripsit , antiochensis autem Matthaeum? Passus inquam. fortasse αὖ orientalibus interpolatoribus magts fraudem videtur Photius, quam dolo proprio tam absurde egisse: etentm Graeci passim , et quidem ipsi patriarchae ac synodi , iam inde a. sardicensi et chalcedo- nensi, sedem Petri romanam numquam negarunt : et Photius idem in alia epistola de qua moz. loquemur , romani pontificis apostolicum primatum agnoscebat ac. fa- tebatur. Sane ad orientales quod attinet. non. semel mihi ab illarum gentium ho-

e

De Photii epi-

stola truncata.

50 S. GREG. NYSSENUS DE PROCESSIONE

minibus narrari memunu , de singulari impudentia qua illic tum patres, ium eccíe- stastici. alii. scriptores , synodorum canones, libri liturgici , et religiosi tractatus quilibet , praesertim quia manuscriptis plerumque adhuc utuntur codicibus , violari, deleri, abradi, minuique eel augeri solent, pro partium studiis ac sectis. Profecto , ut generatum tam loquar, abrasa in codicibus eerba, supposita alia, immutata au- ctorum in titulis nomina, obductas de industria obscurttates , surrepta folia , atque alia etusmodv vitia , nemo aliquando non comperit qui his in. studiis aetatem. tri- verit. Hinc divinae illae apud Apocalypsin XXII. 19. minae adeersus hutus sancti libré corruptores: hinc in tot codicum calce, auctorum eel librariorum dirae , ne qua fraus in ipsorum scripturas irrepat. Hinc ettam. Xisti V. PP. anathemata , st quis umquam in bibliotheca a se Romae condita doló malo quicquam abraserit.

11. Utrum. Schismaticorum item fraudi tribuendum stt, nec ne, quod adhuc sum dicturus , aequi lectores tudicabunt. Photii longam epistolam ad Nicolaum pa- pam ob impetrandam sui in patriarchatu confirmattonem , edidit latine tantum, Petro Morino interprete, Card. Barontus ad an. 861. n. 94: sed ea graece demum vulgata fuit ab Anthimo schismatico Remnicit episcopo in Valachia an. 1196, quem rursus textum prelo nuper in Gallia subtecit. eir. cl. Iagerus in sua. praeclara de Photio graeci schismatis auctore historia p. 439. Ego vero graecum ibi textum le- gens. statim. agnovi ( p. 452.) fine esse mutilatum, id quod illic tum hiulca. sen- tentia , et eocabula corrupta satis suadent , tum integra atque continua apud Baro- nium inlerpretatio plane demonstrat. lam vero in graeca ante hanc diem parte inedita , Photius disertis verbis fatetur romani Pontificis primatum , dum ait illum inter Christianorum. rectores πρωτεύειν λαχόντα εἰ ὑπερέχειν, principem. supre- mumque locum tenere; ( id quod etiam Nicolaus Photii successor adfirmabat Spicil. rom. T. X. part. 2. p. 293.) Fatetur item Photius eigentem consuetudinem Christia- norum confugtendi appellandique undique ad rom. sedem , ut pontrficalium pedum

fruerentur osculo , ut ad apostolorum limina orarent, et peccatorum ventam conse-

querentur. Tantum. postulat , ne id sine commendaticiis patriarchae epistolis fieret - quo astu Photius romana peregrinatione et appellatione iis colebat interdicere , qui ne cum obtruso patriarcha , id est. secum , communicarent , Romam conf ugtebant , ubi etiam. Photii crimina revelabant; ideoque callide iis maledicit. lar vero tota haec photianae epistolae pars graece excidit, ut in Valachorum atque etiam in la- geri editione videre est, qui sane etr doctus editionis defectum agnovit, neque ta- men potuit graece supplere. Displicuisse autem editori Anthimo hunc epistolae Photii tractum , in quo Papam rom. ceu sibi superiorem adhuc reveretur, et de appella- tionibus ad apostolicam sedem loquitur , nil mirum est; nam totus ile Anthimi to- mus schismaticis opusculis, romanae praeserttm auctoritati adeersanttibus, scatet. Tum vero Valachos, calogeris suis auscultantes , alieno plerumque animo a romanis partibus extitisse, disco ex historia nupera quam de illa regione edidit Berolini eir doctus Mich. Kogalnttchanus T. 1. p. 231 (1). Haud ergo temeraria fortasse suspr- cio est, partem illam epistolae dedita opera typis fuisse seclusam. Quod st quis mitius iudicare eelit, et Anthimi editionem ealachicam culpa potius codicis, Jor- tasse mutilt, mancam eaistimare ; adhuc quaerendum superest quis lacunam in illo codice fecerit, casus ne aliquis , an schismatici hominis priscus dolus? Sed utcumque

(f; In hoc berolinensi libro p. 129. memoratur etiam dynastia biennalis illius Heracliáae, de quo elegantem historiam ab amerino episcopo Ant. Gratiano scriptam edidi ego Spicil. rom. T. Vlil.

SPIRITUS SANCTI ETIAM 4A FILIO. δι

se ista habent , en demum haec epistola a nobis ope duorum codicum vaticanorum graece completur. ^ ^ M , Α ' M V M , CD 4, *H τῶν ἀληθῶς χανόνων quÀcxh, σπουδαίῳ μὲν ἐποφείλεται mayrt, πολὺ δὲ πλέον τόϊς ἐπευσυ- - : ^ ' . ͵ . , Y! ' s M zi 5 γειν τὰ τῶν ἄλλων ὑπὸ τῆς qus youeo xai τούτων ἔτι μαλιστα, ΤΟΙ͂Σ EN AYTOIX TOYTOIX V Aus , IIPOTEYEIN AAXOYXIN* ὅσῳ 320 ὑπερέχουσι. τοσούτῳ γεμο cqui. αὐξιν ὀφείλουσι" 3 S&rcc τε y9p τὸ ἐχει- 3) ΄ νων ἐλάττωμα, εἶα δὴ κειμένων ἐν ὕψει. εἰς πάντας περιαγγέλλεται, κἀκεῖθεν τοὺς ἄλλους Ono: a t . ' c » M ! Li ΄ (SUE H dé M N c ΄ , πρὸς ἀρετὴν ἐπανάγεσθαι, i πρὸς xata ὑποσυρέσσαι Qo ὀέϊ xat τὴν ὑμετέραν πολ εραστον nos καριότητα, τῆς ἐχχλησιαστιχῆς εὐταξίας ἐν πᾶσι qn τίζουσαν, χαὶ τῆς χανονιχῆς ἀντεχεμένην tuc U- τητος, τοὺς ἄνευ συστατιχῶν γραμμάτων πρὸς τὴν τῶν Ῥωμαίων ἐχχλησίαν ἐντεῦθεν ἀπαίροντας, μὴ ὡς ἔτυχεν ὑποδέχεσθαι" μηδὲ φιλοξενίας προσχήματι, μισαϑδελφιας παραχωρέϊν χαταβάλλεσϑαι M ν᾽ Y » c. N Y € M c ! N ^ ΄ » ἐν σπέρματα" τὸ μὲν yap χαϑ᾿ ἕχαστην πρὸς τὴν ὑμῶν πατρικὴν ὁσιότητα τοὺς βουλομένους παραγε- ^ -“ , ' ^ ^ ' , ^ M u N A^ 3) ἡ Ἃ νεσϑαι, χαὶ τῶν τιμίων αὐτῆς ἀπολαύειν ἰχνῶν, τοῦτο λιαν ἔμοι προσφιλες; vat πρὸ πολλῶν ἄλλων , A ^ € ' DEA i] e ͵ » E , , D τιμώμενον" τὸ δὲ χωρὶς τῆς ἡμετέρας εἰδήσεως. καὶ συστατιχῶν γραμμάτων ἄνευ, ἀποδημίας ἀτα- - " - " - D 3 MS »N [y "(C » ͵ I , ' χτοὺς τοιέίσθαι, οὔτε ἡμῖν οὔτε τοῖς χανόσιν, ἀλλ᾿ οὐδὲ τῇ ὑμῶν ἀδεχάστῳ χρίσει εὐτταρεδεχτον" ^ ^ » — x^ Li 4 δ M ^ M 7] ^ 3 L ' D » ἐῶμεν γὰρ τ ἄλλα ἃ συυβαινειν εἴωθε) μὴ κατὰ τὸν κανόνα τὰς ἀποδημιας ποιουμένων, τῶν ἀπο- ^ , D ΄ Y. £islcont v E ὃ " NA λ ἢ veda 28s A ON 12. δημούντων τὰς μᾶχας, τὰς στάσεις, τὰς epudas, τας φιλονειχίας, τὰς διαβο ἧς; τας ees τὰς ἐπαναστάσεις, ἀλλὰ τὸ γε νῦν ὁρώμενόν τε χαὶ πραττόμενον ἐρῶ" ἐπειδὰν y^p ἐνταῦθα τινες ' -“ δια τῆς παϑοποιοῦ ῥᾳστώνης τὸν βίον γαταῤῥυπώσωσι; τῶν δὲ πλημμελημάτων εὐθύνας ἀπαιτεῖ-- 5 , V - ^ » , cSat ὦσι πρεσϑοχιμοι, μετὰ σεμνῆς τῆς ἐπωνυμίας φυγάδες VERG, gocenyde ὄνομα τῇ 27a

-^ i ,' ^ GeptS éueyat , xat πρᾶξιν αἰσχρὰν ucc xgnacs συ υγκαλύψαντεε: ὧν ci μὲν